Философия мәселелері: Қарсы фактілер, білім және наным туралы тұжырымдар
List of philosophical problems
Философиядағы маңызды мәселелер: фактілерге қарама-қарсы жағдайлар (counterfactuals). Шындық шарттарын түсіндіру, ақпараттық базаны анықтау – негізгі сұрақтар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұл философиядағы маңызды мәселелердің тізімі.
None
This is a list of some of the major problems in philosophy.
Жалған деректер
Контрфактикалық мәлімдеме – жалған алғышартқа негізделген шартты мәлімдеме. Мысалы, «Егер Джозеф Суон қазіргі заманғы қыздырғыш шамды ойлап таппаса, онда оны басқа біреу бәрібір ойлап шығарған болар еді» деген мәлімдеме – контрфактикалық мәлімдеме, себебі шындығында Джозеф Суон қазіргі заманғы қыздырғыш шамды ойлап тапқан. Контрфактикалық мәлімдемелерге қатысты ең маңызды міндет – олардың шындық шарттарын түсіндіру болып табылады. Бастапқыда, контрфактикалық шартты мәлімдемелерді айтқанда және түсіндіргенде, жағдай туралы ақпарат ескеріледі және бұл ақпарат – контрфактикалық мәлімдеме жасалған кездегі әлем туралы барлық дұрыс мәлімдемелердің жиынтығы. «Суан» мысалында, технология тарихындағы белгілі бір тенденциялар, жасанды жарықтың қажеттілігі, электр энергиясының ашылуы және т.б. бар. Бірақ осы бастапқы түсіндіруде бір қателікке тап боламыз: дұрыс мәлімдемелердің арасында «Джозеф Суан қазіргі заманғы қыздырғыш шамды ойлап тапты» деген де бар. Осы мәлімдеме («S» деп атайық) және контрфактикалық мәлімдеменің алғышарты («¬S») негізінде кез келген қорытынды жасауға болады, соның салдарынан кез келген контрфактикалық мәлімдемеден кез келген мәлімдеме туындайды (жанжалу принципін қараңыз). Нельсон Гудман өзінің «Факт, фантастика және болжам» атты еңбегінде осы және осыған байланысты мәселелерді қарастырады; ал Дэвид Льюистің мүмкін әлемдер теориясының ықпалды тұжырымы оны шешуге бағытталған әрекеттерде кеңінен қолданылады.
A counterfactual statement is a conditional statement with a false antecedent. For example, the statement "If Joseph Swan had not invented the modern incandescent light bulb, then someone else would have invented it anyway" is a counterfactual, because, in fact, Joseph Swan invented the modern incandescent light bulb. The most immediate task concerning counterfactuals is that of explaining their truth conditions. As a start, one might assert that background information is assumed when stating and interpreting counterfactual conditionals and that this background information is just every true statement about the world as it is (pre counterfactual). In the case of the Swan statement, we have certain trends in the history of technology, the utility of artificial light, the discovery of electricity, and so on. We quickly encounter an error with this initial account: among the true statements will be "Joseph Swan did invent the modern incandescent light bulb." From the conjunction of this statement (call it "S") and the antecedent of the counterfactual ("¬S"), we can derive any conclusion, and we have the unwelcome result that any statement follows from any counterfactual (see the principle of explosion). Nelson Goodman takes up this and related issues in his seminal Fact, Fiction, and Forecast; and David Lewis's influential articulation of possible world theory is popularly applied in efforts to solve it.
Геттиер проблемасы
Платон өзінің «Театет» (210а) және «Мено» (97а–98б) еңбектерінде «білімді» негізделген, шын сенім ретінде анықтауға болатынын айтады. Екі мың жылдан астам уақыт бойы философтар білімнің осы анықтамасын қабылдады. Ақпараттың негізділігі, шындығы және сенім білімнің қажетті және жеткілікті шарты деп есептелді. Бірақ 1963 жылы Эдмунд Геттье «Анализ» философиялық ғылыми журналында «Негізделген шын сенім – білім бе?» деген мақала жариялады, онда «білім» деген ұғымның қалыпты түсінігіне сәйкес келмейтін негізделген шын сенімнің мысалдары келтірді. Геттье мысалдары эпистемикалық сәттілікке негізделген: адам қандай да бір мәлімдемеге сенімді дәлелдері бар сияқты көрінеді, және бұл мәлімдеме шын мәнінде дұрыс болады, бірақ бұл дәлелдер мәлімдеменің шындығына себептік байланысты емес. Геттье мақаласына жауап ретінде көптеген философтар «білім» үшін өзгертілген критерийлер ұсынды. Бірақ ұсынылған өзгертілген анықтамалардың ешқайсысына қатысты жалпы келісімге қол жеткізілген жоқ. Соңында, егер қатесіздік принципі дұрыс болса, онда Геттье мәселесі толығымен шешілген болар еді. Қатесіздік принципі білімге нақтылық қажет екенін көрсетеді, яғни нақтылық біздің білімге жетуімізге кедерілтін алшақтықты жоюға көмектеседі, соның арқасында білімнің толыққанды анықтамасын аламыз. Дегенмен, қатесіздік принципі философтар мен эпистемологтардың көпшілігі тарапынан қабылданбайды.
