Кіріспе

Яһуди тарихының хроникасы

Йосиппон (Sefer Yosipon) – Адамнан Тит заманына дейінгі яһуди тарихының шежіресі. Ол өз автор деп есептелетін Флавий Иосифтің атымен аталады, бірақ шындығында 10 ғасырда Оңтүстік Италияда жазылған. Йосиппонның эфиопиялық нұсқасы Эфиопия Православиелік Тевахедо және Эритрея Православиелік Тевахедо шіркеулерімен канондық деп мойындалады.

Тарих

Сефер Иосиппон 10 ғасырдың басында грек тілінде сөйлейтін еврей қауымының Италиядағы Катепанат аймағында туған бір өкілімен жинақталды. Бұл аймақ сол кезде Византия империясының құрамында болған. Кейіннен Охридтен шыққан романот Яһуда Леон бен Мосе Москони Сефер Иосиппонды өңдеп, кеңейтті. Кітаптың алғашқы басылымы 1476 жылы Мантуя қаласында жарық көрді. Содан кейін кітап көптеген түрде шықты, олардың ең танымалдарының бірі – әдемі суреттері бар идиш тіліндегі нұсқасы. Бұл кітап Англияда үлкен танымаллыққа ие болды. 1558 жылы Питер Морвин кітаптың қысқартылған нұсқасын ағылшын тіліне аударды, және одан кейін бірнеше басылымдары жарық көрді. Люсьен Вольф Киелі кітаптың ағылшын тіліндегі аудармалары яһудилерге үлкен қызығушылық тудырғанын, олардың олар туралы көбірек білуге ниеттенгенін көрсетті. Бұл Жосиппонның көптеген басылымдарының таралуына әкелді, осылайша Оливер Кромвельдің яһудилерді Англияға қайта қабылдауына соқтырған оқиғалар тізбегіндегі маңызды буынға айналды. Мұсылман жазушысы ибн Хазм (1063 жылы қайтыс болған) Йемендік еврейдің арабша аудармасымен таныс болғандықтан, Дэниел Хвольсон автордың тоғызыншы ғасырдың басында өмір сүргенін болжайды. Бұл еңбектің аты аталмаған авторы өзінің Иосиф Бен Горион (יוסף בן גוריון) деп атаған ежегі яһуди-рим тарихшысының жазбаларынан көшіріп алғанын айтады. "Иосиф" есімі грек тіліндегі "он" жұрнағымен аяқталады, нәтижесінде кітаптың аты "Иосефон", "Иосеппон" немесе "Жосиппон" деп аталады. Веллхаузеннің сөзіне сәйкес, оның арабша аты "Юсибус" "Гегесипппен" сәйкес келеді. Глосса итальян тілінде "Giuseppe" түрін көрсетеді. Трибер автордың төртінші ғасырда өмір сүргенін және материалдарының көп бөлігін Гегесипптен алғанын айту арқылы ерекше пікір білдірді.

Мазмұны

Адам атадан бастап б.з.д. бірінші мыңжылдықтың географиялық жағдайларын қарастырып, автор Рим мен Вавилонның аңызға толы тарихына, Даниялға, Зеруббабелге (Апокрифтерде айтылғандай), Екінші ғибадатханаға және Ұлы Кирге, сондай-ақ Ұлы Александр мен оның ізбасарларының тарихына көшеді. Одан кейін ол ғибадатхананың қирауына дейінгі яһудилер тарихын баяндайды. Соңғы бөлімінде, басқалармен қатар, Ганнибалдың қысқаша тарихы мен императордың тәж кию рәсімі туралы айтылады, Баснаж бойынша, бұл Киелі Рим императоры Отто I-нің (962 жылы тәж киген) тәж киюіне қатысты; бұл оқиға туралы ақпараттың жалғыз және ең құнды көзі болар еді. Егер Баснаждың болжамы дұрыс болса, "Йосиппон" еңбегінің жазылу мерзімі X ғасырдың соңына жатуы мүмкін. "Йосиппон" салыстырмалы түрде таза иврит тілінде жазылған, нақтылы Киелі кітаптағы тіркестер мен ескі сөздерді қолдануға бейімділігі байқалады, сонымен қатар поэзиялық бөлімдерге, нақыл сөздерге және философиялық ойларға толы.

