Александр Черкасский: Орта Азияға алғашқы орыс жорығы және Хыва трагедиясы
Alexander Bekovich-Cherkassky
Александр Черкасский: Кабардалық князь, Ресейдің Орталық Азияға алғашқы әскери саяхатын ұйымдастырған офицер. Өмірі, діні, және Хиуаның су арнасын өзгертуі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейлік әскери офицер (1717 жылы қайтыс болды)
Russian military officer (died 1717)
Александр Бекович Черкасский (Алекса́ндр Беко́вич Черка́сский), туған аты Девлет Гирей мырза (Девлет Гирей мурза; 1717 жылы қайтыс болды) – черкес тегінен шыққан орыс офицері, Орталық Азияға алғашқы ресейлік әскери экспедицияны жетектеді.
Prince Alexander Bekovich Cherkassky (Алекса́ндр Беко́вич Черка́сский), born Devlet Girei mırza (Девлет Гирей мурза; died 1717), was a Russian officer of Circassian origin who led the first Russian military expedition into Central Asia.
Өмірбаян
Туғаннан мұсылман және Кабарданың билеушілерінің бірінің ұлы болған Александр христиан дініне ауысып, орыс қызметіне кірді, алайда осы оқиғалардың күні мен жағдайы туралы жазбада мәлімет жоқ. 1707 жылы Ұлы Петр оны Батыс Еуропада теңіз жүзуді зерттеуге жіберді, ал 1711 жылдың соңында ол Ресейге қайтып келді. Одан кейін ол туған жері Кабардаға жіберілді және ондағы ықпалды адамдарды Осман империясына қарсы операцияларында Ресей патшасын қолдауға көндірді.
A Muslim by birth, and the son of one of Kabarda's rulers, Alexander converted to Christianity and joined the Russian service, although the dates and circumstances of these events are not on record. In 1707, he was commissioned by Peter the Great to study navigation in Western Europe, and towards the end of 1711 he was back in Russia. From there, he was sent back to his native Kabarda and persuaded some powerful men there to support the Russian Tsar in his operations against the Ottoman Empire.
Эльдорадо туралы арман
Екі жыл өткен соң, бір түрікмен саяхатшысы Астраханға келді және жергілікті билікке бұрын Каспий теңізіне құятын Окс өзенін хиваликтер өзен суларынан алтын құм алу мақсатымен Арал теңізіне бұрып жібергенін хабарлады. Сол кездегі жергілікті губернатор Гагарин ханзада осы әңгімені тексеру үшін Хива хандығына елшілер жіберді. Олар Окс өзенінен алынған деген алтын құмқа толы қаппен қайтып келді. Әңгімеге сенім артты, ал түрікмендер Санкт-Петербургке жеткізілді. Хиваның керемет байлығы туралы хабар алған Петр патша Ұлы Солтүстік соғысын жалғастыру үшін алтынға зор мұқтаждық сезінді. 1716 жылдың 14 ақпанында 7000 сарбаздық жасақ Бекович-Черкасский князінің басқаруына берілді, ол тегі бойынша мұсылман және соғыс өнерінде сарапшы еді. Бекович-Черкасскийге мынадай тапсырмалар жүктелді: 1) Окс өзенінің арнасын зерттеп, оны Каспий теңізіне бұру мүмкіндігі туралы есеп беру; 2) Хива ханын бағынуға мәжбүрлеу; 3) Окс өзені бойында бекіністер желісін салу; 4) Моғол империясымен тікелей сауда қатынастарын орнату үшін Үндістанға елшілер жіберу.
Two years later, a Turkmen traveller arrived in Astrakhan and announced to local authorities that the Oxus River, formerly flowing to the Caspian Sea, had been diverted by the Khivans to the Aral Sea in order to extract golden sand from the river waters. Prince Gagarin, who was a local governor at that time, sent his envoys to the Khanate of Khiva in order to verify the fable. They returned with a sack of golden sand, allegedly extracted from the Oxus. The fable was then given credit, and the Turkmen brought to Saint Petersburg. Tsar Peter, informed about the fabulous wealth of Khiva, was desperately in need of gold to proceed with the Great Northern War. On 14 February 1716 a contingent of 7,000 troops was placed under the command of Prince Bekovich Cherkassky as a Muslim by birth and an expert in the art of warfare. Bekovich Cherkassky was commissioned: 1) to survey the river bed of the Oxus and to report on the possibility of its diversion to the Caspian; 2) to force the Khivan khan into subservience; 3) to erect a chain of fortifications along the Oxus; 4) to send envoys to India in order to establish direct trade with the Mughal Empire.
