Кіріспе
XIII ғасырдағы ағылшын тілшісі және грамматигі Джеффри Винсаф (fl. 1200) – ерте ортағасырлық грамматикалық қозғалыстың өкілі, ол өнер поэзиясын (ars poetica) оқытуға бағытталғандықтан, үгіттеу грамматикасы деп аталады. Ars poetica – «реторикалық» және «грамматикалық» элементтерді біріктіретін грамматикалық өнердің (ars grammatica) бір бөлімі. Орта ғасырларда осы екі саланың арасындағы шекара толыққанды орнатылмаған. Галлоның сөзінше, «осы екі либералды өнердің екеуі де композицияны үйретті және студенттерді оқу бағдарламасы авторларының сөздігін, көркем тілін және өлшемдерін зерттеуге баулыды, олар үлгі ретінде қолданылуға тиіс болды. Дегенмен, мәселенің туындауымен және жұмыстың құрылымымен айналысқан – реторика емес, грамматика болды», сондай-ақ есте сақтау және жеткізу де оның құзырында болды. Мерфи ортағасырлық поэзия өнерінің (artes poetriae) екі түрге бөлінетінін түсіндіреді. Біріншіден, фигуралар, түстер, троптар және басқа да сөздік әшекейлерге арналған қысқа, мамандандырылған трактаттар бар. Олар Еуропаның түкпір-түкпірінде жеке-жеке пайда болды, көбінесе авторлары белгісіз болды және бастауыш білім беруде грамматика сабаларына қосымша ретінде қолданылды. Ars poetriae-нің екінші түріне Вендомдық Матейдің «Ars versificatoria» (шамамен 1175 ж.), Эберхард немістің «Laborintus» (1213 жылдан кейін, 1280 жылға дейін), Герваз Мелклидің «Ars versificatoria» (шамамен 1215 ж.), «Poetria nova» (1208–1213 ж.) және Джеффри Винсауфтың «Documentum de modo et arte dictandi et versificandi» (1213 жылдан кейін) және Джон Гарландтың «De arte prosaica, metrica, et rhythmica» (1229 жылдан кейін) сияқты еңбектер кіреді. Artes poetriae поэзияны академиялық дисциплина ретінде қалыптастырды және оның логикалық әдістерге қатысуын ынталандырды.
Geoffrey of Vinsauf (fl. 1200) is a representative of the early medieval grammarian movement, termed preceptive grammar for its interest in teaching the ars poetica. Ars poetria is a subdivision of the grammatical art (ars grammatica) which synthesizes "rhetorical" and "grammatical" elements. The line of demarcation between these two fields is not firmly established in the Middle Ages. Gallo explains that "both of these liberal arts taught composition and taught the student to examine the diction, figurative language, and meters of the curriculum authors who were to serve as models for imitation. However it was rhetoric and not grammar that was concerned with Invention of subject matter and with disposition or organization of the work" as well as memory and delivery. Murphy explains that the medieval artes poetriae are divided into two types. First, there is the short, specialized type of treatise dealing with figurae, colores, tropi, and other verbal ornaments. They appeared separately all over Europe, usually anonymous, and were incorporated in elementary schooling, as adjuncts to ordinary grammar instruction. The second type of ars poetriae includes such works as the Ars versificatoria (c. 1175) of Matthew of Vendôme, the Laborintus (after 1213, before 1280) of Eberhard the German, the Ars versificaria (c. 1215) of Gervase of Melkley, the Poetria nova (1208–1213) and the Documentum de modo et arte dictandi et versificandi (after 1213) of Geoffrey of Vinsauf, and the De arte prosayca, metrica, et rithmica (after 1229) of John of Garland. The artes poetriae constituted poetry as an academic discipline, and promoted its participation in the methods of logic.