Plato suggests, in his Theaetetus (210a) and Meno (97a–98b), that "knowledge" may be defined as justified true belief. For over two millennia, this definition of knowledge was accepted by subsequent philosophers. An item of information's justifiability, truth, and belief were seen as the necessary and sufficient conditions for knowledge. But in 1963, Edmund Gettier published an article in the journal Analysis, a peer reviewed academic journal of philosophy, entitled "Is Justified True Belief Knowledge?" which offered instances of justified true belief that do not conform to the generally understood meaning of "knowledge." Gettier's examples hinged on instances of epistemic luck: cases where a person appears to have sound evidence for a proposition, and that proposition is in fact true, but the apparent evidence is not causally related to the proposition's truth. In response to Gettier's article, numerous philosophers have offered modified criteria for "knowledge." There is no general consensus to adopt any of the modified definitions yet proposed. Finally, if infallibilism is true, that would seem to definitively solve the Gettier problem for good. Infallibilism states that knowledge requires certainty, such that, certainty is what serves to bridge the gap so that we arrive at knowledge, which means we would have an adequate definition of knowledge. However, infallibilism is rejected by the overwhelming majority of philosophers/epistemologists.
Критерийдің мәселесі
Геттье проблемаларының тудырған қиындықтарын сәтте еске алмай, философия негізінен білімді негізделген нағыз сенім ретінде қарастыруды жалғастырды. Бұл анықтамадан туындайтын айқын сұрақ – адам өзінің негіздемесінің дұрыс екенін қалай біле алады. Сондықтан, негіздемені негіздеу керек. Өзінің кезегінде, бұл негіздеме де негіздеме талап етеді, ал сұрақтар шексіз жалғаса береді. Соның салдарынан, ешкімнің ешбір нәрсе туралы толық білімі болуы мүмкін емес, себебі осы шексіз регрессияға байланысты негіздеме элементін қанағаттандыру мүмкін емес. Іс жүзінде, бұл көптеген философтарды алаңдатпады, өйткені толыққанды зерттеу мен артық зерттеу арасындағы шекара көбінесе анық болады. Басқалары тұжырымдамалық жүйелердің түрлерін, мысалы, Сьюзан Хаактың пікірлерін қолдайды. Питер Д. Клейннің соңғы жұмыстары білімді жоғарыда айтылғанға қарсы болатын нәрсе ретінде қарастырады. Сондықтан, шексіз регрессия мәселе тудырмайды, себебі кез келген белгілі факт терең зерттеу барысында жоққа шығарылуы мүмкін.
Overlooking for a moment the complications posed by Gettier problems, philosophy has essentially continued to operate on the principle that knowledge is justified true belief. The obvious question that this definition entails is how one can know whether one's justification is sound. One must therefore provide a justification for the justification. That justification itself requires justification, and the questioning continues interminably. The conclusion is that no one can truly have knowledge of anything, since it is, due to this infinite regression, impossible to satisfy the justification element. In practice, this has caused little concern to philosophers, since the demarcation between a reasonably exhaustive investigation and superfluous investigation is usually clear. Others argue for forms of coherentist systems, e. g. Susan Haack. Recent work by Peter D. Klein views knowledge as essentially defeasible. Therefore, an infinite regress is unproblematic, since any known fact may be overthrown on sufficiently in depth investigation.
Индукция мәселесі
Шотланд философы Дэвид Юм индукция мәселесін алғаш рет қалыптастырып, индуктивті ойлауды дөңгелекке түсірмей ақтауға ешқандай мүмкіндік жоқ деп мәлімдеді. Яғни, нақты байқаулардан қорытынды шығаруға негізделген ойлау. Бұл мәселе, себебі әр адам күнделікті өмірінде индукцияны қолданады. Мысалы, күн бүгін шығыстан туды, демек, күн ертең де шығыстан туады. Карл Поппер ғылым мен күнделікті өмір индукцияны қолданбайды, ал индукция – шын мәнінде миф деп санайды. Оның орнына білім болжау және сынау арқылы құрылады. Оның пікірінше, ғылымдағы байқаулар мен тәжірибелердің басты рөлі – қолданыстағы теорияларды сынап, жоққа шығаруға бағытталған әрекеттерде жатыр.
Scottish philosopher David Hume first formulated the problem of induction, arguing there is no non circular way to justify inductive reasoning. That is, reasoning based on inferring conclusions from specific observations. This is a problem because everybody uses induction on a day to day basis e. g The sun rose in the east today therefore the sun will rise in the east tomorrow. Karl Popper argued that science and ordinary life do not use induction, and induction is in fact a myth. Instead, knowledge is created by conjecture and criticism. The main role of observations and experiments in science, he argued, is in attempts to criticize and refute existing theories.
Мольнюк проблемасы
Молино проблемасы Уильям Молиноның 17 ғасырда Джон Локка қойған келесі сұрағына қатысты: егер соқыр болып туған және тек қозғалыс арқылы куб пен шарды ажырата алатын адам көру қабілетін алса, оларға тиіспей тұрып, қайсысы куб екенін, қайсысы шар екенін көзімен анықтай ала ма? Бұл мәселе эпистемология және сана философиясының маңызды мәселелерін көтереді және Локк оны "Адам ақылы туралы эссесінің" екінші басылымына қосып, кеңінен талқылауға мүмкіндік берді. Осыған ұқсас мәселені 12 ғасырда Ибн Туфаил (Абубасер) өзінің философиялық романы "Хаи ибн Яхдан" ("Философ-өзіндік оқытушы") арқылы қарастырған. Дегенмен, оның нұсқасы пішінге қарағанда түстерге көбірек назар аударды. Қазіргі ғылым бұл мәселені бақыланатын жағдайда тексеруге қажетті құралдарға ие болуы мүмкін. Бұл мәселенің шешімі, белгілі бір дәрежеде, тумысынан соқыр болғаннан кейін көру қабілетін алған адамдарды зерттеу арқылы табылады. Мұндай зерттеулердің бірінде қатысушылар қолмен танысқан заттарды көру арқылы бірден байланыстыра алмады және осы қабілетті дамыту үшін бірнеше күн немесе айлар қажет болды. Бұл көрсеткендей, бұл мәселе енді философияда шешілмейтін мәселе болып қала бермейді.
