Кіріспе

Бұл философиядағы маңызды мәселелердің тізімі.

Жалған деректер

Контрфактикалық мәлімдеме – жалған алғышартқа негізделген шартты мәлімдеме. Мысалы, «Егер Джозеф Суон қазіргі заманғы қыздырғыш шамды ойлап таппаса, онда оны басқа біреу бәрібір ойлап шығарған болар еді» деген мәлімдеме – контрфактикалық мәлімдеме, себебі шындығында Джозеф Суон қазіргі заманғы қыздырғыш шамды ойлап тапқан. Контрфактикалық мәлімдемелерге қатысты ең маңызды міндет – олардың шындық шарттарын түсіндіру болып табылады. Бастапқыда, контрфактикалық шартты мәлімдемелерді айтқанда және түсіндіргенде, жағдай туралы ақпарат ескеріледі және бұл ақпарат – контрфактикалық мәлімдеме жасалған кездегі әлем туралы барлық дұрыс мәлімдемелердің жиынтығы. «Суан» мысалында, технология тарихындағы белгілі бір тенденциялар, жасанды жарықтың қажеттілігі, электр энергиясының ашылуы және т.б. бар. Бірақ осы бастапқы түсіндіруде бір қателікке тап боламыз: дұрыс мәлімдемелердің арасында «Джозеф Суан қазіргі заманғы қыздырғыш шамды ойлап тапты» деген де бар. Осы мәлімдеме («S» деп атайық) және контрфактикалық мәлімдеменің алғышарты («¬S») негізінде кез келген қорытынды жасауға болады, соның салдарынан кез келген контрфактикалық мәлімдемеден кез келген мәлімдеме туындайды (жанжалу принципін қараңыз). Нельсон Гудман өзінің «Факт, фантастика және болжам» атты еңбегінде осы және осыған байланысты мәселелерді қарастырады; ал Дэвид Льюистің мүмкін әлемдер теориясының ықпалды тұжырымы оны шешуге бағытталған әрекеттерде кеңінен қолданылады.

Геттиер проблемасы

Платон өзінің «Театет» (210а) және «Мено» (97а–98б) еңбектерінде «білімді» негізделген, шын сенім ретінде анықтауға болатынын айтады. Екі мың жылдан астам уақыт бойы философтар білімнің осы анықтамасын қабылдады. Ақпараттың негізділігі, шындығы және сенім білімнің қажетті және жеткілікті шарты деп есептелді. Бірақ 1963 жылы Эдмунд Геттье «Анализ» философиялық ғылыми журналында «Негізделген шын сенім – білім бе?» деген мақала жариялады, онда «білім» деген ұғымның қалыпты түсінігіне сәйкес келмейтін негізделген шын сенімнің мысалдары келтірді. Геттье мысалдары эпистемикалық сәттілікке негізделген: адам қандай да бір мәлімдемеге сенімді дәлелдері бар сияқты көрінеді, және бұл мәлімдеме шын мәнінде дұрыс болады, бірақ бұл дәлелдер мәлімдеменің шындығына себептік байланысты емес. Геттье мақаласына жауап ретінде көптеген философтар «білім» үшін өзгертілген критерийлер ұсынды. Бірақ ұсынылған өзгертілген анықтамалардың ешқайсысына қатысты жалпы келісімге қол жеткізілген жоқ. Соңында, егер қатесіздік принципі дұрыс болса, онда Геттье мәселесі толығымен шешілген болар еді. Қатесіздік принципі білімге нақтылық қажет екенін көрсетеді, яғни нақтылық біздің білімге жетуімізге кедерілтін алшақтықты жоюға көмектеседі, соның арқасында білімнің толыққанды анықтамасын аламыз. Дегенмен, қатесіздік принципі философтар мен эпистемологтардың көпшілігі тарапынан қабылданбайды.

