Кіріспе
Адам құқығы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 2010 жылы мойындады. Су және санитарияға қатысты адам құқығы (ССҚ) – бұл таза ауыз су мен санитарияның әрбір адамның өмірін сақтаудағы маңыздылығын ескере отырып, жалпыға ортақ адам құқығы екенін көрсететін принцип. Ол 2010 жылдың 28 шілдесінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы тарапынан адам құқығы ретінде мойындалды. ССҚ адам құқықтары туралы шарттар, декларациялар және басқа да стандарттар арқылы халықаралық құқықта танылған. Кейбір сарапшылар суға қатысты жалпыға ортақ адам құқығының болуын 2010 жылғы Бас Ассамблеяның қарарына тәуелсіз негіздемелермен, мысалы, Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактінің (ICESCR) 11.1-бабымен байланыстырады. Осы сарапшылардың арасында халықаралық ius cogens бар екенін қабылдаған және оның Пакт ережелерін қамтиды деп санайтындар, мұндай құқықтың халықаралық құқықтың жалпыға міндетті қағидасы екенін айтады. Суға қатысты адам құқығын нақты мойындаған басқа шарттарға 1979 жылғы Әйелдерге қарсы барлық түрдегі дискриминацияны жою туралы конвенция (CEDAW) және 1989 жылғы Балалар құқықтары туралы конвенция (CRC) жатады. Адамның суға қатысты құқығының ең нақты анықтамасы 2002 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеті жасаған 15-ші жалпы түсініктемеде келтірілген. Бұл міндетті емес түсініктемеде суға қол жеткізудің өмір сүрудің лайықты деңгейін қамтамасыз ету құқығының шарты екендігі, денсаулықтың жоғары деңгейін қамтамасыз ету құқығымен тығыз байланысты екендігі және осылайша адам құқығы болып табылатыны айтылған. Онда: «Адамның суға қатысты құқығы әрбір адамды жеке және тұрмыстық қажеттіліктері үшін жеткілікті, қауіпсіз, қабылданатын, физикалық жағынан қолжетімді және төлемге қабілетті сумен қамтамасыз етеді» делінген. Олар санитарияға қатысты адам құқығының суға қатысты адам құқығымен байланысты екенін, себебі санитарияның жетіспеуі судың сапасын төмендететінін, сондықтан келесі талқылаулар екі құқықты да бірге атап өтті. 2010 жылдың шілдесінде Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Бас Ассамблеясының 64/292 Резолюциясы қауіпсіз, қолжетімді және таза су мен санитария қызметтерін алуға қатысты адам құқығын қайта растады. Сол Бас Ассамблеяда өмірді түсіну және барлық адам құқықтары үшін қауіпсіз және таза ауыз су мен санитарияның адам құқығы ретінде мойындалатыны айтылды. Бас Ассамблеяның 64/292 Резолюциясындағы қауіпсіз және таза ауыз су мен санитарияға қол жеткізудің еркін адам құқығы туралы мәлімдеме осы су мен санитарияны қамтамасыз ету үшін үкіметтік бақылау құқығына және жауапкершіліктеріне қатысты мәселелерді көтеріп отыр. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы таза су мен санитария қызметтеріне қол жеткізудің маңыздылығын кеңінен мойындаудың салауатты және толыққанды өмірді кеңейтуге ықпал ететінін мәлімдеді. 2015 жылғы БҰҰ резолюциясында екі құқықтың бөлек, бірақ тең екендігі атап көрсетілді. ССҚ үкіметтерді сапалы, қолжетімді, қабылданатын, физикалық жағынан қолжетімді және төлемге қабілетті су мен санитарияны қамтамасыз етуге міндеттейді. Судың төлемге қабілеттілігі су бағасының басқа да қажетті тауарлар мен қызметтерге қол жеткізуді шектеуге дейін қымбат болып кетпеуін қарастырады. Судың төлемге қабілеттілігін қамтамасыз етудің жалпы ережесі – оның үй шаруашылығының табысының 3-5% аспауы керек. Судың қолжетімділігі су көзіне жетуге кеткен уақытты, ыңғайлылықты және су көзіне жету кезіндегі тәуекелдерді қарастырады. Судың болуы судың жеткілікті мөлшерде, сенімді және тұрақты түрде берілуін қарастырады. Таза суға қол жеткізу әлемнің көптеген аймақтарында маңызды мәселе болып табылады. Қабылданатын көздерге үйге қосылған су құбырлары, қоғамдық тұғырлар, бұрғылау орындары, қорғалған құдықтар, қорғалған бұлақтар және жаңбыр суын жинау орындары жатады. Әлем халқының 9 пайызы суға қол жеткізе алмаса да, «Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африка сияқты аймақтарда су тапшылығы байқалады». 2022 жылы 2 миллиардтан астам адам, яғни әлем халқының 25 пайызы таза ауыз суға тұрақты қол жеткізе алмады. 4,2 миллиард адам қауіпсіз санитария қызметтерінен қол үзді.