The Molyneux problem dates back to the following question posed by William Molyneux to John Locke in the 17th century: if a man born blind, and able to distinguish by touch between a cube and a globe, were made to see, could he now tell by sight which was the cube and which the globe, before he touched them? The problem raises fundamental issues in epistemology and the philosophy of mind, and was widely discussed after Locke included it in the second edition of his Essay Concerning Human Understanding. A similar problem was also addressed earlier in the 12th century by Ibn Tufail (Abubacer), in his philosophical novel, Hayy ibn Yaqdhan (Philosophus Autodidactus). His version of the problem, however, dealt mainly with colors rather than shapes. Modern science may now have the tools necessary to test this problem in controlled environments. The resolution of this problem is in some sense provided by the study of human subjects who gain vision after extended congenital blindness. In one such study, subjects were unable to immediately link objects known by touch to their visual appearance, and only gradually developed the ability to do so over a period of days or months. This indicates that this may no longer be an unsolved problem in philosophy.
Неліктен ештеңе емес, бір нәрсе бар
Неліктен ештеңе болмай, бір нәрсе бар деген сұрақ Готфрид Вильгельм Лейбниц, Мартин Хайдеггер және Людвиг Витгенштейн сияқты философтар тарапынан қойылған немесе талқыланған. – олар оны метафизиканың түпкілікті сұрағы деп атады. Бұл сұрақ нақты бір нәрсенің, мысалы, ғаламның/ғаламдардың, Ұлы жарылыстың, математикалық заңдардың, физикалық заңдардың, уақыттың, сананың немесе Құдайдың болуына қатысты емес, ол жалпы сипаттағы сұрақ.
The question about why is there anything at all instead of nothing has been raised or commented on by philosophers including Gottfried Wilhelm Leibniz, Martin Heidegger, and Ludwig Wittgenstein.− who called it the fundamental question of metaphysics. The question is general, rather than concerning the existence of anything specific such as the universe/s, the Big Bang, mathematical laws, physical laws, time, consciousness or God.
Универсальдар проблемасы
Универсальдар мәселесі қасиеттердің бар-жоғын және егер бар болса, олардың қандай екендігін сұрақтайды. Қасиеттер – екі немесе одан көп нысанның ортақ белгілері, қатынастары немесе атаулары. Сапалар мен қатынастар сияқты әртүрлі қасиеттер универсальдар деп аталады. Мысалы, бір үстелде дөңгелек пішіндес немесе дөңгелектілікті көрсететін үш стақанды, немесе "дөңгелек стақан" деген бірдей атауды, немесе Фрэнктың қыздары болып табылатын екі қызды көзге елестетуге болады. Адам болу, қызыл түсті болу, ер немесе әйел болу, сұйық болу, үлкен немесе кішкентай болу, биік болу, әке болу және т.б. сияқты осындай қасиеттер көптеген. Философтар адамдар қасиеттер туралы сөйлейтінімен және ойлайтынымен келіссе де, осы универсальдар шындықта ғана бар ма, әлде ойда, сөзде және көру арқылы ғана қабылдана ма, деген мәселеде пікір келіспейді.
The problem of universals refers to the question of whether properties exist, and if so, what they are. Properties are qualities or relations or names that two or more entities have in common. The various kinds of properties, such as qualities and relations, are referred to as universals. For instance, one can imagine three cup holders on a table that have in common the quality of being circular or exemplifying circularity, or bear the same name, "circular cup" or two daughters that have in common being the female offsprings of Frank. There are many such properties, such as being human, red, male or female, liquid, big or small, taller than, father of, etc. While philosophers agree that human beings talk and think about properties, they disagree on whether these universals exist in reality or merely in thought, speech and sight.
Related to the problem of universals, the principle of individuation is what individuates universals.
Сориттің парадоксы
"Қазаншұқаның парадоксы" деп те аталатын бұл сұрақ "зат" дегенді қалай анықтауға қатысты. Егер бір шөп сабанын алып тастасаң, шөп қазаншұқасы шөп қазаншұқасы болып қала бере ма? Егер солай болса, тағы бір шөп сабанын алып тастасаң да, ол шөп қазаншұқасы болып қала бере ме? Егер осылай жалғастыра берсең, ақырында бүкіл шөп қазаншұқасын таусырасың. Сұрақ мынада: қай уақытта ол енді шөп қазаншұқасы болмайды? Бұл бастапқыда сырттай ғана маңызды көрінетін мәселе болғанымен, ол біздің заттарды қалай анықтайтынымызға қатысты түпкілікті мәселелерге жетеді. Бұл Тесейдің парадоксы мен үздіксіздік қателігіне ұқсас.
Otherwise known as the "paradox of the heap", the question regards how one defines a "thing." Is a bale of hay still a bale of hay if you remove one straw? If so, is it still a bale of hay if you remove another straw? If you continue this way, you will eventually deplete the entire bale of hay, and the question is: at what point is it no longer a bale of hay? While this may initially seem like a superficial problem, it penetrates to fundamental issues regarding how we define objects. This is similar to Theseus' paradox and the continuum fallacy.