Критерийдің мәселесі

Геттье проблемаларының тудырған қиындықтарын сәтте еске алмай, философия негізінен білімді негізделген нағыз сенім ретінде қарастыруды жалғастырды. Бұл анықтамадан туындайтын айқын сұрақ – адам өзінің негіздемесінің дұрыс екенін қалай біле алады. Сондықтан, негіздемені негіздеу керек. Өзінің кезегінде, бұл негіздеме де негіздеме талап етеді, ал сұрақтар шексіз жалғаса береді. Соның салдарынан, ешкімнің ешбір нәрсе туралы толық білімі болуы мүмкін емес, себебі осы шексіз регрессияға байланысты негіздеме элементін қанағаттандыру мүмкін емес. Іс жүзінде, бұл көптеген философтарды алаңдатпады, өйткені толыққанды зерттеу мен артық зерттеу арасындағы шекара көбінесе анық болады. Басқалары тұжырымдамалық жүйелердің түрлерін, мысалы, Сьюзан Хаактың пікірлерін қолдайды. Питер Д. Клейннің соңғы жұмыстары білімді жоғарыда айтылғанға қарсы болатын нәрсе ретінде қарастырады. Сондықтан, шексіз регрессия мәселе тудырмайды, себебі кез келген белгілі факт терең зерттеу барысында жоққа шығарылуы мүмкін.

Индукция мәселесі

Шотланд философы Дэвид Юм индукция мәселесін алғаш рет қалыптастырып, индуктивті ойлауды дөңгелекке түсірмей ақтауға ешқандай мүмкіндік жоқ деп мәлімдеді. Яғни, нақты байқаулардан қорытынды шығаруға негізделген ойлау. Бұл мәселе, себебі әр адам күнделікті өмірінде индукцияны қолданады. Мысалы, күн бүгін шығыстан туды, демек, күн ертең де шығыстан туады. Карл Поппер ғылым мен күнделікті өмір индукцияны қолданбайды, ал индукция – шын мәнінде миф деп санайды. Оның орнына білім болжау және сынау арқылы құрылады. Оның пікірінше, ғылымдағы байқаулар мен тәжірибелердің басты рөлі – қолданыстағы теорияларды сынап, жоққа шығаруға бағытталған әрекеттерде жатыр.

Мольнюк проблемасы

Молино проблемасы Уильям Молиноның 17 ғасырда Джон Локка қойған келесі сұрағына қатысты: егер соқыр болып туған және тек қозғалыс арқылы куб пен шарды ажырата алатын адам көру қабілетін алса, оларға тиіспей тұрып, қайсысы куб екенін, қайсысы шар екенін көзімен анықтай ала ма? Бұл мәселе эпистемология және сана философиясының маңызды мәселелерін көтереді және Локк оны "Адам ақылы туралы эссесінің" екінші басылымына қосып, кеңінен талқылауға мүмкіндік берді. Осыған ұқсас мәселені 12 ғасырда Ибн Туфаил (Абубасер) өзінің философиялық романы "Хаи ибн Яхдан" ("Философ-өзіндік оқытушы") арқылы қарастырған. Дегенмен, оның нұсқасы пішінге қарағанда түстерге көбірек назар аударды. Қазіргі ғылым бұл мәселені бақыланатын жағдайда тексеруге қажетті құралдарға ие болуы мүмкін. Бұл мәселенің шешімі, белгілі бір дәрежеде, тумысынан соқыр болғаннан кейін көру қабілетін алған адамдарды зерттеу арқылы табылады. Мұндай зерттеулердің бірінде қатысушылар қолмен танысқан заттарды көру арқылы бірден байланыстыра алмады және осы қабілетті дамыту үшін бірнеше күн немесе айлар қажет болды. Бұл көрсеткендей, бұл мәселе енді философияда шешілмейтін мәселе болып қала бермейді.

Неліктен ештеңе емес, бір нәрсе бар

Неліктен ештеңе болмай, бір нәрсе бар деген сұрақ Готфрид Вильгельм Лейбниц, Мартин Хайдеггер және Людвиг Витгенштейн сияқты философтар тарапынан қойылған немесе талқыланған. – олар оны метафизиканың түпкілікті сұрағы деп атады. Бұл сұрақ нақты бір нәрсенің, мысалы, ғаламның/ғаламдардың, Ұлы жарылыстың, математикалық заңдардың, физикалық заңдардың, уақыттың, сананың немесе Құдайдың болуына қатысты емес, ол жалпы сипаттағы сұрақ.

