Кіріспе

XIII ғасырдағы ағылшын тілшісі және грамматигі Джеффри Винсаф (fl. 1200) – ерте ортағасырлық грамматикалық қозғалыстың өкілі, ол өнер поэзиясын (ars poetica) оқытуға бағытталғандықтан, үгіттеу грамматикасы деп аталады. Ars poetica – «реторикалық» және «грамматикалық» элементтерді біріктіретін грамматикалық өнердің (ars grammatica) бір бөлімі. Орта ғасырларда осы екі саланың арасындағы шекара толыққанды орнатылмаған. Галлоның сөзінше, «осы екі либералды өнердің екеуі де композицияны үйретті және студенттерді оқу бағдарламасы авторларының сөздігін, көркем тілін және өлшемдерін зерттеуге баулыды, олар үлгі ретінде қолданылуға тиіс болды. Дегенмен, мәселенің туындауымен және жұмыстың құрылымымен айналысқан – реторика емес, грамматика болды», сондай-ақ есте сақтау және жеткізу де оның құзырында болды. Мерфи ортағасырлық поэзия өнерінің (artes poetriae) екі түрге бөлінетінін түсіндіреді. Біріншіден, фигуралар, түстер, троптар және басқа да сөздік әшекейлерге арналған қысқа, мамандандырылған трактаттар бар. Олар Еуропаның түкпір-түкпірінде жеке-жеке пайда болды, көбінесе авторлары белгісіз болды және бастауыш білім беруде грамматика сабаларына қосымша ретінде қолданылды. Ars poetriae-нің екінші түріне Вендомдық Матейдің «Ars versificatoria» (шамамен 1175 ж.), Эберхард немістің «Laborintus» (1213 жылдан кейін, 1280 жылға дейін), Герваз Мелклидің «Ars versificatoria» (шамамен 1215 ж.), «Poetria nova» (1208–1213 ж.) және Джеффри Винсауфтың «Documentum de modo et arte dictandi et versificandi» (1213 жылдан кейін) және Джон Гарландтың «De arte prosaica, metrica, et rhythmica» (1229 жылдан кейін) сияқты еңбектер кіреді. Artes poetriae поэзияны академиялық дисциплина ретінде қалыптастырды және оның логикалық әдістерге қатысуын ынталандырды.

Өмірбаян

Біз Джеффри Винсафтың өмірі туралы өте аз мәліметке иеміз. Оның "Poetria nova" еңбегінен ол бір кезде Римге, Иннокентий III папаның кезінде барудан бұрын Англияда болғанын білеміз, және "Poetria nova" оған арналған ерекше сыйлық ретінде дайындалған. Джеффри Винсаф туралы дәстүрлі айтылымдар оның өмірбаянына қосымша мәліметтер қосады: ол Нормандияда туған деп саналады. Кейде ол Санкт-Фридсвайд аббаттығында білім алғанын да айтады. Ол оқуын жалғастыру үшін Еуропаға оралған, бірінші Парижде, содан кейін Италияда оқыған. Ол, әлдеқанда Роберт есімді бұрынғы досымен Парижде дауласқаннан кейін, епископ Адамның гневiне ұшырады және Кентербери архиепискобынан көмек сұрауға мәжбүр болды. Кейін, бәлкім, осы архиепископтың араласуымен, ол Англияға оралып, Хэмптон қаласында тәрбиеші болып жұмыс істеді. Көп ұзамай ол Иннокентий III-ке елшілікпен жіберілді, осылайша Апостол тағымен байланыс орнатты. Оның "Vinsauf" немесе "de Vino Salvo" деген атауы, оған жүзім және басқа да өсімдіктерді күтіп бағу туралы жазылған еңбегімен байланысты.