Тесей парадоксы
Тесей кемесі деп те аталады, бұл метафизиканың бірінші саласы – онтологияның (болу және сәйкестік философиясы) классикалық парадоксы. Парадокс мынадай: Тесейдің кемесі бұрын 100 бөліктен тұрған. Әрбір бөліктің кеме портында бір-бірге сәйкес келетін ауыстыру бөлігі болған. Ғсырлар бойы әрбір бөлік сынған сайын жеке-жеке ауыстырылып, соңында кеменің бастапқы бөліктерінің ешқайсысы қалмайды. Бұл жаңа кеме Тесейдің кемесі ме, жоқ па? Егер жауабы «иә» болса, мынаны қарастырайық: сынған бастапқы бөліктер жөнделіп, қайта құрастырылады. Бұл Тесейдің кемесі ме, жоқ па? Егер жоқ болса, жаңа кемеге «Арго» деп атайық. Тесей кемесінің экипажы Арго кемесінің экипажына қашан ауысты? Ал бөліктерінің 50-сі ауыстырылғанда қай кеме жүзіп келеді? Егер екі кеме де бір бөлікті алмасса, олар әлі де бір кеме болып санала ма? Бұл парадокс жоғарыда айтылған Сорит парадоксының шағын нұсқасы және оның көптеген түрлері бар. Парадокстың екі жағы да нақты дәлелдер мен қарсы дәлелдер келтіреді, бірақ ешкім оны толыққанды дәлелдеуге жақын емес.
Also known as the ship of Theseus, this is a classical paradox on the first branch of metaphysics, ontology (philosophy of existence and identity). The paradox runs thus: There used to be the great ship of Theseus which was made out of, say, 100 parts. Each part has a single corresponding replacement part in the ship's port. Over the centuries, each part is replaced individually as it breaks, and eventually, not a single original part of the ship remains. Is this new ship the ship of Theseus or not? If yes, consider this: the broken original parts are repaired and re assembled. Is this the ship of Theseus or not? If not, let us name the new ship "The Argo". At what point did the crew of the Theseus become the crew of the Argo? And what ship is sailing when 50 of the parts have been replaced? If both the ships trade a single piece, are they still the same ships? This paradox is a minor variation of the Sorites Paradox above, and has many variations itself. Both sides of the paradox have convincing arguments and counter arguments, though no one is close to proving it completely.
Маңызды әсері
Адамдар "егер-дегенде" дегеннің мағынасын жақсы түсінеді. Бірақ, формальды логикада материалдық импликация "егер-дегенде" дегенді анықтайды, бұл шарттылықтардың қалыпты түсінігімен үйлеспейді. Формальды логикада "Егер бүгін сенбі болса, онда 1+1=2" деген тұжырым дұрыс. Дегенмен, "1+1=2" алғышарттың мазмұнына қарамастан дұрыс; себептік байланыс немесе мағыналы қатынас қажет емес. Тұжырымның өзі дұрыс болуы керек, себебі 1+1=2 жалған бола алмайды. (Егер бола алса, онда белгілі бір сенбі күні тұжырым да жалған болуы мүмкін). Формальды логика аргументацияны, философиялық ойлауды және математиканы формалдау үшін өте пайдалы екенін көрсетті. Алайда, материалдық импликация мен шарттылықтардың жалпы ұғымы арасындағы қарама-қайшылық – қарқынды зерттеу нысаны: бұл формальды логиканың кемшілігі ме, әдеттегі тілдің түсініксіздігі ме, әлде Г. Грайс жақтағандай, мүлдем қарама-қайшылық жоқ па?
People have a rather clear idea of what if then means. In formal logic however, material implication defines if then, which is not consistent with the common understanding of conditionals. In formal logic, the statement "If today is Saturday, then 1+1=2" is true. However, '1+1=2' is true regardless of the content of the antecedent; a causal or meaningful relation is not required. The statement as a whole must be true, because 1+1=2 cannot be false. (If it could, then on a given Saturday, so could the statement). Formal logic has shown itself extremely useful in formalizing argumentation, philosophical reasoning, and mathematics. The discrepancy between material implication and the general conception of conditionals however is a topic of intense investigation: whether it is an inadequacy in formal logic, an ambiguity of ordinary language, or as championed by H. P. Grice, that no discrepancy exists.
Ақыл-ой мен дене проблемасы
Ақыл-дене проблемасы – адам денесі мен адам ақылы арасындағы қатынасты анықтау мәселесі. Осы мәселеге қатысты философиялық көзқарастар, әдетте, біреуін екіншісіне тоғысуға немесе екеуінің де жеке-жеке қатар өмір сүруіне сенуге негізделеді. Бұл мәселені көбінесе дуалистік тұжырымды қолдаған Декарт мысалымен түсіндіреді. Мәселенің өзі – ақыл мен дененің дуалистік жүйеде қалай байланысатынын анықтау. Нейробиология және пайда болу (эмердженс) мидың материалдық функцияларының мидың механикалық қасиеттерінен туындайтын жаңа қырлардың көрінісі болуына мүмкіндік бере отырып, мәселені одан әрі күрделендірді. Ми терең ұйқы кезінде саналы ойды жасауды тоқтатады; мұндай үлгіні қайта жаңарту қабілеті ғылым үшін әлі де жұмбақ болып қала береді және қазіргі зерттеулердің нысаны болып табылады (нейрофилософияны да қараңыз).
The mind–body problem is the problem of determining the relationship between the human body and the human mind. Philosophical positions on this question are generally predicated on either a reduction of one to the other, or a belief in the discrete coexistence of both. This problem is usually exemplified by Descartes, who championed a dualistic picture. The problem therein is to establish how the mind and body communicate in a dualistic framework. Neurobiology and emergence have further complicated the problem by allowing the material functions of the mind to be a representation of some further aspect emerging from the mechanistic properties of the brain. The brain essentially stops generating conscious thought during deep sleep; the ability to restore such a pattern remains a mystery to science and is a subject of current research (see also neurophilosophy).