The human right to water and sanitation (HRWS) is a principle stating that clean drinking water and sanitation are a universal human right because of their high importance in sustaining every person's life. It was recognized as a human right by the United Nations General Assembly on 28 July 2010. The HRWS has been recognized in international law through human rights treaties, declarations and other standards. Some commentators have based an argument for the existence of a universal human right to water on grounds independent of the 2010 General Assembly resolution, such as Article 11.1 of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR); among those commentators, those who accept the existence of international ius cogens and consider it to include the Covenant's provisions hold that such a right is a universally binding principle of international law. Other treaties that explicitly recognize the HRWS include the 1979 Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women (CEDAW) and the 1989 Convention on the Rights of the Child (CRC). The clearest definition of the human right to water was issued by the United Nations Committee on Economic, Social and Cultural Rights in General Comment 15 drafted in 2002. It was a non binding interpretation that access to water was a condition for the enjoyment of the right to an adequate standard of living, inextricably related to the right to the highest attainable standard of health, and therefore a human right. It stated: "The human right to water entitles everyone to sufficient, safe, acceptable, physically accessible and affordable water for personal and domestic uses." They stated that there was a human right to sanitation connected to the human right to water, since the lack of sanitation reduces the quality of water downstream, so subsequent discussions have continued emphasizing both rights together. In July 2010, United Nations (UN) General Assembly Resolution 64/292 reasserted the human right to receive safe, affordable, and clean accessible water and sanitation services. During that General Assembly, it stated that for the comprehension of enjoyment in life and all human rights, safe and clean drinking water as well as sanitation is acknowledged as a human right. General Assembly Resolution 64/292's assertion of a free human right of access to safe and clean drinking water and sanitation raises issues regarding governmental rights to control and responsibilities for securing that water and sanitation. The United Nations Development Programme has stated that broad recognition of the significance of accessing dependable and clean water and sanitation services will promote wide expansion of the achievement of a healthy and fulfilling life. A revised UN resolution in 2015 highlighted that the two rights were separate but equal. The HRWS obliges governments to ensure that people can enjoy quality, available, acceptable, accessible, and affordable water and sanitation. Affordability of water considers the extent to which the cost of water becomes inhibitive such that it requires one to sacrifice access to other essential goods and services. Generally, a rule of thumb for the affordability of water is that it should not surpass 3–5% of households' income. Accessibility of water considers the time taken, convenience in reaching the source and risks involved while getting to the source of water. Availability of water considers whether the supply of water is available in adequate amounts, reliable and sustainable. Access to clean water is a major problem for many parts of the world. Acceptable sources include "household connections, public standpipes, boreholes, protected dug wells, protected springs and rainwater collections." Although 9 percent of the global population lacks access to water, there are "regions particularly delayed, such as Sub Saharan Africa". In 2022, over 2 billion people, 25% of the world's population, lacked consistent access to clean drinking water. 4.2 billion lacked access to safe sanitation services.