Хиван апаты
Бекович Черкасский бұл тапсырмаларды Астраханда алды, онда ол Каспий теңізінің алғашқы картасын дайындап, геодезиялық жұмыстармен айналысты. Ол капитандыққа көтеріліп, Түркменстанға алғашқы экспедицияға басшылық етті. Красноводск пен Александровск қалаларында бекіністер орнату үшін ол жолға кейбір казактарды қалдырды. 1717 жылдың ақпан айында Астраханьға оралған Бекович тағы бір әскер жинап, бірнеше инженерлер мен жер зерттеушілермен бірге Хиваға қарай жолға шықты. Бірнеше ай өткен соң бірнеше татар қайтып келіп, Хива экспедициясына оқыс келген апат туралы қорқынышты хабар әкелді. Түркменстанда жаңадан салынған бекіністер дереу эвакуацияланды, бұл нашар ауа-райы мен түркімен тайпаларының шабуылдарынан айтарлықтай шығындарға әкелді. Бекович Черкасскиймен не болғаны әлі де даулы мәселе болып қалуда. Оның отрядынан аман қалған бірнеше мүшелерінің айтуынша, олар Хиваға 120 шақырымға дейін жеткенде, хан 24 000 сарбаздық әскермен оларға шабуыл жасады. Үш күндік қанды шайқастан кейін хиуалықтар жеңіліске ұшырады. Жаудың көптігін көрген Бекович Черкасский дипломатияның табысқа жетуіне көбірек мүмкіндік бар екенін түсінді. Орыс офицері 500 адамымен жау лагеріне барып, келісім шарттарын ұсынды. Хан оған бағынғандай болып, жылы күтіп алды, орыс әскерін азық-түлік іздеуді жеңілдету үшін бес жеке қалаға бөлуге көндірді. Содан кейін хиуалықтар бес қалаға бірінен соң бірі шабуыл жасап, көптеген орыстарды өлтірді, қалғандарын құл ретінде сатты және князь Черкасскийді қоса алған барлық орыс офицерлерін өлімге жіберді. Ұлы Петр жеңіліске кек алуға ештеңе істемеді, өйткені ол әлі де Швециямен соғыста болды және Осман империясының қарсылығымен күресіп жатты. Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң Ресей империясы Орталық Азияға әскери жорықтарын қайта бастады.
Bekovich Cherkassky received these orders in Astrakhan, where he was engaged in the surveying work, preparing the first map of the Caspian Sea. He was promoted captain and commanded a preliminary expedition in Turkmenistan. He left some of the Cossacks on his way in order to set up the forts in Krasnovodsk and Alexandrovsk. Back in Astrakhan by February 1717, Bekovich raised another army and started towards Khiva, together with some engineers and land surveyors. It was many months later that several Tatars returned and brought the appalling news of the catastrophe that befell the Khivan expedition. The newly built forts in Turkmenistan were at once evacuated, and that at considerable loss from inclement weather and Turkmen tribesmen. What exactly happened with Bekovich Cherkassky remains a matter of some controversy. According to a few surviving members of his contingent, they advanced to within 120 km from Khiva, when the khan attacked them with a 24,000 strong army. After three days of bloody fighting, the Khivans were routed. Seeing that the enemy was very numerous, Bekovich Cherkassky understood that diplomacy had a better chance of success. The Russian officer, accompanied only by 500 of his men, rode into the enemy's camp to propose terms. The khan pretended to surrender to him, welcomed him warmly, persuading him to divide the Russian army to dwell in five separate towns in order to facilitate foraging. The Khivans then attacked the five towns one by one, slaughtering most Russians, selling the others as slaves, and executing all Russian officers including Prince Cherkassky. Peter the Great did nothing to avenge the defeat since he was still occupied by the war with Sweden, and also by the hostility of the Ottoman Empire. It was more than a century later that the Russian Empire resumed its military expeditions into Central Asia.