Квалия
Бұл сұрақ түстің адам ақылының туындысы ме, әлде заттың өзіндік қасиеті ме дегенге байланысты. Көптеген философтар түс тағайындауы жарық жиіліктерінің спектріне сәйкес келетінімен келіседі, бірақ түстің нақты психологиялық сезімі осы көру сигналдарына ақылмен қосыла ма, әлде мұндай субъективтік сезімдер олардың ноуменасымен табиғи түрде байланысты ма, бұл мүлдем белгісіз. Бұл мәселені қарастырудың тағы бір жолы – екі адам ("Фред" және "Джордж", ыңғайлы болу үшін) түстерді әртүрлі қабылдайды деп есептеу. Яғни, Фред аспанды көргенде, оның ақылы бұл жарық сигналын көк деп түсіндіреді. Ол аспанды "көк" деп атайды. Бірақ Джордж аспанды көргенде, оның ақылы сол жарық жиілігіне жасыл түс береді. Егер Фред Джорджтың санасына енсе, Джорджтың жасыл аспанды көруіне таң қалар еді. Алайда Джордж "көк" сөзін өзінің ақылы көк деп қабылдайтын нәрсемен байланыстырды, сондықтан ол аспанды "көк" деп атайды, себебі оның үшін жасыл түс "көк" деп аталады. Сұрақ – көк түс барлық адам үшін көк болуы керек пе, әлде осы түсті қабылдау ақылмен анықталады ма? Бұл физикалық шындықтың барлық саласына қатысты, онда біз қабылдайтын сыртқы әлем – сезімдерге әсер еткеннің ғана бейнесі. Көрген заттарымыз шындығында толқын шығаратын (немесе шағылыстыратын) заттар, оларды ми саналы түрде әртүрлі формада және түстерде көрсетеді. Түстер мен пішіндердің әр адам үшін толық сәйкес келетінін білу мүмкін емес. Адамдардың дәл қарым-қатынас жасай алуы тәжірибелерді түсіндіру реті мен пропорционалдығының сенімді екенін көрсетеді. Осылайша, бір адамның шындығы екінші адамның шындығымен құрылымдық және пропорционалдық тұрғыдан үйлесімді болады.
The question hinges on whether color is a product of the mind or an inherent property of objects. While most philosophers will agree that color assignment corresponds to spectra of light frequencies, it is not at all clear whether the particular psychological phenomena of color are imposed on these visual signals by the mind, or whether such qualia are somehow naturally associated with their noumena. Another way to look at this question is to assume two people ("Fred" and "George" for the sake of convenience) see colors differently. That is, when Fred sees the sky, his mind interprets this light signal as blue. He calls the sky "blue." However, when George sees the sky, his mind assigns green to that light frequency. If Fred were able to step into George's mind, he would be amazed that George saw green skies. However, George has learned to associate the word "blue" with what his mind sees as green, and so he calls the sky "blue", because for him the color green has the name "blue." The question is whether blue must be blue for all people, or whether the perception of that particular color is assigned by the mind. This extends to all areas of the physical reality, where the outside world we perceive is merely a representation of what is impressed upon the senses. The objects we see are in truth wave emitting (or reflecting) objects which the brain shows to the conscious self in various forms and colors. Whether the colors and forms experienced perfectly match between person to person, may never be known. That people can communicate accurately shows that the order and proportionality in which experience is interpreted is generally reliable. Thus one's reality is, at least, compatible to another person's in terms of structure and ratio.
Аң-сезімнің күрделі проблемасы
Аң-сезімнің қиын мәселесі – аң-сезімнің не екені және философиялық зомбилерден өзгеше бізде неге аң-сезім бар деген сұрақ. "Қиын" деген сөз "оңай" сана мәселелерімен салыстырылады, олар аң-сезімнің механизмдерін түсіндіруге бағытталған ("неге" және "қалай" немесе соңғы себеп пен тиімді себеп арасындағы айырмашылық). Аң-сезімнің қиын мәселесі – барлық жандар аң-сезімдік тәжірибеден өте ме, әлде жандардың неврологиялық құрамын зерттеу маңыздырақ па дегенді сұрау болып табылады.
The hard problem of consciousness is the question of what consciousness is and why we have consciousness as opposed to being philosophical zombies. The adjective "hard" is to contrast with the "easy" consciousness problems, which seek to explain the mechanisms of consciousness ("why" versus "how", or final cause versus efficient cause). The hard problem of consciousness is questioning whether all beings undergo an experience of consciousness rather than questioning the neurological makeup of beings.
Танымдық және жасанды интеллект
Бұл мәселе іс жүзінде бір саланың негізін қалайды; алайда, оның мақсаттары нақты және түсіндіру оңай. Біріншіден, интеллекттің критерийлері қандай? Жаңару сезімін анықтау үшін қандай құраушылар қажет? Екіншіден, сыртқы бақылаушы осы критерийлерді қалай тексеруі мүмкін? "Тьюринг тесті" көбінесе интеллекттің үлгілік тесті ретінде айтылады, бірақ ол көбінесе жеткіліксіз деп есептеледі. Ол сезімтал тірі жан мен машина арасындағы әңгімеден тұрады, егер тірі жан машинамен сөйлесіп жатқанын анықтай алмаса, ол интеллектілі деп саналады. Дегенмен, жақсы оқытылған машина теориялық тұрғыдан алғанда, тесттен "қайталап" өтуі мүмкін. Бұл жасанды түрде жаңару сезімін жасауға бола ма (әдетте компьютерлер немесе машиналар контекстінде) және жақсы оқытылған еліктеуші мен сезімтал тірі жанды қалай ажыратуға болады деген қосымша сұрақ тудырады. Осы саладағы маңызды ойлардың ішінде ең бастысы: Джон Сэрлдің "Қытай бөлмесі", Хьюберт Дрейфустың когнитивизмді сынауы, сондай-ақ Хилари Путнамның функционализм туралы жұмыстары. Бұған байланысты сала – жасанды интеллект этикасы, ол АИ-дың моральдық жекелігінің болуы, АИ-ға моральдық міндеттемелердің болу мүмкіндігі (мысалы, мүмкін жаңару сезімі бар компьютерлік жүйенің өшірілмеу құқығы) және адамдар мен басқаларға қатысты этикалық мінез-құлық танытатын АИ жасау мәселелерін қарастырады.
