Кіріспе

Британдық аспаздық жазушы (1708–1770)

Ханна Глассе (; 1708 жылдың наурызы – 1770 жылдың 1 қыркүйегі) – 18 ғасырдың ағылшын аспаздық жазушысы. Оның 1747 жылы жарық көрген «The Art of Cookery Made Plain and Easy» атты тұңғыш аспаздық кітабы сол ғасырдың ең көп сатылған рецепттер жинағына айналды. Ол жарық көрген күнінен бастап қайта басылып, 18 ғасырда 20 рет, ал 19 ғасырдың басына дейін жарияланып тұрды. Кейіннен ол «The Servants' Directory» (1760) және «The Compleat Confectioner» кітаптарын жазды, соңғысы шамамен 1760 жылы жарық көрді; екеуі де оның алғашқы кітабындай коммерциялық сәттілікке жете алмады. Глассе Лондон қаласында Нортумберленд жер иесі мен оның әйелінен дүниеге келді. Олардың қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін Глассе әкесінің отбасында өсіп-жетілді. 16 жасында ол 30 жастағы ирландтық офицермен қашып кетіп, Эссекс округінде Донегалл графының поместьесінде жұмыс істеді. Олар қаржылық қиындықтарға тап болды, ақша табу мақсатымен Глассе «The Art of Cookery» кітабын жазды. Ол басқа аспаздық кітаптардан көптеген рецепттерді көшірді, олардың шамамен үштен бірі бұрын жарияланған еді. Оның түпнұсқа рецепттерінің арасында ағылшыл тілінде жазылған алғашқы карри рецепті, пилауға арналған үш рецепт, ағылшын асүйінде ванильдің алғашқы айғағы, трифлде желе қолданылуының алғашқы тіркелген жағдайы және мұзқаймақтың алғашқы рецепті бар. Сондай-ақ, «Йоркшир пудингі» терминін баспа бетінде алғаш рет қолданған да осы кітапта. Глассе Ковент-Гарденде тігінші болып жұмыс істеді, оның клиенттерінің арасында Уэльс принцессасы Аугуста да болды, бірақ ол үлкен қарыздарға батты. Банкрот болғаны үшін түрмеге қамалып, «The Art of Cookery» кітабының авторлық құқығын сатуға мәжбүр болды. Глассенің өмірінің көп бөлігі құжаттастырылмаған; оның кім екені туралы ақпарат 1938 жылы тарихшы Мэделин Хоуп Доддс анықтағанға дейін жоғалып кеткен. Басқа авторлар Глассенің жазбаларын ұрлап алды және пираттық көшірмелер, әсіресе АҚШ-та кең таралды. «The Art of Cookery» кітабы 20 ғасырдың екінші жартысында ағылшын аспазшылары тарапынан жоғары бағаланды және Элизабет Дэвид, Фанни Крэдок және Кларисса Диксон Райт сияқты көптеген аспазшыларға әсер етті.