Шығармалары мен библиографиясы

Poetria nova – 1210 жылы латын гексаметрімен жазылған, 2000 жолдық өлең және Папа Иннокентий III-ге арналған. Poetria nova-ның мақсаты – 11-12 ғасырларда кеңінен оқылған, түсіндірілген және орта ғасырларда «Поэзия» деп аталған Хорацийдің «Ars Poetica» өлең құрастыру жөніндегі стандартты мәтінін алмастыру. Карстен Фриз Дженсеннің пікірінше, Джеффри Винсауфтың «өздігінен поэзия өнері туралы жазуға басты себебі, болжам бойынша, Хорацийдің мәтініне байланысты комментаторлардың ұрпақтары жинаған түсіндірмелік материалды жүйелеу тілегі болды, бұл жүйе дәстүрлі дидактикамен және риторика өнерімен үйлесімді болуы керек» (364). Орта ғасырлық мұғалім «Ars Poetica»-ны поэзия құрастыру бойынша элементарлық оқулыққа айналдыруды көздеді, ол «цицерондық риторика мен оның ортағасырлық туындылары, мысалы, artes dictandi және colores rhetorici туралы трактаттар» үлгісінде жасалған. Poetria nova Англияда дерлік бірден стандартты оқулықтардың біріне айналды және одан кейін континенттегі оқу бағдарламасына енгізілді. Оның танымалдылығын осы еңбектің 200 қолжазбада кездесуі және Poetria nova мәтінінің шетіндегі түсіндірмелер, сондай-ақ мәтіннің жеке көшірмелері куәландырады. 1213 жылдан кейін жазылған Documentum de modo et arte dictandi et versificandi (Сөйлеу және өлең шығару әдісі мен өнері туралы нұсқаулық) – Poetria nova-ның прозалық түрі, ол күшейту, қысқарту және сөздік әшекейлеуді кеңейтеді. Оның үш толық және екі дерлік толық қолжазбасы сақталған. 13 ғасырғы көшірмелерде трактат «magistri Galfridi» немесе «magistri Galfridi le Vin est sauf» деп көрсетілген. Оған тағы екі еңбек жатқызылады: Summa de Coloribus Rhetoricis (Риторика түстерінің жинағы) – негізінен сөз тіркестеріне арналған қысқаша еңбек және «Causa Magistri Gaufredi Vinesauf» («Мастер Джеффри Винсауфтың қорғаны») – тақырыптық және саяси маңызы бар қысқа өлең. Бұрын ол үшінші крест жорығы туралы «Itinerarium Regis Ricardi» еңбегінің авторы деп есептелген, бірақ бұл дұрыс емес. Эдмонд Фараль Poetria nova, Documentum de modo et arte dictandi et versificandi және Summa de coloribus rhetoricis мәтіндерін өңдеген. Poetria nova үш рет ағылшын тіліне аударылған. Documentum de modo et arte dictandi et versificandi Роджер Парр аударған. Осы мақаладағы цитаталар Копптың аудармасынан алынған.

Поэзия-нова

Poetria nova – бұл нұсқаулық трактат, яғни ол болашақ жазушыларға поэзия құрамына қатысты нақты кеңес береді. Оның қолжазба жанры классикалық авторлардан алынған емес, Джеффри Винсауфтың өзі ойлап тапқан ережелерінің көптеген мысалдарымен нығайтылады. Мәтіннің өзі ол үйрететін әдістердің ішіндегі мысал болып табылады. Осылайша, күшейту туралы айту күшейтіліп, қысқарту туралы айту қысқартылып, метафора бейнелі тілде талқыланады. Вудс атап өткендей, Poetria nova нұсқауларының өлеңге де, прозаға да қолданылуы, сыныпта оны қолданудың әртүрлі жолдары және Джеффри Винсауфтың техникаларды суреттеу үшін қолданған стильдердің алуандығы оны ортағасырлық риторикалық трактаттың ең бағалысы етіп шығарды. XIII ғасырдағы Poetria nova туралы анонимді түсініктемеде осы кітаптың екі жақты сипаты айтылады: біріншіден, кітаптың бес бөлігі – риториканың бес бөлігі: ой табу, құрылымдау, стиль, есте сақтау және жеткізу; екіншіден, Poetria nova – қажетті бөліктері бар риторикалық сөз: кіріспе, баяндама, бөлу, қарсылық және қорытынды. Сондықтан оның авторы – тәжірибелі теоретик, шешен және «жақсы ұстаз». Poetria nova Цицеронның ой табу және құрылым туралы ережесін, Горацийдің әдеп туралы ілімін және троптарды, сөздердің және ойдың бейнелерін қамтиды, олар псевдо-Цицеронның Rhetorica ad Herennium еңбегінен алынған. Галло Poetria nova-ның негізгі тақырыптарын былайша түйіндейді (жақшадағы сандар түпнұсқа латын өлеңінің жол нөмірін көрсетеді), арнаудан кейін, Папа Иннокентий III-ге арналған мақтау: Кіріспе; Риторика өнерінің бөлімдері (1-86 жолдар). Құрылымдау, табиғи және жасанды бастамаларды қоса алғанда (87-202 жолдар). Күшейту және қысқарту (203-741 жолдар). Стилистік әшекейлер (742-1592 жолдар). Айналдыру (1593-1765 жолдар). Нақтылау (1766-1846 жолдар). Сөздерді таңдау, әзіл, қателерден сақтану туралы әртүрлі кеңестер (1847-1973 жолдар). Есте сақтау және жеткізу (1974-2070 жолдар). Poetria nova-да бейнелі тіл егжей-тегжейлі талқыланады, бұл трактатты грамматикалық етеді. Алайда, Poetria nova-ның екі негізгі бөлігі – тақырыпты табу және жұмыстың құрылымын ұйымдастыру – риторика саласына жатады. Сол сияқты, есте сақтау және жеткізу дәстүрлі түрде риторикамен байланысты. Осылайша, Poetria nova ортағасырлық оқу бағдарламасында грамматика мен риториканың тоғысқан жері болып табылады. Poetria nova поэманы жоспарлау және тақырыптың шектерін анықтау туралы әйгілі үзіндімен басталады. Джеффри Винсауф табиғи тәртіп пен автор оқиғаларды баяндай алатын жасанды немесе көркемдік тәртіпті ажыратады. Джеффри Винсауф жасанды тәртіпті артық көреді және мақал-мәтелмен бастауды ұсынады. Тақырыпты ұзақ талқылау немесе әңгімені қысқаша қайталау арқылы ұсынуға болады. Күшейту әдістерінің арасында нақтылау немесе бір тұтқа тоқталу, перифраза, салыстыру, апостроф, просопопея, дигрессия, сипаттау және қарсылық бар. Айтпаның қысқалығына келесі тәсілдер арқылы қол жеткізуге болады: баса назар аудару, мағыналы сөйлеу, абсолютті аблатив «есушісіз» [яғни сөз тіркесіндегі сөздердің тәртібін өзгертпей, бір сөзді жою], қалғандардың арасында бір нәрсені шеберлікпен көрсету, «жолдардың арасынан алынған тізбектер» [яғни жалғауларды жою], бір сөйлемде көптеген сөйлемдердің мағынасы және бір сөздің қайталануын жою. Джеффри Винсауф ornatus gravis ['ауыр/қадірлі/құрметті әшекей'] және ornatus levis ['жеңіл/күңгірт/жайлы әшекей'] арасын ажыратады. Гравитасқа псевдо-Цицеронның Rhetorica ad Herennium еңбегінде көрсетілген он тропты қолдану арқылы қол жеткізуге болады. Басты троп – метафора. Ornatus levis сөздік және ойдың Rhetorica ad Herennium-да берілген бейнелерін қамтиды. Бұл бейнелер көбінесе метафоралық емес. Айналдыру ілімі – бұл сөз тізбегін жағымды ету үшін, берілген сөйлемді әртүрлі етіп, оның мағынасын сақтай отырып жүйелі әдіс. Нақтылау ілімі негізінен қысқа сөйлемдердің ұзақ тізбесін құрудан тұрады. Сидонийдің әдісі мен әдет-ғұрпы осындай. Сенеканың қарама-қарсы әдісі: тез қорытындымен аяқтау. Алайда Джеффри Винсауф «осындай ұзын да, қысқа да емес, екеуінің де бірінен жасалған» болуды қалайды. Қалған ілімдер өте қысқаша қарастырылады. Сөздерді мағына мен форманың теңгерімін сақтау үшін мұқият таңдау керек. Кейіпкерлердің іс-әрекеті мен сөйлеген сөзі олардың жасына сай болуы керек, ал жалпы түсі тақырыпқа сай болуы керек. Сөздердің әдемі тіркесін, сөздердің ретін бұзу және тым ұзын кезеңдер стильдік кемшіліктерге жатады. Жұмысын жақсарту үшін автор «бірінші – ой, екінші – құлақ, үшінші және соңғысы – қолданыс» принципін қолдануы керек. Тек қуаныш жадты нығайтады. Жеткізуде адам тақырыпқа сай эмоцияларды бақылап имитациялауы керек. Джеффри Винсауф трактатын «шешендіктен күш келеді, өйткені өмір мен өлім оның қолында, бірақ тілді өрнек пен қимылмен, шамамен көмектесуге болады» деген тұжырыммен аяқтайды.