This problem actually defines a field; however, its pursuits are specific and easily stated. Firstly, what are the criteria for intelligence? What are the necessary components for defining consciousness? Secondly, how can an outside observer test for these criteria? The "Turing Test" is often cited as a prototypical test of intelligence, although it is almost universally regarded as insufficient. It involves a conversation between a sentient being and a machine, and if the being can't tell he is talking to a machine, it is considered intelligent. A well trained machine, however, could theoretically "parrot" its way through the test. This raises the corollary question of whether it is possible to artificially create consciousness (usually in the context of computers or machines), and of how to tell a well trained mimic from a sentient entity. Important thought in this area includes most notably: John Searle's Chinese Room, Hubert Dreyfus' non cognitivist critique, as well as Hilary Putnam's work on functionalism. A related field is the ethics of artificial intelligence, which addresses such problems as the existence of moral personhood of AIs, the possibility of moral obligations to AIs (for instance, the right of a possibly sentient computer system to not be turned off), and the question of making AIs that behave ethically towards humans and others.
Математикалық нысандар
Сандар, жиынтықтар, топтар, нүктелер және т.б. не? Олар нақты объектілер ме, әлде барлық құрылымдарда қажетті түрде болатын қатынастар ма? Математикалық объектінің мәніне қатысты көптеген түрлі пікірлер болғанымен, талқылауды шамамен екі қарсы бағытқа бөлуге болады: математикалық объектілер нақты деп тұжырымдайтын платонизм және математикалық объектілер тек формальды құрылымдар деп тұжырымдайтын формализм. Бұл дауды "континуум гипотезасы" сияқты нақты мысалдарды қарастырғанда жақсырақ түсінуге болады. Континуум гипотезасы жиын теориясының ZF аксиомаларынан тәуелсіз екені дәлелденді, сондықтан бұл жүйеде бұл тұжырымды дұрыс екенін немесе бұрыс екенін дәлелдеу мүмкін емес. Сондықтан формалист континуум гипотезасы дұрыс та емес, бұрыс та емес дейді, егер сұраққа қосымша контекст берілмесе. Ал платонист континуумнан кіші, бірақ кез келген санаулы жиыннан үлкен кардиналдылығы бар трансфинит жиыны бар ма, жоқ па деп тұжырымдайды. Осылайша, оның дәлелденбеуі дәлелденсе де, платонист жауаптың бар екенін айтады.
What are numbers, sets, groups, points, etc.? Are they real objects or are they simply relationships that necessarily exist in all structures? Although many disparate views exist regarding what a mathematical object is, the discussion may be roughly partitioned into two opposing schools of thought: platonism, which asserts that mathematical objects are real, and formalism, which asserts that mathematical objects are merely formal constructions. This dispute may be better understood when considering specific examples, such as the "continuum hypothesis". The continuum hypothesis has been proven independent of the ZF axioms of set theory, so within that system, the proposition can neither be proven true nor proven false. A formalist would therefore say that the continuum hypothesis is neither true nor false, unless you further refine the context of the question. A platonist, however, would assert that there either does or does not exist a transfinite set with a cardinality less than the continuum but greater than any countable set. So, regardless of whether it has been proven unprovable, the platonist would argue that an answer nonetheless does exist.
Демаркация мәселесі
"Шектеу проблемасы" – Карл Поппер енгізген, бір жағынан эмпирикалық ғылымдарды, екінші жағынан математика мен логиканы, сондай-ақ "метафизикалық" жүйелерді ажыратуға мүмкіндік беретін критерийді табу мәселесін білдіретін ұғым. Поппер бұл мәселені Кантқа байланыстырады. Поппер математика мен логиканы атап көрсетсе де, басқа авторлар ғылымды метафизикадан ажыратуға көбірек назар аударады. Метафилософиядағы маңызды сұрақ – философиялық прогресс бола ма, болмай ма, және одан да маңыздысы, философияда мұндай прогресс мүмкін бе. Тіпті, Людвиг Витгенштейн ең бастысы, нақты философиялық проблемалар бар ма дегенге күмәндік келтірді. Керісінше, Карл Поппер сияқты, мұндай проблемалар бар екенін, оларды шешуге болады және ол олардың кейбіреулеріне нақты шешімдер тапқанын айтты. Дэвид Чалмерс метафилософиядағы философиялық прогресті зерттеуді үш сұраққа бөледі: Барлық сұрақ: философияда прогресс бар ма? Салыстыру сұрағы: философиядағы прогресс ғылымдағыдай көп пе? Түсіндіру сұрағы: неліктен философияда прогресс аз?
'The problem of demarcation' is an expression introduced by Karl Popper to refer to 'the problem of finding a criterion which would enable us to distinguish between the empirical sciences on the one hand, and mathematics and logic as well as "metaphysical" systems on the other'. Popper attributes this problem to Kant. Although Popper mentions mathematics and logic, other writers focus on distinguishing science from metaphysics. A prominent question in meta philosophy is that of whether or not philosophical progress occurs and more so, whether such progress in philosophy is even possible. It has even been disputed, most notably by Ludwig Wittgenstein, whether genuine philosophical problems actually exist. The opposite has also been claimed, for example by Karl Popper, who held that such problems do exist, that they are solvable, and that he had actually found definite solutions to some of them. David Chalmers divides inquiry into philosophical progress in meta philosophy into three questions. The Existence Question: is there progress in philosophy? The Comparison Question: is there as much progress in philosophy as in science? The Explanation Question: why isn't there more progress in philosophy?