Универсальдар проблемасы

Универсальдар мәселесі қасиеттердің бар-жоғын және егер бар болса, олардың қандай екендігін сұрақтайды. Қасиеттер – екі немесе одан көп нысанның ортақ белгілері, қатынастары немесе атаулары. Сапалар мен қатынастар сияқты әртүрлі қасиеттер универсальдар деп аталады. Мысалы, бір үстелде дөңгелек пішіндес немесе дөңгелектілікті көрсететін үш стақанды, немесе "дөңгелек стақан" деген бірдей атауды, немесе Фрэнктың қыздары болып табылатын екі қызды көзге елестетуге болады. Адам болу, қызыл түсті болу, ер немесе әйел болу, сұйық болу, үлкен немесе кішкентай болу, биік болу, әке болу және т.б. сияқты осындай қасиеттер көптеген. Философтар адамдар қасиеттер туралы сөйлейтінімен және ойлайтынымен келіссе де, осы универсальдар шындықта ғана бар ма, әлде ойда, сөзде және көру арқылы ғана қабылдана ма, деген мәселеде пікір келіспейді.

Жекелендіру принципі

Универсалиялар мәселесіне қатысты, жекелендіру принципі универсалияларды ерекшелендіреді.

Сориттің парадоксы

"Қазаншұқаның парадоксы" деп те аталатын бұл сұрақ "зат" дегенді қалай анықтауға қатысты. Егер бір шөп сабанын алып тастасаң, шөп қазаншұқасы шөп қазаншұқасы болып қала бере ма? Егер солай болса, тағы бір шөп сабанын алып тастасаң да, ол шөп қазаншұқасы болып қала бере ме? Егер осылай жалғастыра берсең, ақырында бүкіл шөп қазаншұқасын таусырасың. Сұрақ мынада: қай уақытта ол енді шөп қазаншұқасы болмайды? Бұл бастапқыда сырттай ғана маңызды көрінетін мәселе болғанымен, ол біздің заттарды қалай анықтайтынымызға қатысты түпкілікті мәселелерге жетеді. Бұл Тесейдің парадоксы мен үздіксіздік қателігіне ұқсас.

Тесей парадоксы

Тесей кемесі деп те аталады, бұл метафизиканың бірінші саласы – онтологияның (болу және сәйкестік философиясы) классикалық парадоксы. Парадокс мынадай: Тесейдің кемесі бұрын 100 бөліктен тұрған. Әрбір бөліктің кеме портында бір-бірге сәйкес келетін ауыстыру бөлігі болған. Ғсырлар бойы әрбір бөлік сынған сайын жеке-жеке ауыстырылып, соңында кеменің бастапқы бөліктерінің ешқайсысы қалмайды. Бұл жаңа кеме Тесейдің кемесі ме, жоқ па? Егер жауабы «иә» болса, мынаны қарастырайық: сынған бастапқы бөліктер жөнделіп, қайта құрастырылады. Бұл Тесейдің кемесі ме, жоқ па? Егер жоқ болса, жаңа кемеге «Арго» деп атайық. Тесей кемесінің экипажы Арго кемесінің экипажына қашан ауысты? Ал бөліктерінің 50-сі ауыстырылғанда қай кеме жүзіп келеді? Егер екі кеме де бір бөлікті алмасса, олар әлі де бір кеме болып санала ма? Бұл парадокс жоғарыда айтылған Сорит парадоксының шағын нұсқасы және оның көптеген түрлері бар. Парадокстың екі жағы да нақты дәлелдер мен қарсы дәлелдер келтіреді, бірақ ешкім оны толыққанды дәлелдеуге жақын емес.

