Кіріспе
Луксорий – ежелгі Рим ақыны және эпиграммалар жазушысы. Ол 6 ғасырда Африкадағы Карфагенде, Вандалдар билігінің соңғы жылдарында, Вандал патшалары Трасамунд, Гильдерик және Гелимердің (496-534 жж.) тұсында өмір сүрді. Ол өзінің шығармаларын жазуда үлгі еткен көрнекті римдік автор Марциалды зор құрметпен қарастырды. Луксорийдің жазбалары классикалық дәуірдің аяқталуы мен ортағасырлық латын тілінің басталуы арасындағы байланыс құралы болды. "Денсаулық сыйлайтын отпен баршаны тұтандыратын Венера ұлы, өнер арқылы өз шамдарының орнына суды сыйлайды". Луксорий – вандалдар арасындағы латын ақыны.
Luxorius was an ancient Roman poet and writer of epigrams who lived in Carthage, Africa during the last years of the Vandal rule in the 6th century, under the reign of the Vandal Kings Thrasamund, Hilderic, and Gelimer (AD 496–534). He greatly admired the notable Roman author Martial, whom he used as a model when composing his works. Luxorius's writings served as a bridge between the end of the classical period and the beginning of medieval Latin. "The son of Venus, who inflames everything with health giving fire, provides water in place of his own torches through the medium of art." Luxorius, A Latin Poet Among the Vandals
Өмір
Луксоридің өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Оның замандас ақындары мен ойшылдары сияқты, оның туралы ақпарат тек негізгі мәтіндерді, атап айтқанда, Латын антологиясындағы эпиграммаларын талдау арқылы алынған. Оның туған және қайтыс болған күндері белгісіз болғанымен, Луксорийдің Солтүстік Африкадағы Карфагенді вандалдар билеген соңғы жылдары өмір сүргені және жазғаны анық. Луксорийдің жазбаларында ежелгі құдайлар туралы айтылады, бірақ ол осы сенімдерді ұстанған-ұстанбағаны ғалымдарға белгісіз. Розенблум оның сол кездегі христиандарға қарағанда, ежелгі құдайларды қолдау үшін себептері болуы мүмкін деп санайды; "Вандалдар католиктерге қарағанда ежелгі құдайларды қуғындамаған болар". "Вандалдар арасындағы латын ақыны" атты еңбегінде Розенблум аудармаға алынған эпиграммалардан бұрын Луксорийдің өмірі мен заманы туралы толыққанды мәлімет береді. Ол Луксорийді замандастарының құрметіне ие болғанын көрсетеді. Шындығында, Луксорий өзінің бір өлеңінде өзін "vir clarus" деп атайды, бұл латын тіліндегі құрметті лауазымды білдіретін сөз. Дегенмен, Розенблум Луксорийдің мемлекеттік қызметте болмағанын, оның атағы көбінесе құрметті болғанын, маңызды емесін айтады.
Шығармалары
Латын тілінде жазылған Луксоридің 91 аман қалған өлеңі – Латын антологиясына енгізілген ең ірі бөлім, ол оның заманында жинақталған болуы мүмкін. Оның туындыларының жиынтығы бірнеше редакторлармен ағылшын тіліне аударылған, ең белгілісі – Моррис Розенблумның 1961 жылғы басылымы. Луксоридің эпиграммалары 3 тармақты өлеңдерден бастап, бірнеше бетке созылатын ұзын өлеңдерге дейін жетеді. Эпиграммалардың тақырыптары да сан алуан: «Шулы және ашулы кішкентай адамға», «Семіз және бақытсыз бүркітшіге» сияқты атаулардан бастап, «Жамандықтар бейнеленген тас қабір туралы» сияқты мәселелерге дейін. Оның ұстазы Марциал үлгісінде жазылған шығармалары оқырманға оның өзі туралы және оның өмір сүрген дәуірі туралы айтады. Розенблумның басты міндеті Луксоридің жазбаларын дәл аудару болғанымен, ол вандалдар мен Карфаген, Латын антологиясы және Луксоридің өмірі туралы толық кіріспе де қосты. Аудармалардан кейін Розенблум тағы да түсіндірмелер берді.