Реализм
Адамның сенімдері мен ұғымдарына тәуелсіз әлем бар ма? Мұндай әлем тәжірибелік тұрғыдан таныла ма, әлде адамның сезім қабілетінің шегінен тыс болып, білуге келмейтін болып қала ма? Адамның қызметі мен іс-әрекеті әлемнің объективті құрылымын өзгерте ала ма? Бұл сұрақтар ғылым философиясында әлі де көп назарға ие. Бірінші сұраққа берілген нақты "иә" жауабы ғылыми реализм тұжырымының айқын белгісі болып табылады. Бас ван Фраассен сияқты философтар екінші сұраққа маңызды және қызықты жауаптар ұсынады. Дебаттың реализм мен эмпиризм арасындағы бағытынан өзге, реализм мен әлеуметтік құрылымдық көзқарас арасындағы дау көптеген ғалымдардың ықыласын қоздырады. Үшінші сұраққа қатысты, Пол Богосянның "Білімге деген қорқыныш: Релятивизм мен құрылымдық көзқарасқа қарсы" атты еңбегі әлеуметтік құрылымдық көзқарасқа қарсы күшті сынды ұсынады. Иан Хэкингтің "Не құрылымдық?" атты еңбегі құрылымдық көзқарасқа қатысты орташа сынды ұсынады және "құрылымдық" терминінің мағыналық көп түрлілігін ажыратуға көмектеседі.
Does a world independent of human beliefs and representations exist? Is such a world empirically accessible, or would such a world be forever beyond the bounds of human sense and hence unknowable? Can human activity and agency change the objective structure of the world? These questions continue to receive much attention in the philosophy of science. A clear "yes" to the first question is a hallmark of the scientific realism perspective. Philosophers such as Bas van Fraassen have important and interesting answers to the second question. In addition to the realism vs. empiricism axis of debate, there is a realism vs. social constructivism axis which heats many academic passions. With respect to the third question, Paul Boghossian's Fear of Knowledge: Against Relativism and Constructivism is a powerful critique of social constructivism, for instance. Ian Hacking's The Social Construction of What? constitutes a more moderate critique of constructivism, which usefully disambiguates confusing polysemy of the term "constructivism."
Ғылым мен діннің өзара байланысы
Ғылым мен діннің арақатынасы қандай? Пол Фейерабенд, А. К. Грейлинг және Альвин Плантинга сияқты философтар олардың қақтығыста, үйлесімсіз, салыстыруға келмейтін немесе тәуелсіз екендігін талқылаған.
What is the relationship between science and religion? Philosophers like Paul Feyerabend, A. C. Grayling, and Alvin Plantinga have debated whether they are in conflict, incompatible, incommensurable, or independent.
Дін философиясы
Дін философиясы – метафизика, эпистемология, этика және философияның басқа да маңызды салалары шеңберінде діннің ұғымдарын, діннің мәнін және дінге қатысты баламаларды философиялық тұрғыдан талдауға жасалған тыраштандырулар.
Philosophy of religion encompasses attempts within metaphysics, epistemology, ethics, and other major philosophical fields to philosophically analyze concepts within religion, the nature of religion itself, and alternatives to religion.
Құдайдың бар екендігі
Құдай бар ма? Аристотель, Декарт, Лейбниц, Гёдель және Аквин сияқты философтар тарих бойы Құдайдың бар екендігін дәлелдеу үшін мүмкіншілік аргументінің, онтологиялық аргументтің және моральдық аргументтің түрлерімен қоса алғанда, алуан түрлі дәлелдерді ұсынды. Құдайға қатысты дәлелдер көбінесе жеке құдайлардан өзге, метафизикалық немесе логикалық тұрғыдан қажетті, ең жоғары дәрежедегі болмысқа сілтеме жасайды, алайда философтар Құдай туралы әртүрлі ұғымдарды да қарастырды. Ал Витгенштейн мен Кант діни сенімді қорғап, ақыл-логикалық дәлелдер Құдайдың бар екенін дәлелдей алмайтынына күмәнданды. Философтар сондай-ақ зұлымдық және Құдайдың жасырындығы мәселелері сияқты Құдайдың бар екеніне қарсы келтірілген шағымдарды да қарастырды.
Does God exist? A rich variety of arguments including forms of the contingency argument, ontological argument, and moral argument have been proposed by philosophers like Aristotle, Descartes, Leibniz, Gödel, and Aquinas for the existence of God throughout history. Arguments for God usually refer to some form of metaphysically or logically necessary maximally great being distinct from individual deities, although philosophers have also proposed different concepts of God. Wittgenstein and Kant, on the other hand, defended religious belief while doubting that rational arguments could prove God's existence. Philosophers have also considered objections to the existence of God like the problem of evil and divine hiddenness.
Құдайдың табиғаты
Құдай қандай? Джон Стюарт Милл және Аквинский сияқты философтар Құдай бар болса, Оның мәні қандай екені туралы мәселеге тоқталды. Басты дау-дамайлардың кейбіреуі – Құдайдың сезімталдыққа бейім еместігі туралы ілім және ең жоғары дәрежеде ұлы жаратылыстың немесе құдіреттілік сияқты қасиеттерінің үйлесімділігіне байланысты.