Құқықтық негіздер мен тану
1966 жылғы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт (ЭӘМҚХП) 1948 жылғы Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияда (АДҚБ) қамтылған экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды бекітті. Бұл екі құжаттың ешқайсысы су мен санитарияға қатысты адам құқықтарын тікелей мойындамады. Алайда, кейінірек қабылданған бірнеше халықаралық адам құқықтары конвенцияларында су мен санитарияға құқықтарды нақты мойындаған ережелер болды. 1979 жылғы Әйелдерге қатысты барлық түрдегі дискриминацияны жою туралы конвенцияның (CEDAW) 14.2-бабында былай делінген: «Мемлекеттер-қатысушылар ауылдық жерлердегі әйелдерге қатысты дискриминацияны жою үшін барлық қажетті шараларды қабылдайды, осылайша ерлер мен әйелдердің теңдігі негізінде олардың ауылдық дамуға қатысуын және одан үлес алуын қамтамасыз етеді және әсіресе әйелдерге мынадай құқықтарды қамтамасыз етеді: (h) Тұрғын үй, санитария, электр энергиясы және сумен жабдықтау, көлік және байланыс салаларындағы жағдайларды қоса, лайықты тұру жағдайларын қамтамасыз ету». 1989 жылғы Бала құқықтары конвенциясының (БҚК) 24-бабында «Мемлекеттер-қатысушылар баланың ең жоғары деңгейдегі денсаулықты қорғауға және ауруларды емдеу және денсаулықты қалпына келтіру құқығын мойындайды. 2. Мемлекеттер-қатысушылар осы құқықты толық іске асыруға ұмтылады және әсіресе тиісті шараларды қабылдайды (c) Аурулармен және нашар тамақтанумен күресу үшін, соның ішінде бастапқы медициналық көмек аясында, басқалармен қатар, жеткілікті дәруменді тағамдармен және таза ауыз сумен қамтамасыз ету арқылы». 2006 жылғы Мүгедектер құқықтары конвенциясының (МҚК) 28(2)(а) бабында «Мемлекеттер-қатысушылар мүгедектердің әлеуметтік қорғалуға және мүгедектігіне байланысты дискриминациясыз осы құқықты пайдалануға құқығын мойындайды және осы құқықтың іске асылуын сақтау және ілгерілету үшін тиісті қадамдар жасайды, соның ішінде мүгедектердің таза су қызметтеріне тең қол жеткізуін қамтамасыз ету және мүгедектікке байланысты қажеттіліктері үшін тиісті және қолжетімді қызметтерге, құрылғыларға және басқа да көмекке қол жеткізуді қамтамасыз ету» делінген. «Адам құқықтары жөніндегі халықаралық құжаттар» – 1966 жылғы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (АҚХП); 1966 жылғы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакттың (ЭӘМҚХП) 11 және 12-баптары; және 1948 жылғы Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның (АДҚБ) 25-бабы су мен санитарияға қатысты адам құқығының және басқа да сумен байланысты құқықтардың бүкіл әлемде мойындалған жарлықта дамуын құжаттады. Ғалымдар ХХ ғасырдың соңында БҰҰ-ның су мен санитарияға қатысты адам құқығын мойындауының маңыздылығына назар аударды. Адамның суға құқығын анықтауға жасалған алғашқы екі әрекет 1992 жылы Тынық мұхиты университетінің заң профессоры Стивен Маккаффри және 1999 жылы доктор Питер Глейк жасады. Маккаффри «Мұндай құқық тамақ немесе күнкөріс құқығының, денсаулық құқығының немесе ең бастысы – өмір құқығының ажырамас бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бірнеше ел 15-ші жалпы ескерту жарияланғаннан кейін суға құқықтарды өздерінің ЭӘМҚХП бойынша міндеттемелерінің бөлігі ретінде қабылдады және ресми түрде мойындады (мысалы, Германия, Ұлыбритания, Нидерланды). Адам құқықтарын қорғау және ілгерілету жөніндегі БҰҰ-ның бұрынғы кіші комиссиясы 2005 жылы тағы бір қадам жасады, ол үкіметтерге су мен санитарияға қатысты адам құқығын іске асыруға және оны сақтауға көмектесу үшін нұсқаулар шығарды. Осы нұсқауларға сәйкес, БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі 2008 жылы Катарина де Альбукеркиді ауыз су мен санитарияға қол жеткізуге байланысты адам құқықтары жөніндегі міндеттер мәселесі бойынша тәуелсіз сарапшы етіп тағайындады. Ол 2009 жылы санитарияға қатысты адам құқықтары бойынша міндеттерді егжей-тегжейлі баяндады, ал ЭӘМҚХП санитарияны барлық мемлекеттер мойындауы керек деп жауап берді. Ол әрбір адамның жеке және тұрмыстық қажеттіліктері үшін жеткілікті суға қол жеткізу құқығын мойындады (бір адамға тәулігіне 50-100 литрден), ол қауіпсіз, лайықты және қолжетімді болуы керек (су құны отбасылық табыстың 3% -ынан аспауы керек) және физикалық тұрғыдан қолжетімді болуы керек (су көзі үйден 1000 метрден аспауы керек және жинау уақыты 30 минуттан аспауы керек). Катарина де Альбукеркидің «Ауыз су мен санитарияға қол жеткізуге байланысты адам құқықтары жөніндегі міндеттер мәселесі бойынша тәуелсіз сарапшы» лауазымы 2010 жылы қабылданған қарарлар бойынша ұзартылып, «Ауыз су мен санитарияға қатысты адам құқығы жөніндегі арнайы хабаршы» деп өзгертілді. Адам құқықтары жөніндегі кеңеске және БҰҰ Бас ассамблеясына ұсынған баяндамалары арқылы ол су мен санитарияға қатысты адам құқығының мәнін және мазмұнын нақтылай берді. Арнайы хабаршы ретінде ол мынадай мәселелерді қарастырды: Су және санитария қызметтерін мемлекеттік емес ұйымдар ұсынуымен байланысты адам құқықтары (2010); Су және санитария құқықтарын іске асыруды қаржыландыру (2011); Су және санитария құқықтарын іске асырудағы кәрі суды басқару (2013); және Су және санитария құқықтарын іске асырудағы тұрақтылық және кері кетпеу (2013). Лео Хеллер 2014 жылы ауыз су мен санитарияға қатысты адам құқығы жөніндегі екінші арнайы хабаршы болып тағайындалды. Кейінгі қарарлар арнайы хабаршының өкілеттіктерін ұзартып, осы құқықтарды сақтаудағы әрбір мемлекеттің рөлін анықтады. 2015 жылғы Бас ассамблеяның 7/169 қарары «Ауыз су мен санитарияға қатысты адам құқығы» деп жарияланды.