Өмірбаян
Біз Джеффри Винсафтың өмірі туралы өте аз мәліметке иеміз. Оның "Poetria nova" еңбегінен ол бір кезде Римге, Иннокентий III папаның кезінде барудан бұрын Англияда болғанын білеміз, және "Poetria nova" оған арналған ерекше сыйлық ретінде дайындалған. Джеффри Винсаф туралы дәстүрлі айтылымдар оның өмірбаянына қосымша мәліметтер қосады: ол Нормандияда туған деп саналады. Кейде ол Санкт-Фридсвайд аббаттығында білім алғанын да айтады. Ол оқуын жалғастыру үшін Еуропаға оралған, бірінші Парижде, содан кейін Италияда оқыған. Ол, әлдеқанда Роберт есімді бұрынғы досымен Парижде дауласқаннан кейін, епископ Адамның гневiне ұшырады және Кентербери архиепискобынан көмек сұрауға мәжбүр болды. Кейін, бәлкім, осы архиепископтың араласуымен, ол Англияға оралып, Хэмптон қаласында тәрбиеші болып жұмыс істеді. Көп ұзамай ол Иннокентий III-ке елшілікпен жіберілді, осылайша Апостол тағымен байланыс орнатты. Оның "Vinsauf" немесе "de Vino Salvo" деген атауы, оған жүзім және басқа да өсімдіктерді күтіп бағу туралы жазылған еңбегімен байланысты.
Шығармалары мен библиографиясы
Poetria nova – 1210 жылы латын гексаметрімен жазылған, 2000 жолдық өлең және Папа Иннокентий III-ге арналған. Poetria nova-ның мақсаты – 11-12 ғасырларда кеңінен оқылған, түсіндірілген және орта ғасырларда «Поэзия» деп аталған Хорацийдің «Ars Poetica» өлең құрастыру жөніндегі стандартты мәтінін алмастыру. Карстен Фриз Дженсеннің пікірінше, Джеффри Винсауфтың «өздігінен поэзия өнері туралы жазуға басты себебі, болжам бойынша, Хорацийдің мәтініне байланысты комментаторлардың ұрпақтары жинаған түсіндірмелік материалды жүйелеу тілегі болды, бұл жүйе дәстүрлі дидактикамен және риторика өнерімен үйлесімді болуы керек» (364). Орта ғасырлық мұғалім «Ars Poetica»-ны поэзия құрастыру бойынша элементарлық оқулыққа айналдыруды көздеді, ол «цицерондық риторика мен оның ортағасырлық туындылары, мысалы, artes dictandi және colores rhetorici туралы трактаттар» үлгісінде жасалған. Poetria nova Англияда дерлік бірден стандартты оқулықтардың біріне айналды және одан кейін континенттегі оқу бағдарламасына енгізілді. Оның танымалдылығын осы еңбектің 200 қолжазбада кездесуі және Poetria nova мәтінінің шетіндегі түсіндірмелер, сондай-ақ мәтіннің жеке көшірмелері куәландырады. 1213 жылдан кейін жазылған Documentum de modo et arte dictandi et versificandi (Сөйлеу және өлең шығару әдісі мен өнері туралы нұсқаулық) – Poetria nova-ның прозалық түрі, ол күшейту, қысқарту және сөздік әшекейлеуді кеңейтеді. Оның үш толық және екі дерлік толық қолжазбасы сақталған. 13 ғасырғы көшірмелерде трактат «magistri Galfridi» немесе «magistri Galfridi le Vin est sauf» деп көрсетілген. Оған тағы екі еңбек жатқызылады: Summa de Coloribus Rhetoricis (Риторика түстерінің жинағы) – негізінен сөз тіркестеріне арналған қысқаша еңбек және «Causa Magistri Gaufredi Vinesauf» («Мастер Джеффри Винсауфтың қорғаны») – тақырыптық және саяси маңызы бар қысқа өлең. Бұрын ол үшінші крест жорығы туралы «Itinerarium Regis Ricardi» еңбегінің авторы деп есептелген, бірақ бұл дұрыс емес. Эдмонд Фараль Poetria nova, Documentum de modo et arte dictandi et versificandi және Summa de coloribus rhetoricis мәтіндерін өңдеген. Poetria nova үш рет ағылшын тіліне аударылған. Documentum de modo et arte dictandi et versificandi Роджер Парр аударған. Осы мақаладағы цитаталар Копптың аудармасынан алынған.