What is God like? Philosophers like John Stuart Mill and Aquinas addressed the question of what the nature of God is if God exists. Some of the key disagreements concern the doctrine of impassibility and the coherency of a maximally great being or properties like omnipotence.
Діннің эпистемологиясы
Діни сенім негізделген болуы мүмкін бе? Қашан? Кембридж философиялық сөздігінде діни эпистемология – "діни талаптарға қатысты ұсыныстардың білімдік статусын зерттейтін" сала ретінде берілген. Кант, Кьеркегор, Уильям Джеймс және Альвин Плантинга сынды философтар реформаланған эпистемология, фидеизм және дәлелдік сияқты діни сенімнің білімдік статусына қатысты түрлі көзқарастарды талқылаған.
Can religious belief be justified? When? According to the Cambridge Dictionary of Philosophy, religious epistemology "investigates the epistemic status of propositional attitudes about religious claims." Philosophers like Kant, Kierkegaard, William James, and Alvin Plantinga have debated stances towards the epistemic status of religious belief like reformed epistemology, fideism, and evidentialism.
Моральдық сәттілік
Моральдық сәттілік мәселесі – кейбір адамдар белгілі бір жағдайларда туып, сол жағдайларда өмір сүріп, олардың моральдық жауапкершілігін өзгертетін жағдайларды бастан кешіреді, ал басқа факторлар өзгермейді. Мысалы, жағдайға байланысты моральдық сәттілік: кедей адам кедей отбасында дүниеге келеді және өзін асыраудың басқа жолы болмағандықтан тамағын ұрлайды. Ал екінші адам өте бай отбасында дүниеге келген, көп еңбек етпейді, тамағы мол және оны алу үшін ұрлық жасау қажеттігі тумайды. Кедей адам бай адамнан көбірек кінәлі ме? Адамның мұндай жағдайларда тууы оның кінәсі емес, бұл "сәттілік" мәселесі. Соған байланысты, нәтижеге байланысты моральдық сәттілік те бар. Мысалы, екі адам моральдық тұрғыдан кінәлі әрекет етеді, мысалы, абайсыздықпен көлік жүргізеді, бірақ салдары әртүрлі болады: екі адам мас күйінде көлік айдайды, бірақ біреуі жаяу жүргіншіге соғып, оны өлтіреді, ал екіншісі соқпайды. Жүргізушілердің қасақана әрекеттеріне кірмейтін нәрсе – біреуінің өлімге себеп болуы, екіншісінікі болмауы; бірақ көптеген адамдар өлтірген жүргізушіні көбірек кінәлі деп есептейді (салдарлылық пен таңдауды салыстырыңыз). Моральдық сәттіліктің түбіртек мәселесі – біздің бақылауымызда болмайтын факторлар моральдық жауапкершілігімізге қалай әсер етеді.
The problem of moral luck is that some people are born into, live within, and experience circumstances that seem to change their moral culpability when all other factors remain the same. For instance, a case of circumstantial moral luck: a poor person is born into a poor family, and has no other way to feed himself so he steals his food. Another person, born into a very wealthy family, does very little but has ample food and does not need to steal to get it. Should the poor person be more morally blameworthy than the rich person? After all, it is not this person's fault that they were born into such circumstances, but a matter of "luck". A related case is resultant moral luck. For instance, two persons behave in a morally culpable way, such as driving carelessly, but end up producing unequal amounts of harm: two people drive while intoxicated, but one strikes a pedestrian and kills him, while the other does not. That one driver caused a death and the other did not is no part of the drivers' intentional actions; yet most observers would likely ascribe greater blame to the driver who killed (compare consequentialism and choice). The fundamental question of moral luck is how our moral responsibility is changed by factors over which we have no control.
Адептілік білімдері
Әдептік фактілер мүмкін бе, олар неден тұрады және біз оларды қалай білеміз? Дұрыс пен бұрыс дегендер ерекше нәрселер сияқты көрінеді, және олар әлемдегі заттардың қалыпты қасиеттерінен, мысалы, ылғалдылық, қызылдық немесе қаттылықтан өзгеше. Ричмонд Кэмпбелл өзінің "Әдептік эпистемология" атты энциклопедиялық мақаласында осы мәселелерді қарастырды. Ол әсіресе моральдық фактілердің үш түрлі түсіндірмесін қарастырады: теологиялық (құдайлық, Құдайдың бұйрықтары); табиғи емес (сезімге негізделген); немесе жай ғана табиғи қасиеттер (мысалы, ләззатқа немесе бақытқа жеткізетін). Оның сөзіне қарағанда, осы баламалы түсіндірмелердің әрқайсысына қарсы нақты аргументтер бар, және төртінші балама ұсынылмаған. Сондықтан моральдық білім мен моральдық фактілердің болуы күмәнді және одан әрі зерттеуді қажет етеді. Дегенмен, моральдық білім күнделікті ой-өрісімізде, заң жүйелерімізде және қылмыстық тергеп-тексерулерде маңызды рөл атқарады деп есептеледі.
Are moral facts possible, what do they consist in, and how do we come to know them? Rightness and wrongness seem to be strange kinds of entities, and different from the usual properties of things in the world, such as wetness, redness, or solidity. Richmond Campbell has outlined these kinds of issues in his encyclopedia article "Moral Epistemology". In particular, he considers three alternative explanations of moral facts as: theological, (supernatural, the commands of God); non natural (based on intuitions); or simply natural properties (such as leading to pleasure or to happiness). There are cogent arguments against each of these alternative accounts, he claims, and there has not been any fourth alternative proposed. So the existence of moral knowledge and moral facts remains dubious and in need of further investigation. But moral knowledge supposedly already plays an important part in our everyday thinking, in our legal systems and criminal investigations.