The 2006 Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD) has Article 28(2)(a) that requires that "parties recognize the right of persons with disabilities to social protection and to the enjoyment of that right without discrimination on the basis of disability, and shall take appropriate steps to safeguard and promote the realization of this right, including measures to ensure equal access by persons with disabilities to clean water services, and to ensure access to appropriate and affordable services, devices and other assistance for disability related needs." "The International Bill of Human Rights" which comprises the 1966: International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR); 1966: Articles 11 and 12 of the 1966 International Covenant of Economic, Social, and Cultural Right (ICERS); and 1948: Article 25 of the Universal Declaration of Human Rights (UDHR) documented the evolution of human right to water and sanitation and other water associated rights to be recognised in worldwide decree. Scholars also called attention to the importance of possible UN recognition of human rights to water and sanitation at the end of the twentieth century. Two early efforts to define the human right to water came from law professor Stephen McCaffrey of the University of the Pacific in 1992 and Dr. Peter Gleick in 1999. McCaffrey stated that "Such a right could be envisaged as part and parcel of the right to food or sustenance, the right to health, or most fundamentally, the right to life. Several countries agreed and formally acknowledged the right to water to be part of their treaty obligations under the ICESCR (e. g., Germany; United Kingdom; Netherlands) after publication of General Comment 15. A further step was taken in 2005 by the former UN Sub Commission on the Promotion and Protection of Human Rights which issued guidelines to assist governments to achieve and respect the human right to water and sanitation. These guidelines led the UN Human Rights Council to assign Catarina de Albuquerque as an independent expert on the issue of human rights obligations related to access to safe drinking water and sanitation in 2008. She wrote a detailed report in 2009 that outlined human rights obligations to sanitation, and the CESCR responded by stating that sanitation should be recognized by all states. It recognized the right of every human being to have access to sufficient water for personal and domestic uses (between 50 and 100 liters of water per person per day), which must be safe, acceptable and affordable (water costs should not exceed 3% of household income), and physically accessible (the water source has to be within 1,000 meters of the home and collection time should not exceed 30 minutes)." The mandate of Catarina de Albuquerque as "Independent expert on the issue of human rights obligations related to access to safe drinking water and sanitation" was extended and renamed as "Special Rapporteur on the human right to safe drinking water and sanitation" after the resolutions in 2010. Through her reports to the Human Rights Council and the UN General Assembly, she continued clarifying the scope and content of the human right to water and sanitation. As Special Rapporteur, she addressed issues such as: Human Rights Obligations Related to Non State Service Provision in Water and Sanitation (2010); Financing for the Realization of the Rights to Water and Sanitation (2011); Wastewater management in the realization of the rights to water and sanitation (2013); and Sustainability and non retrogression in the realization of the rights to water and sanitation (2013). Léo Heller was appointed in 2014 to be the second Special Rapporteur on the human rights to safe drinking water and sanitation. Subsequent resolutions extended the mandate of the Special Rapporteur and defined each state's role in the respect of these rights. The most recent General Assembly Resolution 7/169 of 2015 has been called a declaration of "The Human Rights to Safe Drinking Water and Sanitation.
Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық сот
Суға құқық Америкааралық адам құқықтары сотында Савоямаха індіген қауымының Парагвайға қарсы ісінде қарастырылды. Дау мемлекеттің індіген қауымдарының атамекендік жерлерге меншік құқығын мойындамауына байланысты болды. 1991 жылы мемлекет Савоямаха індіген қауымын олардың жерінен шығарып тастады, осының салдарынан олар су, азық-түлік, білім беру және денсаулық сақтау сияқты қажетті негізгі қызметтерден айырылды. Су, жерге қол жеткізу құқығының бір бөлігі ретінде, осы құқыққа кіріктірілді. Соттар жерлерді қайтаруды, өтемақы төлеуді және қауым жерлерін қайтару процесі жүріп жатқанда, негізгі тауарлар мен қызметтерді қамтамасыз етуді талап етті.
Инвестициялық дауларды реттеу жөніндегі халықаралық орталық
Инвестициялық дауларды реттеу жөніндегі халықаралық орталықтың (ICSID) келесі істері үкіметтер мен корпорациялар арасында су жолдарын күтіп ұстауға жасалған шарттарға қатысты. Бұл істер инвестициялық мәселелерге байланысты болғанымен, сарапшылар суға қол жеткізу құқығының шешімдерге ықпалының зор екенін атап өткен. Әлемдік банк деректері 1990 жылдардан бастап су жекешелендіруінің күрт өскенін, ал 2000 жылдары да жекешелендірудің маңызды өсімі жалғасқанын көрсетеді.
Azurix Corp. Аргентинаға қарсы
ICSID-де су құқығына қатысты алғашқы маңызды іс – Azurix Corp v. Аргентина. Дау Аргентина Республикасы мен Azurix корпорациясы арасында тараптардың арасындағы 30 жылдық келісімшарттан туындаған келіспеушіліктерге байланысты болды, бұл келісімшарт түрлі провинциялардың сумен жабдықталуын басқаруға қатысты. Су құқығын ескеру төрелік сотта өтемақы қарастырылған кезде жасалды, онда Azurix инвестицияның нарықтық құнына сәйкес әділ пайда алуға құқылы екені анықталды. Бұл сұралған 438,6 миллион АҚШ долларынан кем болды, себебі ақылға қонымды кәсіпкер су бағасының өсуінің шектелуі және жақсы жұмыс істейтін, таза су жүйесін қамтамасыз ету үшін қажетті жақсартулар ескерілгенде, мұндай пайда күте алмайды.
Biwater Gauff Ltd. қарсы Танзания
Екінші жағынан, ICSID кездескен ұқсас жағдай – Biwater Gauff Ltd v. Tanzania. Бұл да жеке су компаниясының үкіметпен келісімшарттық дау, осы жолы Танзания Біріккен Республикасымен. Бұл келісімшарт Дар-эс-Салам су жүйесін пайдалану және басқаруға қатысты. 2005 жылдың мамыр айында Танзания үкіметі Biwater Gauff компаниясымен келісімшартты орындау кепілдіктерін сақтамағандықтары үшін бұзды. 2008 жылдың шілдесінде Трибунал шешімін шығарды, онда Танзания үкіметі Biwater Gauff компаниясымен жасасқан келісімді бұзғаны айтылды. Бірақ, Biwater компаниясына ақшалай өтемақы тағайындалмады, себебі даудың маңыздылығында қоғамдық мүдде тұрғаны мойындалды.