Ерте өмір

Глассе Ханна Оллгуд ретінде Гревилл көшесінде, Хэттон Гарден, Лондон қаласында Исаак Оллгуд пен оның сүйіктісі Ханна Рейнольдстың отбасында дүниеге келді. Исаак, жер иесі және көмір шахтасының иесі, Нортумберлендтің Хексем қаласында орналасқан Нунвик Холл қаласындағы танымал, беделді отбасынан шыққан; ол Лондондық Исаактың қызы Ханна Кларкқа үйленген еді. Глассе 1708 жылдың 24 наурызында Лондонның Холборн қаласында Сент-Эндрюс шіркеуінде крещениеден өтті. Оллгуд пен Рейнольдстың тағы екі баласы болды, екеуі де жас кезінде қайтыс болды. Оллгуд пен оның әйелі Гласс туғаннан үш жыл кейін Ланселот деген балаға ие болды. Оллгуд Рейнольдс пен жас Ханнаны Хексемге алып кетті, ол басқа балаларымен бірге өсті, бірақ Оксфордтың ұлттық биографиялық сөздігінде А.Х.Т. Робб Смиттің айтуынша, Рейнольдс "Хексемнен қуылды"; себебі жазбада қалмаған. 1713 жылы Оллгуд пен Рейнольдс Лондонға қайта оралып, бірге тұрды. Келесі жылы Оллгуд мас күйінде барлық мүлкін Рейнольдсқа беру туралы қағаздарға қол қойды. Ол өзінің қаншалықты үлкен қателік жасағанын түсінген соң, олар ажырасып кетті. Оллгудтар отбасы 1740 жылы мүлікті қайтаруға тырысты, нәтижесінде Глассе жыл сайынғы табыс пен капитал сомасын алды. Ол анасымен жақсы қарым-қатынаста болған жоқ, себебі анасы қызының тәрбиесіне аз үлес қосты; Глассе оны хаттарында "ашкөз әйел" деп сипаттады. 1724 жылы әйелі қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Оллгуд ауырып қалды, Глассе әжесінің үйіне жіберілді. Әжесі Глассе әлеуметтік шараларға қатысуына тыйым салғанымен, ол жасы үлкен Джон Глассемен танысты. Джон – 30 жастағы ирландтық кіші офицер, жартылай жалақы алып жүрген, бұрын Лорд Полварттың қызметінде болған; Джон жесір еді. 1724 жылдың 4 тамызында олар арнайы рұқсаттамамен жасырын түрде үйленді. Оның отбасы үйлену туралы бір айдан кейін білді, ол әжесінің үйінен шығып, күйеуімен Пикадиллидегі үйге көшіп кеткенде. Отбасысы қарым-қатынасқа ашуланғанымен, олар көп ұзамай жылы қарым-қатынасты қалпына келтіріп, достық хат алмасуды жалғастырды. Ханна әжесіне жасырын үйленгені үшін кешірім сұрады, бірақ үйленгеніне өкімдік білдірмеді. "Мен жасаған іске өкінемін, бірақ оның жолына ғана емес". 1728 жылы Гласслар Эссекс қаласындағы Брумфилдтегі Нью-Холлде, Донегаллдың 4-ші графының үйінде тұрды; Джон Гласс, мүмкін, имение басқарушысы болып жұмыс істеген. Олар Нью-Холлде тұңғыш балаларына ие болды. Гласслар 1734 жылдың қараша айында Лондонға оралды, онда олар Гретвилл көшесіне, Хаттон Гарденге жақын жерге көшіп кетер алдында төрт жыл тұрды. Келесі жылдары Глассе он балаға дүниеге келді, олардың бесеуі жас кезінде қайтыс болды. Ол білімді маңызды деп санады және қыздарын жергілікті жақсы мектептерге, ал ұлдарын Итон мен Вестминстерге жіберді. Олар үнемі қаржылық қиындықтармен күресті, ал 1744 жылы Глассе Даффидің эликсирін, патенттелген дәрі-дәрмекті сатуға тырысты; жоба сәтті болмады. Содан кейін ол аспаздық кітап жазуды шешті.