Тарихи дереккөз ретінде құндылығы

"Йосиппон" көп оқылды және орта ғасырлардағы яһудилер үшін маңызды тарихи дереккөз ретінде жоғары бағаланды. Жозеф Юст Скалигер өзінің "Elenchus Trihæresii Nicolai Serarii" еңбегінде оның құндылығына күмән білдірген алғашқы адам болды; Ян Друзиус (1609 ж. қайтыс болды) көптеген уақыттық қателіктеріне байланысты оны тарихи құндылығы жоқ деп санады; Зунц пен Делич авторды жалғаншы деп айыптады. Шындығында, қолжазбалар мен басылған нұсқалары тарихи қателіктерге, көздерін дұрыс түсінбеуге және автордың шектен тыс мақтанға толы. Бірақ яһуди әдебиетінде көшірушілер мен жинақтаушылардың өзгертулеріне осы деңгейде ұшыраған кітаптың өзі сирек; Яһуда ибн Москони кемінде төрт түрлі жинақ немесе қысқарту туралы білген. Кейінгі басылған нұсқалары Мантуяның "editio princeps" басылымынан үштен бір бөлікке үлкен.

Атаудың дамуы

Бұл еңбектің "Йосиппон" деген дәстүрлі атауын алуы, мүмкін, Ерехамел бен Соломонға байланысты. Ол Иосиф Флавийден, оны "Ұлы Жүсіп" деп атап, өз көшірмесін толықтырған. Трибердің сөзіне қарағанда, еңбектің бастапқы атауы "Иерусалим тарихы" болған, немесе бір қолжазбада "Иудейлердің тарихы мен соғыстары" деп көрсетілген. Ол Соломон бен Самуилдің еврей-парсы сөздігінде (14 ғасыр) "Екінші ғибадатхана тарихы" деген атаумен келтірілген.

Әдеби сын

Себастьян Мюнстердің басылымы аңызға негізделген кіріспедегі шежірелік тізімін және 67-ші тараудан соңғысына дейінгі бөлімді, онда Веспасиан мен Титтің Иерусалимге жасаған жорығы баяндалады, нақты емес деп жоққа шығарады. Азария деи Росси да еврей тіліне аударылған Псевдо Каллистеннің «Александр романсының» алғашқы басылымға жасырын түрде енгізілгенін мойындады; ал Дэвид Кимчиден кейін Рапопорт соңғы тараудың Ыбырайым ибн Даудқа тиесілі екенін көрсетті. Зунц жұмыстың көптеген бөліктерінің 12-ші ғасырда жасалған испандық қосымшалар екенін дәлелдеді. Трибердің сөзіне сүйенсек, Ұлы Александр және оның ізбасарлары туралы есептердің көбі кейінірек пайда болған. Оның пікірінше, автордың түпнұсқасы 55-ші тараумен (Геродтың ғибадатханасын бағыштауы) аяқталады, ал қалған бөлігі Псевдо-Гегесипптен алынған және бәлкім 5-ші ғасырда қосылған болуы мүмкін. Бұл екі бөлім арасындағы көптеген қайшылықтар мен стильдік айырмашылықтарды түсіндіреді. Бүкіл жылнаманың негізінде Екінші ғибадатхананың тарихы жатыр, ол Даниял, Зоробабель және т.б. туралы апокрифтік әңгімелермен басталып, Геродтың кезінде ғибадатхананың қалпына келтірілуімен аяқталады. Алайда Псевдо-Гегесипптің көшірмешісі 3-ші тараудағы Иерусалим префекті «Жозеф бен Горионды» (Josephum Gorione Genitum), сол кезде Галилеядағы әскерлердің басшысы болған тарихшы Иосиф Флавий бен Матифаймен теңестірді. Бұл жылнаманың Жозеф б. Горионға жатқызылуына себеп болуы мүмкін. Юлиус Веллхаузен Трибермен келісе отырып, түпнұсқа бөлімнің ешқандай тарихи құндылығы жоқ екенін мәлімдейді. Трибер автордың ақпаратын Иосиф Флавийден немесе Екінші Маккавейлер кітабынан емес, әдетте қабылданатындай және Веллхаузеннің пікірінше, тікелей алғанын айтады. Оның ойынша, ІІ Маккавейлер мен «Йосиппон» Киринеялық Ясонның, ал Иосиф Флавий мен «Йосиппон» Дамаскілік Николайдың еңбектерін пайдаланған. Кітапта діни сенімге қарағанда ұлттық мақтаныш басымдыққа ие болды. «Қасапқа бара жатқан қойлар сияқты» деген библиялық фразаның кері қолданылып, бейбітшілдікке қарсы шейіттікке қарсы тұңғыш рет қолданылуы осы кітапта болды: бұрынғы есептерге қайшы, Матияху Маккабей көтерілісі кезінде «Күшті болыңыз және күшейік, соғысып өлгейік, қойлар сияқты өлмейік» деген сөзді айтқан деп есептелді.