Поэзия-нова
Poetria nova – бұл нұсқаулық трактат, яғни ол болашақ жазушыларға поэзия құрамына қатысты нақты кеңес береді. Оның қолжазба жанры классикалық авторлардан алынған емес, Джеффри Винсауфтың өзі ойлап тапқан ережелерінің көптеген мысалдарымен нығайтылады. Мәтіннің өзі ол үйрететін әдістердің ішіндегі мысал болып табылады. Осылайша, күшейту туралы айту күшейтіліп, қысқарту туралы айту қысқартылып, метафора бейнелі тілде талқыланады. Вудс атап өткендей, Poetria nova нұсқауларының өлеңге де, прозаға да қолданылуы, сыныпта оны қолданудың әртүрлі жолдары және Джеффри Винсауфтың техникаларды суреттеу үшін қолданған стильдердің алуандығы оны ортағасырлық риторикалық трактаттың ең бағалысы етіп шығарды. XIII ғасырдағы Poetria nova туралы анонимді түсініктемеде осы кітаптың екі жақты сипаты айтылады: біріншіден, кітаптың бес бөлігі – риториканың бес бөлігі: ой табу, құрылымдау, стиль, есте сақтау және жеткізу; екіншіден, Poetria nova – қажетті бөліктері бар риторикалық сөз: кіріспе, баяндама, бөлу, қарсылық және қорытынды. Сондықтан оның авторы – тәжірибелі теоретик, шешен және «жақсы ұстаз». Poetria nova Цицеронның ой табу және құрылым туралы ережесін, Горацийдің әдеп туралы ілімін және троптарды, сөздердің және ойдың бейнелерін қамтиды, олар псевдо-Цицеронның Rhetorica ad Herennium еңбегінен алынған. Галло Poetria nova-ның негізгі тақырыптарын былайша түйіндейді (жақшадағы сандар түпнұсқа латын өлеңінің жол нөмірін көрсетеді), арнаудан кейін, Папа Иннокентий III-ге арналған мақтау: Кіріспе; Риторика өнерінің бөлімдері (1-86 жолдар). Құрылымдау, табиғи және жасанды бастамаларды қоса алғанда (87-202 жолдар). Күшейту және қысқарту (203-741 жолдар). Стилистік әшекейлер (742-1592 жолдар). Айналдыру (1593-1765 жолдар). Нақтылау (1766-1846 жолдар). Сөздерді таңдау, әзіл, қателерден сақтану туралы әртүрлі кеңестер (1847-1973 жолдар). Есте сақтау және жеткізу (1974-2070 жолдар). Poetria nova-да бейнелі тіл егжей-тегжейлі талқыланады, бұл трактатты грамматикалық етеді. Алайда, Poetria nova-ның екі негізгі бөлігі – тақырыпты табу және жұмыстың құрылымын ұйымдастыру – риторика саласына жатады. Сол сияқты, есте сақтау және жеткізу дәстүрлі түрде риторикамен байланысты. Осылайша, Poetria nova ортағасырлық оқу бағдарламасында грамматика мен риториканың тоғысқан жері болып табылады. Poetria nova поэманы жоспарлау және тақырыптың шектерін анықтау туралы әйгілі үзіндімен басталады. Джеффри Винсауф табиғи тәртіп пен автор оқиғаларды баяндай алатын жасанды немесе көркемдік тәртіпті ажыратады. Джеффри Винсауф жасанды тәртіпті артық көреді және мақал-мәтелмен бастауды ұсынады. Тақырыпты ұзақ талқылау немесе әңгімені қысқаша қайталау арқылы ұсынуға болады. Күшейту әдістерінің арасында нақтылау немесе бір тұтқа тоқталу, перифраза, салыстыру, апостроф, просопопея, дигрессия, сипаттау және қарсылық бар. Айтпаның қысқалығына келесі тәсілдер арқылы қол жеткізуге болады: баса назар аудару, мағыналы сөйлеу, абсолютті аблатив «есушісіз» [яғни сөз тіркесіндегі сөздердің тәртібін өзгертпей, бір сөзді жою], қалғандардың арасында бір нәрсені шеберлікпен көрсету, «жолдардың арасынан алынған тізбектер» [яғни жалғауларды жою], бір сөйлемде көптеген сөйлемдердің мағынасы және бір сөздің қайталануын жою. Джеффри Винсауф ornatus gravis ['ауыр/қадірлі/құрметті әшекей'] және ornatus levis ['жеңіл/күңгірт/жайлы әшекей'] арасын