Сындар
Луксорийдің өмірі мен заманы туралы ақпарат аз болғанымен, оның туындыларына арналған мақалалар мен шолулар көптеп табылады. Көптеген шолулар Розенблумның аудармасы мен қосымшаларына баса назар бөлсе де, Луксорийдің өзінің жазғандары туралы да бірнеше мәліметтер бар. Ричард Брюэр «Вандалдар арасындағы латын ақыны» деген кітапқа жазған шолуында: «Луксорийдің эпиграммалары, әдетте қарама-қарсылықтарымен тапқыр және кейде тіпті жақсы жасалған болса да, көбінесе сәтсіз әзілдің, ойға келмейтін қысқа шуақтың көрнекті мысалдары болып табылады», – деп жазады. Роберт Палмер осы туындыларды қарап, ұқсас пікір білдіріп: «Мен Луксорийдің эпиграммалары кіріспе, аударма, түсіндірме және көрсеткіштермен бірге Антология Латинаның қараңғылығында қалғанда жақсырақ болмас па екен деп ойлаймын», – дейді. Ақын Арт Бек берген балама түсіндірмеге, соның ішінде Луксорийдің екі өлеңінің аудармасына осы мақаланың қосымша дереккөздер бөлімінен сілтеме табуға болады. Бектың Луксорийдің барлық туындыларын аударған Opera Omnia or, A Duet for Sitar and Trombone атты еңбегі 2012 жылдың көктемінде Otis Books | Seismicity Editions баспасынан шықты.
Аудармалар мен басылымдар
Люксориус. Opera Omnia немесе Ситар мен тромбонға арналған дуэт. Лос-Анджелес: "Отис Букс" | "Сейсмикалық басылымдар", 2012. Розенблум, М. Люксориус: Вандалдар арасындағы латын жыршысы. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 1961.
Екіншілік көздер
Барнвелл, П. С. Императорлар, префекттер және патшалар: Рим батысы 393–565. АҚШ: Каролина университетінің баспасы, 1992.
Гарсон, Р. У. «Луксоридің эпиграммаларына қатысты байқаулар». Museum Africum 6 (1977–78) 9–14.
Палмер, Роберт Э. А. «Пікірге алынған еңбектер: Люксориус: вандалдар арасындағы латын ақыны. Сонымен қатар, Моррис Розенблумның поэмалар мәтіні мен ағылшын тіліне аудармасы». The Classical World, 55 том, 9 нөмір (маусым, 1962), 296 б.
Брюэр, Ричард Т. «Пікірге алынған еңбектер: Моррис Розенблумның вандалдар арасындағы латын ақыны Люксориус». Classical Philology, 57 том, 3 нөмір (шілде, 1962), 176–181 бб.
Оль, Реймонд Т. «Латын антологиясы туралы бірнеше ескертулер». The Classical Weekly, 42 том, 10 нөмір (21 ақпан, 1949), 147–153 бб.
Браунинг, Роберт. «Пікірге алынған еңбектер: Морис Розенблумның Люксориусы». The Classical Review: New Series, 13 том, 2 нөмір (маусым, 1963), 170–172 бб.
Досси, Лесли. «Вандал Африкасының соңғы күндері: Әйүп туралы ариандық түсіндірме және оның тарихи контексі». Journal of Theological Studies: NS, 54 том, 1 бөлім (сәуір, 2003), 60–138 бб.
Платт, Колин. «Қысқаша хабарламалар». English Historical Review, CXI: 985. 1994.
Garson, R. W. "Observations on the epigrams of Luxorius." Museum Africum 6 (1977–78) 9–14. Palmer, Robert E. A. "Reviewed work(s): Luxorius: A Latin Poet among the Vandals. Together with a Text of the Poems and an English Translation by Morris Rosenblum". The Classical World, Vol. 55, No. 9 (Jun., 1962), p. 296
Bruere, Richard T. "Reviewed work(s): Luxorius: A Latin Poet among the Vandals by Morris Rosenblum". Classical Philology, Vol. 57, No. 3 (Jul., 1962), pp. 176–181
Ohl, Raymond T. "Some Remarks on the "Latin Anthology." The Classical Weekly, Vol. 42, No. 10 (Feb. 21, 1949), pp. 147–153
Browning, Robert. "Reviewed Work(s): Luxorius by Morris Rosenblum." The Classical Review: New Series, Vol. 13, No. 2 (June,1963), pp. 170–172. Dossey, Leslie. "The Last Days of Vandal Africa: An Arian Commentary on Job and its Historical Context." Journal of Theological Studies: NS, Vol. 54, Pt. 1 (April, 2003), pp. 60–138. Platt, Colin. "Shorter Notices". English Historical Review, CXI: 985. 1994
Бек, Көркемдік шеберліктегі өнер: https://web.archive.org/web/20100530162210/http://www3.wooster.edu/artfuldodge/introductions/2829/beck.htm. Луксориус туралы қысқаша талқылау және екі аударма.