Басылымдар

"Йосиппонның" алғашқы басылымын Мантуяда Абрахам Конат (1476–79) жариялаған, ол оған алғы сөз де жазған. Басқа басылымдар: Константинополь, 1510; Там ибн Яхья бен Дәуіттің алғы сөзімен реттелген және кеңейтілген. Ол Яһуда Леон бен Мұса Москонидің (1328 ж.т.) еңбегінен көптеген бөліктерді алған, ол 1878 жылы "Отзар Тоб" журналында, 017-беттен бастап жарияланған. Бұл басылымдағы мәтін тоқсан жеті тарауға бөлінген. Базель, 1541; Латынша алғы сөзбен және Себастьян Мюнстердің алғашқы басылымының мәтінінен жасалған аудармасымен. Дегенмен, бұл басылымда тек IV-ден LXIII-ге дейінгі тараулар ғана бар; қалған тарауларды Дэвид Киберус латын тіліне аударған (Historia Belli Judaici, De la Bigne's Bibliotheca Patrum, Париж). Венеция, 1544; Константинополь басылымынан қайта басылды, сондай-ақ келесі басылымдар да осы басылымнан алынған. Краков, 1588 және 1599 жылдар. Майндағы Франкфурт, 1689 жыл. Гот, 1707 және 1710 жылдар; Мюнстердің алғы сөзімен, Фридрих Брайтагаупттің латынша аудармасымен және түсіндірмелерімен. Басқа басылымдар Амстердамда (1723), Прагада (1784), Варшауда (1845 және 1871), Житомирде (1851) және Львовта (1855) жарық көрген.

Аудармалар мен жинақтар

Идиш тіліне аударылған нұсқасын Михайл Адам (Цюрих, 1546; Прага, 1607; Амстердам, 1661) суреттермен жариялады; кейіннен оны Менахем бен Соломон ха Леви қайта қарады және «Кетер Тора» (Амстердам, 1743) деген атпен шығарды. Там ибн Яхьяның алғы сөзімен бірге тағы бір латын аудармасын Джозеф Ганье (Оксфорд, 1706) жариялады; Ф. де Беллефоресттің Кибердің латын қосымшасының француз тіліне аудармасы Гилберт Генебрардтың Иосиф Флавийдің француз тіліндегі аудармасында жарияланды (Париж, 1609). Ең көне қолжазба 1150 жыл шамасында Оңтүстік Италияда Еремел бен Соломон жасаған, ал оның бір бөлігін Мұса Гастер аударған. 1161 жылы Ибраһим ибн Дауд жасаған тағы бір қолжазба, оның «Сефер Седер ха Қабала» кітабының үшінші бөлімі ретінде пайдаланылды (Мантуя, 1513; Венеция, 1545; Базель, 1580 және т.б.), Мюнстердің латын аудармасымен бірге Вормста (1529) және Базельде (1559) жарияланды. Бұл қолжазбаның ағылшын тіліне аудармасын Питер Морвин жасаған (Лондон, 1558, 1561, 1575, 1608). Эдель Бат Мозестің идиш тіліндегі жинағы 1670 жылы Краковта жарияланды; ең көне неміс тіліндегі үзінді «Joseppi Jüdische Historien» (авторы белгісіз) деген атпен Вульфтың «Bibl. Hebr.» (iii. 389) еңбегінде сипатталған. Неміс тіліндегі қысқа үзінділер Джозеф Зеднердің «Auswahl aus Hebräischen Schriftstellern» (16-беттен бастап) және Винтер мен Вуншедің «Die Jüdische Litteratur» (iii. 310 және т.б.) еңбектерінде келтірілген. 2022 жылдың қараша айында Стивен Б. Боуман Дэвид Флуссердің мәтіннің сындық басылымын аударған «Сефер Йосиппон» ағылшын тіліндегі аудармасын жариялады. Сонымен қатар, 2023 жылы Хайым Хоминердің «Йосиппон» басылымының ағылшын тіліне аудармасы, сондай-ақ Мурад Камильдің «Ге’ез» мәтінінің «Зена Айхуд» деп аталатын сындық басылымына негізделген ағылшын тіліне аудармасы баспаға дайындалуда. Араб және Йемен тілдеріндегі аудармаларда автор «Юсуф ибн Кариун» деп аталады.