Дастархан жасау өнері

1746 жылдың қаңтарында жазған хатында Глассе "Менің кітабым өте жақсы дамып келеді және барлығы оған риза, қазір ол баспаға дайын" деп жазды. "The Art of Cookery Made Plain and Easy" келесі жылы басылып, аталым бетінде көрсетілгендей, "Флит Дитч бұрышындағы Ашберн ханымның қытай дүкенінде" сатылды. Кітап 5 шиллингке мұқабаланған немесе 3 шиллингке тігілген күйінде қолжетімді болды. Сол кездегі баспагерлердің практикасына сәйкес, Глассе кітабында алдын ала төлем жасаған абоненттердің тізімін жариялады. Бірінші басылымда 202 абонент тіркелді, ал екінші және үшінші басылымдарда бұл сан артты. Глассе кітабының аталым бетінде "Бұл кітап бұрын жарық көрген басқа ешбір кітаптан асып түседі" деп жазды. Кіріспеде ол "Мен аспаздық өнерінің осындай саласын зерттедім, бұрын ешкім оны жазуға лайық деп ойламаған" деді, ол үй шаруашылығының қызметкерлеріне арналған кітап жазу екенін түсіндірді. Сондықтан ол оқырмандардан кешірім сұрайды: "Егер мен жоғары, әдемі стильде жазбасам, мені кешіріңіздер, себебі менің ниетім қарапайым халықты оқыту, сондықтан олармен олардың тілімен сөйлеуім керек". Глассе кітап жазу кезінде басқа да көптеген көздерді пайдаланды: бірінші басылымдағы 972 рецепттің 342-сі басқа еңбектерден көшірілген немесе бейімделген. Бұл плагиат сол кездегі қалыпты жағдай еді, өйткені 1709 жылғы Анне заңына сәйкес, авторлық құқық туралы заң рецепттерді авторлық құқық бұзушылықтан қорғамады. Крем туралы тарау толығымен Элиза Смиттің 1727 жылғы "The Compleat Housewife" еңбегінен алынған, ал ет бөлімінде "The Whole Duty of a Woman" кітабынан 17 тізбектелген рецепт көшірілген, бірақ Глассе тәжірибелі аспаздарға арналған қысқа нұсқауларды, оқуға жаңа кіріскендерге түсінікті болатындай, толықтырып жазды. "The Art of Cookery Made Plain and Easy" кітабының екінші басылымы сол жылдың аяғына дейін жарық көрді, ал 1765 жылға дейін тағы тоғыз нұсқасы жарық көрді. Кітаптың алғашқы басылымдарында автор аты көрсетілмеген, мұқабасында "Бір ханым" деп жазылған; Гласс аты 1751 жылы жарық көрген төртінші басылымда ғана аталым бетінде пайда болды. Автор атының жоқтығы оны Джон Хилл жазды деген қате пікірге әкелді; Джеймс Босвеллдің Джонсонның өмірінде Босвелл Сэмюэл Джонсонмен және баспагер Чарльз Диллимен кешкі ас ішкенін айтады. Дилли "Глассе ханымның аспаздық кітабы, ең жақсысы, доктор Хилл жазған. Сауданың жартысы оны біледі" деді. Джонсон кітаптағы солтпетр мен сал пранелла арасындағы шатасуға байланысты бұл тұжырымға күмәнмен қарады, себебі Хилл мұндай қателікке жол бермес еді. Осыған қарамастан, Джонсон оның авторы ер адам деп ойлады және "Әйелдер жақсы иіруге қабілетті, бірақ олар жақсы аспаздық кітап жаза алмайды" деді.

Кейінгі жылдар

Бірінші басылым шыққан жылы Джон Глассе қайтыс болды. Ол 21 маусымда 1747 жылы Брумфилдтегі Сент-Мэри шіркеуінде жерленді. Сол жылы Глассе үлкен қызы Маргаретпен серіктестік құрып, Ковент-Гардендегі Тависток көшесінде "киім тігуші" немесе киім жасаушы болып жұмыс істеді. Оның кітабының төртінші басылымында оның дүкеніне арналған толық беттік жарнама жарияланды, онда ол "Уэльс ханшайымы, ханшайым Огастаның киім жасаушысы" екені айтылды. Оның жартылай бауыры Ланселот оның үйіне келгенде былай деп жазды:

Ханнаның есігі алдында соншама көп карета тұр, сырттан қарағанда, ол бизнесінде сәтті болғаны көрінеді – оның қонақтары өте маңызды, тіпті Уэльс принці мен ханшайымы оның маскарадтық киімдерін көруге келеді. Глассе өзінің бизнесінде сәттілікке жете алмады және көп қарызға батып, 1754 жылдың мамырында 10 000 фунт стерлингтік қарызымен банкрот деп жарияланды. Оның қарызын өтеу үшін сатылған активтердің арасында Эндрю Миллерге "The Art of Cookery Made Plain and Easy" кітабының авторлық құқығы, кітап сатушылардың бірлестігі және бесінші басылымның 3000 данасы болды. Бірлестік келесі елу жылға құқықтарды иеленді. Глассе бесінші басылымнан кейін қандай да бір басылымға қатысқан-қатыспағаны белгісіз. 1755 жылдың қаңтарында оған банкроттықтан шығу туралы куәлік берілді. 1754 жылы Энн Кук "Профессорлық аспаздық: қайнату, пісіру, кондитерлік өнімдер, консервілеу, құмыралау, майыстыру, шарап жасау, желе және тәттілердің бір бөлігі" атты кітап шығарды. Кітапта "ханымның аспаздық өнеріне арналған эссе" деген тақырыпта Глассе мен оның аспаздық өнеріне шабуыл жасайтын мақала жарияланды, тарихшы Мадлен Хоуп Доддс бұл шабуылды "қатты шабуыл" деп сипаттады, ал тарихшы Гилли Леман "қорқынышты өлең" деп атады. Доддс Кук пен Ланселот Олгудтың араздасқанын және Кук осы кітапты оған кек алу үшін пайдаланғанын анықтады. Глассе 1757 жылға дейін Тависток көшесіндегі үйінде тұрды, бірақ оның қаржылық қиындықтары жалғасты және ол сол жылдың маусымында Маршалси түрмесінде борышкер ретінде қамалды, бір айдан кейін Флит түрмесіне ауыстырылды. Желтоқсанға қарай ол босатылып, "Қызметшілер тізімі" атты үй шаруашылығын жүргізу туралы жазып жатқан еңбегіне үш үлес тіркеді; кітаптың соңында ас үй есебін тіркеу үшін бірнеше бос беттер болды. Бұл еңбек 1760 жылы жарық көрді, бірақ коммерциялық тұрғыдан сәттілікке жете алмады. Глассе сонымен қатар "The Compleat Confectioner" атты кітап жазды, ол мерзімі көрсетілмеген, бірақ шамамен 1760 жылы жарық көрді. Оның бірінші кітабындағыдай, Глассе осы жаңа еңбегі үшін басқалардың еңбегін плагиаттады, әсіресе Эдвардс Ламберттің 1744 жылғы "Кондитер өнері" кітабынан, сондай-ақ Смиттің "Толық үй шаруасындағы әйел" және "Отбасы журналы" (1741) кітаптарынан. Глассенің еңбегінде тәтті, торт және мұз жасаудың негізгі қағидалары, соның ішінде қантты қажетті деңгейге дейін қайнату, крем және силлабб жасау, консервілеу және дистилленген сусындар жасау туралы ақпараттар бар. Глассенің соңғы он жылдығы туралы ешқандай мәлімет жоқ. 1770 жылы "The Newcastle Courant" газеті "Өткен аптада Лондонда Гласс ханым қайтыс болды, ол Нортумберлендтегі Нунвик қаласының сэр Ланселот Олгудтың жалғыз қарындасы еді" деп хабарлады, оның 1 қыркүйекте қайтыс болғанын білдірді.

