Кіріспе

Тік бұлшық еті – адам денесінің төрт төртбұрыш бұлшық еттерінің бірі. Қалғандары – vastus medialis, vastus intermedius (тік бұлшық етінің астында орналасқан) және vastus lateralis. Төртбұрыш бұлшық етінің барлық төрт бөлігі төртбұрыш шеміршегімен (тізе қапшығымен) жалғанады. Тік бұлшық еті тізе алдындағы орталық бөлікте орналасқан; оның пішіні тікбұрышты, ал беткі талшықтары екі қанатты пішінде орналасқан, ал терең талшықтары тікелей терең апоневрозға дейін созылады. Оның қызметтері – жамбас буынында тізени иіп, тізе буынында аяқты созу.

Құрылымы

Ол екі жілік арқылы басталады: бірі – алдыңғы немесе тік, алдыңғы төменгі иілгіш омыртқадан; екіншісі – артқы немесе керілген, ацетабулум шегінің үстіндегі ойыстан. Екі жілік өткір бұрышта бірігіп, бұлшық еттің алдыңғы бетінен төмен қарай созылатын апоневрозға таралады, және осы апоневроздан бұлшық ет талшықтары басталады. Бұлшықет кең және қалың апоневрозбен аяқталады, ол оның артқы бетінің төменгі екі бөлігін жабады, біртіндеп жалпақ жілікке тарылып, жамбас қапағының негізіне бекітіледі.

Жүйке жүйесі

Еркіндікпен жамбас бұлшықтарын қысқаруға жауапты нейрондар мидың алдыңғы орталық жиырының (мидың негізгі қозғалыс аймағы) медиалдық жағының ең жоғары нүктесіне жақын орналасқан. Бұл нейрондар ми сабасы мен омыртқа миы арқылы жүретін жүйке сигналын жібереді. Сигнал жоғарғы моторлық нейрондардан басталады, олар сигналды алдыңғы орталық жиырынан ішкі капсула арқылы, мидың аяқтары арқылы және мидың ұзынша бөлігіне (medulla) жеткізеді. Ұзынша ми пирамидасында кортикоспинальді жол кесіліп, бүйірлік кортикоспинальді жолға айналады. Жүйке сигналы L4 омыртқалық жүйкесіне жеткенше бүйірлік кортикоспинальді жолмен жалғасады. Осы сәтте жүйке сигналы жоғарғы моторлық нейрондардан төменгі моторлық нейрондарға беріледі. Сигнал L4 омыртқалық жүйкесінің алдыңғы тамыры арқылы L4 жүйкесінің алдыңғы тармақтарына өтеді, омыртқа миынан белдік торы арқылы шығады. L4 тамырының артқы бөлігі – жамбас жүйкесі. Жамбас жүйкесі төртбас бұлшықетін (quadriceps femoris) иннервациялайды, оның төрттен бірі – тік жамбас бұлшықеті (rectus femoris). Тік жамбас бұлшықеті мидың алдыңғы орталық жиырының медиалдық жағынан келген сигналды қабылдағанда, қысқарып, тізе буынын созады және жамбас буынын иілтеді.

Функция

Тіке жамбас бұлшықтары, тізе бұлшықтары және илиопсоас жамбас буынында тізе иілгіштер болып табылады. Тіке жамбас бұлшықтасы тізе жойылғанда жамбас иілгіш ретінде нашар жұмыс істейді, себебі ол бұрыннан қысқарғандықтан, белсенді жеткіліксіздіктен зардап шегеді; осы қимыл илякус, үлкен псоас, кең жамбас фасциясы және қалған жамбас иілгіштерді тіке жамбас бұлшықтасынан гөрі көбірек жұмысқа қосады. Сол сияқты, жамбас иілген кезде тіке жамбас бұлшықтасы тізе жойылғанда басымдық танытпайды, себебі ол бұрыннан қысқарғандықтан, белсенді жеткіліксіздіктен зардап шегеді. Қорытындысы: тізе жойылғанда отырық қалпынан тізеді созу қимылы негізінен латеральды кең жамбас, медиальды кең жамбас және аралық кең жамбас бұлшықтарымен жүзеге асырылады, ал тіке жамбас бұлшықтасы одан аз қатысады. Екінші жағдайда, бұлшық еттің жамбас иінін иілу және тізесін созу қабілеті жамбас иіні толық созу және тізе иілу жағдайында пассивті жеткіліксіздікке байланысты шектелуі мүмкін. Тіке жамбас бұлшықтасы жамбас және тізе буынындағы жамбас бұлшықтарына тікелей қарсы болады.

Қиындық

Жамбас бұлшықтарының созылуы, жамбас иілгішінің созылуы деп те аталады, көбінесе тізе қапшығына бекітілетін немесе бұлшық етінің өзінде болатын сіңірдің зақымдануы. Жарақат көбінесе жартылай жыртылу болып келеді, бірақ толық жыртылу да болуы мүмкін. Бұл жарақат жүгіру, секіру немесе тебу сияқты күшті қозғалыстар нәтижесінде пайда болады және футбол сияқты спорт түрлерінде жиі кездеседі. Тіке жамбас бұлшығы екі буын – тізе және жамбас буындарынан өтетіндіктен, жарақаттануға бейім. Симптомдары: жамбас аймағының алғы жағында немесе шатқауда кенеттен пайда болатын өткір ауырсыну, ісіну, көгеру және толық жыртылу жағдайында бұлшық еттің жирылу қабілетінің жоқтығы.

Авульсиялық сынық

Ректус-феморис шекесінің күшті жиырылуы салдарынан жамбас сүйегінің алдыңғы төменгі омыртқа тігізінің (AIIS) фрагменті жұлынып, аульсиялық сыныққа алып келуі мүмкін. Бұл бұлшықеттің құралатын күші сүйекті ұстап тұратын күштен басып өтуінен туындайды. Бұл жас спортшыларға әсер ететін сирек кездесетін, бірақ жақсы таныс спорттық жарақат.