Маңызды әсері

Адамдар "егер-дегенде" дегеннің мағынасын жақсы түсінеді. Бірақ, формальды логикада материалдық импликация "егер-дегенде" дегенді анықтайды, бұл шарттылықтардың қалыпты түсінігімен үйлеспейді. Формальды логикада "Егер бүгін сенбі болса, онда 1+1=2" деген тұжырым дұрыс. Дегенмен, "1+1=2" алғышарттың мазмұнына қарамастан дұрыс; себептік байланыс немесе мағыналы қатынас қажет емес. Тұжырымның өзі дұрыс болуы керек, себебі 1+1=2 жалған бола алмайды. (Егер бола алса, онда белгілі бір сенбі күні тұжырым да жалған болуы мүмкін). Формальды логика аргументацияны, философиялық ойлауды және математиканы формалдау үшін өте пайдалы екенін көрсетті. Алайда, материалдық импликация мен шарттылықтардың жалпы ұғымы арасындағы қарама-қайшылық – қарқынды зерттеу нысаны: бұл формальды логиканың кемшілігі ме, әдеттегі тілдің түсініксіздігі ме, әлде Г. Грайс жақтағандай, мүлдем қарама-қайшылық жоқ па?

Ақыл-ой мен дене проблемасы

Ақыл-дене проблемасы – адам денесі мен адам ақылы арасындағы қатынасты анықтау мәселесі. Осы мәселеге қатысты философиялық көзқарастар, әдетте, біреуін екіншісіне тоғысуға немесе екеуінің де жеке-жеке қатар өмір сүруіне сенуге негізделеді. Бұл мәселені көбінесе дуалистік тұжырымды қолдаған Декарт мысалымен түсіндіреді. Мәселенің өзі – ақыл мен дененің дуалистік жүйеде қалай байланысатынын анықтау. Нейробиология және пайда болу (эмердженс) мидың материалдық функцияларының мидың механикалық қасиеттерінен туындайтын жаңа қырлардың көрінісі болуына мүмкіндік бере отырып, мәселені одан әрі күрделендірді. Ми терең ұйқы кезінде саналы ойды жасауды тоқтатады; мұндай үлгіні қайта жаңарту қабілеті ғылым үшін әлі де жұмбақ болып қала береді және қазіргі зерттеулердің нысаны болып табылады (нейрофилософияны да қараңыз).

Квалия

Бұл сұрақ түстің адам ақылының туындысы ме, әлде заттың өзіндік қасиеті ме дегенге байланысты. Көптеген философтар түс тағайындауы жарық жиіліктерінің спектріне сәйкес келетінімен келіседі, бірақ түстің нақты психологиялық сезімі осы көру сигналдарына ақылмен қосыла ма, әлде мұндай субъективтік сезімдер олардың ноуменасымен табиғи түрде байланысты ма, бұл мүлдем белгісіз. Бұл мәселені қарастырудың тағы бір жолы – екі адам ("Фред" және "Джордж", ыңғайлы болу үшін) түстерді әртүрлі қабылдайды деп есептеу. Яғни, Фред аспанды көргенде, оның ақылы бұл жарық сигналын көк деп түсіндіреді. Ол аспанды "көк" деп атайды. Бірақ Джордж аспанды көргенде, оның ақылы сол жарық жиілігіне жасыл түс береді. Егер Фред Джорджтың санасына енсе, Джорджтың жасыл аспанды көруіне таң қалар еді. Алайда Джордж "көк" сөзін өзінің ақылы көк деп қабылдайтын нәрсемен байланыстырды, сондықтан ол аспанды "көк" деп атайды, себебі оның үшін жасыл түс "көк" деп аталады. Сұрақ – көк түс барлық адам үшін көк болуы керек пе, әлде осы түсті қабылдау ақылмен анықталады ма? Бұл физикалық шындықтың барлық саласына қатысты, онда біз қабылдайтын сыртқы әлем – сезімдерге әсер еткеннің ғана бейнесі. Көрген заттарымыз шындығында толқын шығаратын (немесе шағылыстыратын) заттар, оларды ми саналы түрде әртүрлі формада және түстерде көрсетеді. Түстер мен пішіндердің әр адам үшін толық сәйкес келетінін білу мүмкін емес. Адамдардың дәл қарым-қатынас жасай алуы тәжірибелерді түсіндіру реті мен пропорционалдығының сенімді екенін көрсетеді. Осылайша, бір адамның шындығы екінші адамның шындығымен құрылымдық және пропорционалдық тұрғыдан үйлесімді болады.