Ықпал

Джеффри Винсауфтың дидактикалық трактаттарының танымалдылығы кейінгі ағылшын ақындарына, мысалы, Джеффри Чосерге (шамамен 1342 – 1400), Томас Ускке (1388 ж. қайтыс болған) және Джон Говерге (шамамен 1330 – 1408) қандай әсер еткені туралы сұрақ тудырады. Чосердің «Кежелердің діни қызметкерінің әңгімесінде» Джеффри Винсауфтың апострофты қолдануын пародизациялауы «Poetria nova» трактатында берілген нұсқауларды мазақтап, Чосердің Джеффри Винсауфтың іліміне деген жек көрушілігі ретінде түсіндірілді. Алайда, Чосердің композиция принциптерін тереңірек зерттеу «Бат әйелінің» прологының негізгі схемасының (әсіресе 193–828 жолдары) Джеффри Винсауфтың «Documentum» трактатында жарияланған ілімге сәйкес келетінін көрсетеді. «Troilus and Criseyde» I, 1065–71 кітабына «Poetria nova» ережелерін енгізу Чосердің риторикалық ілімге, әсіресе Джеффри Винсауфқа деген қызығушылығын көрсетеді. Джеффри Винсауфтың *artes poetriae*-ге қосқан үлесін Джон Гарланд (шамамен 1180 – 1258), Париж университетінің грамматика және әдебиет профессоры, «Parisiana poetria» (сонымен қатар «De arte prosayca, metrica, et rithmica» деп те аталады, шамамен 1220–1235 жылдар аралығында жазылған және қайта қарастырылған) және Эберхард неміс «Laborintus» трактатында мойындаған. Джеффри Винсауфты Мелклидің Гервайы мен Дезидерий Эразм (1469–1536) мақтаған. Келли Чосер, Данте, Готфрид фон Страсбург және Кристиан де Тройес сияқты ортағасырлық ұлы ақындардың шығармаларын толыққанды түсіну және бағалау үшін Джеффри Винсауфтың «Poetria nova» және «Documentum de modo et arte dictandi et versificandi» сияқты трактаттарындағы нұсқауларға сүйене отырып зерттеу қажет екенін айтады.