Мұра

Глассенің жеке басы туралы ақпарат жылдар бойы жоғалып кеткен. 1938 жылы Доддс «Archaeologia Aeliana» журналындағы мақаласында оның және Олгуд отбасы арасындағы байланысты растады. «The Art of Cookery» – 18 ғасырдағы ең танымал аспаздық кітап. Гласс қайтыс болғаннан кейін бірнеше рет қайта басылып шықты. Жүз жылдан астам уақыт ішінде жиырмадан астам қайта басылыммен, соңғы басылымы 19 ғасырда жарық көрді. Глассенің еңбегі 18-19 ғасырларда, оның ішінде Изабелла Битонның бестселлерлік «Миссис Битонның үй шаруашылығын басқару кітабы» (1861) кітабында, көптеп плагиатталды. Атауындағы «қарапайым және оңай» деген сөздерді тағы бірнеше автор қолданды. Саяхатшылар «The Art of Cookery» кітабының көшірмелерін Америкаға алып келді, ол отарлық Америкадағы ең танымал аспаздық кітаптардың біріне айналды; 1805 жылы АҚШ-та басылды. Бенджамин Франклин Париж сапары кезінде кейбір рецепттерді француз тіліне аударған болуы мүмкін. «Қызметшілер тізімі» кітабының көшірмелері де Америкада кеңінен таралды. «Алдымен қоянды ұста» деген кеңес кейде Гласске дұрыс емес жатқызылады. «Oxford English Dictionary» сөздігінде бұл сөздің мағынасы «(яғни оны пісірудің алғашқы қадамы ретінде): әзілде Гласс ханымның аспаздық кітабына жатқызылатын, бірақ жақында пайда болған нұсқау» деп түсіндірілген. Бұл сөз «The Art of Cookery» кітабындағы қуырылған қоян рецептінен басталады, онда «Қоянды қазған кезде алыңыз» делінеді, яғни терісінен тазартылған қоянды алу. Бұл мақал Оксфорд ағылшын сөздігінде қолданылған оның 400-ге жуық цитаталарының бірі. 1983 жылы Prospect Books «The Art of Cookery» кітабының 1747 жылғы басылымының факсимилесін «Бірінші рет қоянды ұстаңыз» деген атпен басып шығарды. Кітапқа Stead пен тағам тарихшысы Присцилла Бэйннің кіріспе мақалалары мен тағам жазушысы Алан Дэвидсонның сөздігі қоса берілді. Ол бірнеше рет қайта басылды. 1983 жылы баспаға үлес қосуды сұраған Stead 1747 жылғы басылымды зерттеп, Дэвидсон мен тағам жазушысы Хелен Сабери «нағыз ізашарлық жұмыс» деп атаған зерттеу жүргізді. Ол әр рецептті қарап, олардың қайсысы түпнұсқа екенін немесе басқа авторлардан алынғанын анықтады. Гласстың 342 рецептін басқалардан көшіріп алғанын анықтаған – Stead еді. 2006 жылы Гласс теледидар аспазы Кларисса Диксон Райт ұсынған BBC деректі фильмінің тақырыбы болды. Диксон Райт оны «заманауи кешкі ас кештерінің анасы» және «алғашқы үй шаруашылығы құдайы» деп сипаттады. 2018 жылдың 28 наурызында Гласс туғанына 310 жыл толуына арналған Google Doodle жарық көрді. Глассқа бірнеше қазіргі заманғы аспаздар мен тағам жазушылар құрмет көрсетіп, оның еңбектерін жоғары бағалайды. 20 ғасырлық аспаздық жазушы Элизабет Дэвид «Мен үшін ол бірінші қолдан және кейде түпнұсқа және әдемі тілмен хабарлайтыны анық» дейді. Теледидар аспазы Фанни Крэдок 1971 жылы «The Art of Cookery» кітабының қайта басылымына алғысөз жазып, Гласс пен оның тәсілін мақтады. Крэддок кітаптағы жазуды оңай түсінуге болатынын және Гласс кітабындағы көптеген рецепттерді сынап көрген адал аспаз деп ойлады. Тағам жазушы Джейн Григсон Гласс еңбегіне құрметпен қарады және 1974 жылы жарық көрген кітабына Гласс рецепттерінің көптеген үлгілерін енгізді. Диксон Райт өзінің «Ханна Гласске деген қатты сүйіспеншілігі бар екенін» айтады. Оның тамақ пісірудегі қарапайымдылығы мен әдемілігіне таңғаламын. Диксон Райт үшін «Ол ағылшын тағам тарихындағы ең ұлы тұлғалардың бірі».