Аң-сезімнің күрделі проблемасы

Аң-сезімнің қиын мәселесі – аң-сезімнің не екені және философиялық зомбилерден өзгеше бізде неге аң-сезім бар деген сұрақ. "Қиын" деген сөз "оңай" сана мәселелерімен салыстырылады, олар аң-сезімнің механизмдерін түсіндіруге бағытталған ("неге" және "қалай" немесе соңғы себеп пен тиімді себеп арасындағы айырмашылық). Аң-сезімнің қиын мәселесі – барлық жандар аң-сезімдік тәжірибеден өте ме, әлде жандардың неврологиялық құрамын зерттеу маңыздырақ па дегенді сұрау болып табылады.

Танымдық және жасанды интеллект

Бұл мәселе іс жүзінде бір саланың негізін қалайды; алайда, оның мақсаттары нақты және түсіндіру оңай. Біріншіден, интеллекттің критерийлері қандай? Жаңару сезімін анықтау үшін қандай құраушылар қажет? Екіншіден, сыртқы бақылаушы осы критерийлерді қалай тексеруі мүмкін? "Тьюринг тесті" көбінесе интеллекттің үлгілік тесті ретінде айтылады, бірақ ол көбінесе жеткіліксіз деп есептеледі. Ол сезімтал тірі жан мен машина арасындағы әңгімеден тұрады, егер тірі жан машинамен сөйлесіп жатқанын анықтай алмаса, ол интеллектілі деп саналады. Дегенмен, жақсы оқытылған машина теориялық тұрғыдан алғанда, тесттен "қайталап" өтуі мүмкін. Бұл жасанды түрде жаңару сезімін жасауға бола ма (әдетте компьютерлер немесе машиналар контекстінде) және жақсы оқытылған еліктеуші мен сезімтал тірі жанды қалай ажыратуға болады деген қосымша сұрақ тудырады. Осы саладағы маңызды ойлардың ішінде ең бастысы: Джон Сэрлдің "Қытай бөлмесі", Хьюберт Дрейфустың когнитивизмді сынауы, сондай-ақ Хилари Путнамның функционализм туралы жұмыстары. Бұған байланысты сала – жасанды интеллект этикасы, ол АИ-дың моральдық жекелігінің болуы, АИ-ға моральдық міндеттемелердің болу мүмкіндігі (мысалы, мүмкін жаңару сезімі бар компьютерлік жүйенің өшірілмеу құқығы) және адамдар мен басқаларға қатысты этикалық мінез-құлық танытатын АИ жасау мәселелерін қарастырады.

Математикалық нысандар

Сандар, жиынтықтар, топтар, нүктелер және т.б. не? Олар нақты объектілер ме, әлде барлық құрылымдарда қажетті түрде болатын қатынастар ма? Математикалық объектінің мәніне қатысты көптеген түрлі пікірлер болғанымен, талқылауды шамамен екі қарсы бағытқа бөлуге болады: математикалық объектілер нақты деп тұжырымдайтын платонизм және математикалық объектілер тек формальды құрылымдар деп тұжырымдайтын формализм. Бұл дауды "континуум гипотезасы" сияқты нақты мысалдарды қарастырғанда жақсырақ түсінуге болады. Континуум гипотезасы жиын теориясының ZF аксиомаларынан тәуелсіз екені дәлелденді, сондықтан бұл жүйеде бұл тұжырымды дұрыс екенін немесе бұрыс екенін дәлелдеу мүмкін емес. Сондықтан формалист континуум гипотезасы дұрыс та емес, бұрыс та емес дейді, егер сұраққа қосымша контекст берілмесе. Ал платонист континуумнан кіші, бірақ кез келген санаулы жиыннан үлкен кардиналдылығы бар трансфинит жиыны бар ма, жоқ па деп тұжырымдайды. Осылайша, оның дәлелденбеуі дәлелденсе де, платонист жауаптың бар екенін айтады.