ажыратады. Гравитасқа псевдо-Цицеронның Rhetorica ad Herennium еңбегінде көрсетілген он тропты қолдану арқылы қол жеткізуге болады. Басты троп – метафора. Ornatus levis сөздік және ойдың Rhetorica ad Herennium-да берілген бейнелерін қамтиды. Бұл бейнелер көбінесе метафоралық емес. Айналдыру ілімі – бұл сөз тізбегін жағымды ету үшін, берілген сөйлемді әртүрлі етіп, оның мағынасын сақтай отырып жүйелі әдіс. Нақтылау ілімі негізінен қысқа сөйлемдердің ұзақ тізбесін құрудан тұрады. Сидонийдің әдісі мен әдет-ғұрпы осындай. Сенеканың қарама-қарсы әдісі: тез қорытындымен аяқтау. Алайда Джеффри Винсауф «осындай ұзын да, қысқа да емес, екеуінің де бірінен жасалған» болуды қалайды. Қалған ілімдер өте қысқаша қарастырылады. Сөздерді мағына мен форманың теңгерімін сақтау үшін мұқият таңдау керек. Кейіпкерлердің іс-әрекеті мен сөйлеген сөзі олардың жасына сай болуы керек, ал жалпы түсі тақырыпқа сай болуы керек. Сөздердің әдемі тіркесін, сөздердің ретін бұзу және тым ұзын кезеңдер стильдік кемшіліктерге жатады. Жұмысын жақсарту үшін автор «бірінші – ой, екінші – құлақ, үшінші және соңғысы – қолданыс» принципін қолдануы керек. Тек қуаныш жадты нығайтады. Жеткізуде адам тақырыпқа сай эмоцияларды бақылап имитациялауы керек. Джеффри Винсауф трактатын «шешендіктен күш келеді, өйткені өмір мен өлім оның қолында, бірақ тілді өрнек пен қимылмен, шамамен көмектесуге болады» деген тұжырыммен аяқтайды.
Introduction; Divisions of the art of rhetoric (verses 1 86). Arrangement, including the natural and artificial openings (vv. 87 202). Amplification and Abbreviation (vv. 203 741). Stylistic ornament (vv. 742 1592). Conversion (vv. 1593 1765). Determination (vv. 1766 1846). Miscellaneous advice on choice of words, humor, faults to avoid (vv. 1847 1973). Memory and delivery (vv. 1974 2070). Figurative language is discussed in detail in the Poetria nova, which marks this treatise as grammatical. However, two of the central parts of the Poetria nova Invention of subject matter and disposition or organization of the work belong to the domain of rhetoric. Likewise, memory and delivery are traditionally affiliated with rhetoric. The Poetria nova thus constitutes an intersection of grammar and rhetoric in the medieval curriculum. The Poetria nova opens with a famous passage about planning a poem and defining the limits of its subject matter. Geoffrey of Vinsauf distinguishes between the natural order and the artificial or artistic order in which the author can narrate the events. Geoffrey of Vinsauf prefers the artificial order and recommends a proverbial opening. The subject matter can be presented either through a lengthy treatment or a brief recapitulation of the story. Among the methods of amplification are refining or dwelling on a point; periphrasis; comparison; apostrophe; prosopopeia; digression; description; and opposition. Brevity of the narration can be achieved by the following devices: emphasis, articulus, absolute ablative "without a rower" [i. e. a preposition], skillful indication of one thing among the rest, "chains removed from between clauses" [i. e. omitting conjunctions], the sense of many clauses in one, and omitting repetition of the same word. Geoffrey of Vinsauf distinguishes between ornatus gravis ['difficult/serious/dignified ornament'] and ornatus levis ['easy/pleasant/light ornament']. Gravitas