Кіріспе

Ахбарилер (أخباریون, اخباریان) – исламның он екі шииттік бағытындағы азшылық топ. Бұл термин әдетте он екі шииттің басым бағыты – Усулиге қарама-қарсы қолданылады. Усулилер сияқты, олар да Құран мен Хадисті ұстанады, бірақ олардан өзгеше, Ахбарилер ислам заңдары бойынша үкім шығару үшін білімді ислам ғалымдарының (фақиһ) ой-қиясын қабылдамайды, себебі он екі шииттің «Он төрт қатесіз» имамдарынан басқа ешкімнің заңдық шешімдеріне еріскен жөн емес (ол харам). «Ахбари» термині khabara'at – жаңалықтар немесе хабарлардан, ал «Усули» – Uṣūl al-fiqh, ислам құқығының қағидаларынан шыққан. Ахбарилер, Усулилерден айырмашылығы, Усул әл-фиқһты қабылдамайды, яғни соңғы имамның жасырынуына (ғайба) дейін имамдар қабылдаған үкімдерге негізделген, құқықтық қағидалардың жүйелі жиынтығын құруға тырысуды қабылдамайды, бұл «Құран сияқты басқа да аян көздерімен үйлесімде» болады. Ахбарилер сондай-ақ муджтахидтің, әсіресе, ижтихадтың (тәуелсіз құқықтық ойлаудың) қазіргі заманғы түрін қолданатын маржа‘ (үлгі) ілімін ұстанбайды. Олардың орнына, Ахбарилер имам Мұхаммед әл-Махдиді (шииттердің он екінші имамы, оның жасырынып жүргеніне шииттер сеніп бағады) үлгі етеді, себебі имам қатесіз, ал маржа‘, қаншалықты білімді болса да, қате жасауы мүмкін. Ахбарилер қолданатын діни үкімдерді немесе ислам құқығын білу, он төрт қатесіз имамның хадистерін түсіндірмей жеткізген, тірі немесе қайтыс болған мухаддис арқылы беріледі. Имамдардан алынған аян туралы толыққанды және терең білім (әл-расихун фи ал-ʿильм الراسخون فی العلم) және Құранды түсіндіру де осы жолмен жеткізіледі. ХХІ ғасырдың басында Ахбарилер шиит исламындағы шағын азшылық құрайды, ал Усулилер басым көпшілікті құрайды. Ахбаризм Мұхаммед Әмин әл-Астарабадидің (1627 жылы қайтыс болған) еңбектерімен басталып, Сафавилердің соңғы (1501-1736) және Сафавиден кейінгі кезеңдерде ең үлкен ықпалға ие болды. Бірақ, көп ұзамай Мұхаммед Бакир Бехбахани (1792 жылы қайтыс болған) және басқа Усули муджтахидтері Ахбари қозғалысын жеңді. Бүгінде олар негізінен Оңтүстік Ирактың Басра аймағында (көптеген аудандарда көпшілік құрайды), бірақ қаланың өзінде емес, сондай-ақ Бахрейн, Үндістанның Хайдарабад қаласы, Танзания және Пәкістанның әртүрлі қалаларында (Карачи, Сехван, Хайдарабад, Лахор, Фейсалабад, Чаквал және Годжар-Хан) кездеседі. Қазіргі күнге дейін «әзірге тек бірқанақ шиит ғалымдары» Ахбари болып қалғандығы хабарланады.

Өмірбаян

Ахбари идеологиясының мәні мынада: Исламда тек қатесіздердің хадистері ғана сенімді дәлел бола алады. Ахбарилер өздерін «екі салмақты нәрсенің хадисі» (Хадис әт-Тақалайин) шеңберінде санайды, яғни Ислам пайғамбары Мұхаммедтің (с.ғ.с.) өлімінен кейін өзінің ізбасарларына Құран мен оның ұрпағы – Әһл әл-Байтты (он екі имам деп есептеледі) ғана бағынуға бұйырған нұсқаулары. Сондықтан, тіпті Ұлы Жасырындықта болатын жаңа оқиғалар үшін де Ахбарилер Әһл әл-Байттың дәстүрлерін ұстандыра береді. Имам Мұхаммед әл-Махди (ғ.с.) былай деген: «Мен жасырын болған кезде туындаған жаңа оқиғалар бойынша, біздің хадистерімізді риуаят еткендерге жүгініңдер, себебі олар – мен үшін сіздерге дәлел, ал мен – Алла үшін оларға дәлелмін». Ахбарилер ижтихад негізіндегі фәтуаларды қабылдамайды, сондай-ақ Құранды тәпсірлеуге, қатесіз Әһл әл-Байттың риуаяттарын келтірмей, рұқсат етілмейді деп есептейді. Ахбарилер Хадис әт-Тақалайин мен он екі имамның бірнеше сахих хадистерін келтіріп, тәпсірлеу амалын тыйымдайды. Ахбарилер хадистерді жалпылауға сенбейді, олар хадистің дұрыс немесе бұрыс екенін айтады. Бұдан әрі, олар шиялардың төрт кітабында жинақталған хадистердің сенімді екеніне сенеді. Имам Мұхаммед әл-Махдидің (ғ.с.) «Китап әл-Кафи» (шиялардың төрт кітабының бірі) туралы пікір білдіргені және «әл-Кафи біздің шииттерімізге жеткілікті» дегені хабарланған. (Алайда, Усулилер бұл сөздің сенімділігіне күмән келтіреді, себебі ол «Китап әл-Кафиде» кездеспейді). Осы кезде шиялар «қияс» (аналогиялық ойлау) және тәпсірлеу сияқты әдістерді қолданатын заң саласындағы сүнниттерден ерекшеленді. Дегенмен, шиялар заңды тікелей имамдардың дәстүрлерінен дамытты. Бірақ, жасырын имамның функцияларының тоқтатылуынан туындаған жағдайдың өте қиын екендігі және он екі шия қауымының басшылығы, ұйымы және қаржылық құрылымы жоқ болғандықтан, үлкен кемшілікке тап болғаны көп ұзамай анық болды. Ахбарилер діни үкімдерді немесе ислами юриспруденцияны қайтыс болған немесе тірі Мұхаддисден сұрайды, ол он төрт қатесіздің хадистерін түсіндірмей, риуаят еткен немесе риуаяттаған. Сонымен қатар, Ахбарилер он төрт қатесіздің (оларға шия имамдары да кіреді) ешқашан ижтихадқа рұқсат бермегенін айтады.

Тарих

Ахбарилердің пікірінше, он екілік шиилер тарихында, Оккультациядан бері, Усули ғалымдары Жасырын Имамның функцияларын біртіндеп өздеріне көшіріп алған. Олар бұл процестің бес бұзушылық немесе узурпация сатысы болғанына сенеді.