Демаркация мәселесі

"Шектеу проблемасы" – Карл Поппер енгізген, бір жағынан эмпирикалық ғылымдарды, екінші жағынан математика мен логиканы, сондай-ақ "метафизикалық" жүйелерді ажыратуға мүмкіндік беретін критерийді табу мәселесін білдіретін ұғым. Поппер бұл мәселені Кантқа байланыстырады. Поппер математика мен логиканы атап көрсетсе де, басқа авторлар ғылымды метафизикадан ажыратуға көбірек назар аударады. Метафилософиядағы маңызды сұрақ – философиялық прогресс бола ма, болмай ма, және одан да маңыздысы, философияда мұндай прогресс мүмкін бе. Тіпті, Людвиг Витгенштейн ең бастысы, нақты философиялық проблемалар бар ма дегенге күмәндік келтірді. Керісінше, Карл Поппер сияқты, мұндай проблемалар бар екенін, оларды шешуге болады және ол олардың кейбіреулеріне нақты шешімдер тапқанын айтты. Дэвид Чалмерс метафилософиядағы философиялық прогресті зерттеуді үш сұраққа бөледі: Барлық сұрақ: философияда прогресс бар ма? Салыстыру сұрағы: философиядағы прогресс ғылымдағыдай көп пе? Түсіндіру сұрағы: неліктен философияда прогресс аз?

Реализм

Адамның сенімдері мен ұғымдарына тәуелсіз әлем бар ма? Мұндай әлем тәжірибелік тұрғыдан таныла ма, әлде адамның сезім қабілетінің шегінен тыс болып, білуге келмейтін болып қала ма? Адамның қызметі мен іс-әрекеті әлемнің объективті құрылымын өзгерте ала ма? Бұл сұрақтар ғылым философиясында әлі де көп назарға ие. Бірінші сұраққа берілген нақты "иә" жауабы ғылыми реализм тұжырымының айқын белгісі болып табылады. Бас ван Фраассен сияқты философтар екінші сұраққа маңызды және қызықты жауаптар ұсынады. Дебаттың реализм мен эмпиризм арасындағы бағытынан өзге, реализм мен әлеуметтік құрылымдық көзқарас арасындағы дау көптеген ғалымдардың ықыласын қоздырады. Үшінші сұраққа қатысты, Пол Богосянның "Білімге деген қорқыныш: Релятивизм мен құрылымдық көзқарасқа қарсы" атты еңбегі әлеуметтік құрылымдық көзқарасқа қарсы күшті сынды ұсынады. Иан Хэкингтің "Не құрылымдық?" атты еңбегі құрылымдық көзқарасқа қатысты орташа сынды ұсынады және "құрылымдық" терминінің мағыналық көп түрлілігін ажыратуға көмектеседі.

Ғылым мен діннің өзара байланысы

Ғылым мен діннің арақатынасы қандай? Пол Фейерабенд, А. К. Грейлинг және Альвин Плантинга сияқты философтар олардың қақтығыста, үйлесімсіз, салыстыруға келмейтін немесе тәуелсіз екендігін талқылаған.

Дін философиясы

Дін философиясы – метафизика, эпистемология, этика және философияның басқа да маңызды салалары шеңберінде діннің ұғымдарын, діннің мәнін және дінге қатысты баламаларды философиялық тұрғыдан талдауға жасалған тыраштандырулар.

Құдайдың бар екендігі

Құдай бар ма? Аристотель, Декарт, Лейбниц, Гёдель және Аквин сияқты философтар тарих бойы Құдайдың бар екендігін дәлелдеу үшін мүмкіншілік аргументінің, онтологиялық аргументтің және моральдық аргументтің түрлерімен қоса алғанда, алуан түрлі дәлелдерді ұсынды. Құдайға қатысты дәлелдер көбінесе жеке құдайлардан өзге, метафизикалық немесе логикалық тұрғыдан қажетті, ең жоғары дәрежедегі болмысқа сілтеме жасайды, алайда философтар Құдай туралы әртүрлі ұғымдарды да қарастырды. Ал Витгенштейн мен Кант діни сенімді қорғап, ақыл-логикалық дәлелдер Құдайдың бар екенін дәлелдей алмайтынына күмәнданды. Философтар сондай-ақ зұлымдық және Құдайдың жасырындығы мәселелері сияқты Құдайдың бар екеніне қарсы келтірілген шағымдарды да қарастырды.