can be achieved by using the ten tropes listed in the pseudo Ciceronian Rhetorica ad Herennium. The chief trope is metaphor. The ornatus levis includes the figures of diction and of thought given in the Rhetorica ad Herennium. These figures are for the most part non metaphorical. The doctrine of conversion is a systematic method of varying a given sentence while preserving its meaning to make the sequence of words pleasant. The doctrine of determination consists primarily of creating a long sequence of brief phrases. This is the method and the manner of Sidonius. The contrary practice is that of Seneca: to round off the verses with a quick conclusion. Geoffrey of Vinsauf, however, prefers to be "neither as long, nor as short, rather both long and short, being made both out of neither". The remaining doctrines are treated very briefly. Words should be carefully chosen to keep the balance of meaning and form. The characters' actions and their speeches should be appropriate for their age, and the overall color should be in harmony with the subject. Excessive alliteration, awkward violation of word order, and overly long periods are stylistic faults to be avoided. To polish his work an author has to apply "first the mind, second the ear, and third and last, that which should conclude the matter usage". Only delight fosters memory. In delivery, one must follow the sense imitating in a controlled manner the emotions called for by the subject. Geoffrey of Vinsauf concludes his treatise with the observation that "power comes from speech, since life and death rest in its hands; however, language may perchance be aided, in moderation, by both expression and gesture".
Ықпал
Джеффри Винсауфтың дидактикалық трактаттарының танымалдылығы кейінгі ағылшын ақындарына, мысалы, Джеффри Чосерге (шамамен 1342 – 1400), Томас Ускке (1388 ж. қайтыс болған) және Джон Говерге (шамамен 1330 – 1408) қандай әсер еткені туралы сұрақ тудырады. Чосердің «Кежелердің діни қызметкерінің әңгімесінде» Джеффри Винсауфтың апострофты қолдануын пародизациялауы «Poetria nova» трактатында берілген нұсқауларды мазақтап, Чосердің Джеффри Винсауфтың іліміне деген жек көрушілігі ретінде түсіндірілді. Алайда, Чосердің композиция принциптерін тереңірек зерттеу «Бат әйелінің» прологының негізгі схемасының (әсіресе 193–828 жолдары) Джеффри Винсауфтың «Documentum» трактатында жарияланған ілімге сәйкес келетінін көрсетеді. «Troilus and Criseyde» I, 1065–71 кітабына «Poetria nova» ережелерін енгізу Чосердің риторикалық ілімге, әсіресе Джеффри Винсауфқа деген қызығушылығын көрсетеді. Джеффри Винсауфтың *artes poetriae*-ге қосқан үлесін Джон Гарланд (шамамен 1180 – 1258), Париж университетінің грамматика және әдебиет профессоры, «Parisiana poetria» (сонымен қатар «De arte prosayca, metrica, et rithmica» деп те аталады, шамамен 1220–1235 жылдар аралығында жазылған және қайта қарастырылған) және Эберхард неміс «Laborintus» трактатында мойындаған. Джеффри Винсауфты Мелклидің Гервайы мен Дезидерий Эразм (1469–1536) мақтаған. Келли Чосер, Данте, Готфрид фон Страсбург және Кристиан де Тройес сияқты ортағасырлық ұлы ақындардың шығармаларын толыққанды түсіну және бағалау үшін Джеффри Винсауфтың «Poetria nova» және «Documentum de modo et arte dictandi et versificandi» сияқты трактаттарындағы нұсқауларға сүйене отырып зерттеу қажет екенін айтады.