Құдайдың табиғаты

Құдай қандай? Джон Стюарт Милл және Аквинский сияқты философтар Құдай бар болса, Оның мәні қандай екені туралы мәселеге тоқталды. Басты дау-дамайлардың кейбіреуі – Құдайдың сезімталдыққа бейім еместігі туралы ілім және ең жоғары дәрежеде ұлы жаратылыстың немесе құдіреттілік сияқты қасиеттерінің үйлесімділігіне байланысты.

Діннің эпистемологиясы

Діни сенім негізделген болуы мүмкін бе? Қашан? Кембридж философиялық сөздігінде діни эпистемология – "діни талаптарға қатысты ұсыныстардың білімдік статусын зерттейтін" сала ретінде берілген. Кант, Кьеркегор, Уильям Джеймс және Альвин Плантинга сынды философтар реформаланған эпистемология, фидеизм және дәлелдік сияқты діни сенімнің білімдік статусына қатысты түрлі көзқарастарды талқылаған.

Моральдық сәттілік

Моральдық сәттілік мәселесі – кейбір адамдар белгілі бір жағдайларда туып, сол жағдайларда өмір сүріп, олардың моральдық жауапкершілігін өзгертетін жағдайларды бастан кешіреді, ал басқа факторлар өзгермейді. Мысалы, жағдайға байланысты моральдық сәттілік: кедей адам кедей отбасында дүниеге келеді және өзін асыраудың басқа жолы болмағандықтан тамағын ұрлайды. Ал екінші адам өте бай отбасында дүниеге келген, көп еңбек етпейді, тамағы мол және оны алу үшін ұрлық жасау қажеттігі тумайды. Кедей адам бай адамнан көбірек кінәлі ме? Адамның мұндай жағдайларда тууы оның кінәсі емес, бұл "сәттілік" мәселесі. Соған байланысты, нәтижеге байланысты моральдық сәттілік те бар. Мысалы, екі адам моральдық тұрғыдан кінәлі әрекет етеді, мысалы, абайсыздықпен көлік жүргізеді, бірақ салдары әртүрлі болады: екі адам мас күйінде көлік айдайды, бірақ біреуі жаяу жүргіншіге соғып, оны өлтіреді, ал екіншісі соқпайды. Жүргізушілердің қасақана әрекеттеріне кірмейтін нәрсе – біреуінің өлімге себеп болуы, екіншісінікі болмауы; бірақ көптеген адамдар өлтірген жүргізушіні көбірек кінәлі деп есептейді (салдарлылық пен таңдауды салыстырыңыз). Моральдық сәттіліктің түбіртек мәселесі – біздің бақылауымызда болмайтын факторлар моральдық жауапкершілігімізге қалай әсер етеді.

Адептілік білімдері

Әдептік фактілер мүмкін бе, олар неден тұрады және біз оларды қалай білеміз? Дұрыс пен бұрыс дегендер ерекше нәрселер сияқты көрінеді, және олар әлемдегі заттардың қалыпты қасиеттерінен, мысалы, ылғалдылық, қызылдық немесе қаттылықтан өзгеше. Ричмонд Кэмпбелл өзінің "Әдептік эпистемология" атты энциклопедиялық мақаласында осы мәселелерді қарастырды. Ол әсіресе моральдық фактілердің үш түрлі түсіндірмесін қарастырады: теологиялық (құдайлық, Құдайдың бұйрықтары); табиғи емес (сезімге негізделген); немесе жай ғана табиғи қасиеттер (мысалы, ләззатқа немесе бақытқа жеткізетін). Оның сөзіне қарағанда, осы баламалы түсіндірмелердің әрқайсысына қарсы нақты аргументтер бар, және төртінші балама ұсынылмаған. Сондықтан моральдық білім мен моральдық фактілердің болуы күмәнді және одан әрі зерттеуді қажет етеді. Дегенмен, моральдық білім күнделікті ой-өрісімізде, заң жүйелерімізде және қылмыстық тергеп-тексерулерде маңызды рөл атқарады деп есептеледі.