Ішкі заңнамадағы суға құқық
Халықаралық деңгейде оны күшіне енгізе алатын орган болмағандықтан, адамның суға құқығы ұлттық соттардың жұмысына тікелей байланысты. Бұл құқықтың негізі экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды (ЭӘМҚ) конституциялық тұрғыда бекіту арқылы қаланды. Ол екі жолмен іске асырылуы мүмкін: мақсаттарды белгілейтін, бірақ көбінесе сотқа шағымдануға жатпайтын "бағыт беруші қағидалар" ретінде; немесе сот арқылы қорғалатын және орындалатын құқық ретінде.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкада суға құқық конституцияда бекітілген және қалыпты заңдар арқылы іске асырылады. Бұл "қосалқы заңнама моделі" деп аталатын конституцияландырудың екінші тәсіліне енгізілген шағын өзгерістің куәсі болып табылады. Бұл құқықтың мазмұны мен іске асырылуының көп бөлігі конституциялық негізге ие қарапайым ішкі заңмен жүзеге асырылады.
Бон Виста Мансионның тұрғындары Оңтүстік Метрополитен жергілікті кеңесіне қарсы
Соттардың осылай әрекет еткен алғашқы маңызды жағдайы – Бон Виста сарайларының тұрғындары мен Оңтүстік Метрополитен жергілікті кеңесі арасындағы сот ісі болды. Іс, жергілікті кеңес су төлемдері төленбегендігіне байланысты сумен жабдықтауды тоқтатқаннан кейін, бір тұрғын үй кешенінің (Bon Vista Mansions) тұрғындары тарапынан қозғалды. Сот Оңтүстік Африка Конституциясына сәйкес, барлық адамның суға құқығы бар екенін конституциялық тұрғыдан анықтады. Шешімнің тағы бір негізі – БҰҰ Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитетінің "Тамаққа құқық туралы" 12-ші жалпы түсініктемесі болды, ол келісімге қатысушы мемлекеттерге қолданыстағы тамаққа қолжетімділікті сақтау және құрметтеу міндетін жүктейді, осыған орай қолжетімділікті шектеуге бағытталған шараларды қабылдамау керек. Сот, Оңтүстік Африканың Сумен қамтамасыз ету заңының "әділ және орынды" талаптарына сәйкес келмейтін су көзін тоқтатудың заңсыз екенін анықтады. Бұл шешім БҰҰ Бас Ассамблеясының №15 Жалпы ескертуін қабылдауға дейін қабылданғанын атап өту маңызды.
Мазибуко Жоханнесбург қаласы
Mazibuko v City of Johannesburg ісінде қамтамасыз етілуге тиіс су мөлшері талқыланды. Бұл іс Соуэтоның ең көне аудандарының бірі Фириге құбырлар арқылы су жеткізілуіне қатысты. Іс екі маңызды мәселені қамтыды: қаланың әрбір абонентке айына 6 килолитр тегін су беру саясаты Оңтүстік Африка Конституциясының 27-бабына немесе Су қызметтері туралы заңның 11-бабына қайшы келе ме. Екінші мәселе – алдын ала төленген су есептегіштерін орнатудың заңдылығы. Жоғары сот қалалық ережелерде есептегіштерді орнату қарастырылмағанын және олардың орнатылуы заңсыз деп тапты. Сонымен қатар, есептегіштер тегін сумен қамтамасыз ету аяқталғаннан кейін тұрғын үйге су беруді тоқтатқандықтан, бұл сумен қамтамасыз етуді заңсыз тоқтату деп танылды. Сот Фири тұрғындары күніне 50 литр сумен тегін қамтамасыз етілуі тиіс деп шешті. Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласындағы Қолданбалы құқықтық зерттеулер орталығы (CALS) және Калифорнияның Окленд қаласындағы Тынық мұхиты институты осы іс бойынша жасаған жұмыстары үшін 2008 жылы Бизнес этика желісінің BENNY сыйлығын бөлісті. Тынық мұхиты институты доктор Питер Глейктің суға адам құқығын және суға қажеттілікті анықтаған еңбегіне негізделген заңдық куәлік берді. Үлкен жауапкерлер істі Жоғарғы апелляциялық сотқа (ЖАА) берді, ол қаланың су саясаты Оңтүстік Африканың ұлттық стандартында белгіленген ең төменгі мөлшерді қамтамасыз ету жөніндегі қаланың міндетіне қатысты заңның маңызды қателігіне негізделгенін анықтады, сондықтан ол күшін жойды. Сондай-ақ, сот Конституцияның 27-бабына сәйкес, лайықты өмір сүру үшін күніне 50 литр емес, 42 литр су қажет екенін мәлімдеді. ЖАА су есептегіштерін орнатуды заңсыз деп таныды, бірақ қалаға жағдайды түзетуге мүмкіндік беру үшін бұйрықты екі жылға тоқтатты. Мәселе Конституциялық сотқа дейін жетті, ол конституциямен белгіленген міндет мемлекеттің қолда бар ресурстары шегінде суға қол жеткізу құқығын жүзеге асыру үшін орынды заңнамалық және басқа да шараларды кезең-кезеңмен қабылдауын талап етеді деп шешті. Конституциялық сот сонымен қатар, заң шығарушы және атқарушы органдар өздерінің бюджеттері шегінде әрекет етуі керектігін және олардың бағдарламаларын бағалау демократиялық есеп беру мәселесі екенін айтты. Осылайша, 3(б) тармақта белгіленген ең төменгі көлем конституциялық болып табылады, бұл органдарды одан да жоғары көтеруге мүмкіндік береді және үкіметтің іске асыру үшін қабылдаған кез келген әлеуметтік және экономикалық құқықтың іске асырылуын анықтау соттың құзырына кірмейді. Соттар Үкіметтің қабылдаған шараларының орындылығын және Үкіметтің өз саясатын үнемі қайта қарауын бағалауға бағытталды.
Үндістан
Үндістанда су құқығына қатысты ең маңызды екі сот ісі мынаны көрсетеді: бұл құқық Үндістан Конституциясында тікелей қорғалмаса да, соттар өмір сүру құқығының қауіпсіз және жеткілікті суға құқықты қамтиды деп түсіндірген.
Дели сумен жабдықтау және Харьяна штаты
Мұнда су пайдалану дауы туындады, себебі Харьяна штаты Ямуна өзенін суаруға пайдаланса, Дели тұрғындары оны ішу үшін қажет етті. Тұрмыстық қажеттіліктер судың коммерциялық пайдалануынан басым екендігі айтылды және сот Харьяна Делиге тұтыну және тұрмыстық қажеттер үшін жеткілікті су жіберуі керек деп үкім шығарды.
Субхаш Кумар Бихар штатымен қарсы
Сонымен қатар, Субхаш Кумардың Бихар штатына қарсы ісі де назарға лайық, онда жуу фабрикаларынан Бокаро өзеніне шлам шығаруға қатысты қоғамдық мүддедегі сотқа шағым түсірілді. Соттар Үндістан Конституциясының 21-бабында қорғалған өмір сүру құқығына, ластанбаған суды пайдалану құқығы да кіретінін анықтады. Алайда, нақты мән-жайлар бойынша іс қанағаттандырылмады және петиция жалпы мүдде үшін емес, петиция берушінің жеке мүддесі үшін берілгені, ал сот процесін жалғастыру процестің теріс пайдаланылуы болар деген шешім қабылданды.
Жаңа Зеландия
Қазіргі уақытта Жаңа Зеландияда экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар адам құқықтары туралы немесе құқық туралы заңдармен нақты қорғалмаған, сондықтан суға құқық онда заңмен қорғалмайды. Жаңа Зеландия заңгерлер қоғамы жақында бұл елдің экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтардың құқықтық статусын қосымша қарастыратынын мәлімдеді.
Америка Құрама Штаттары
Pilchen v. City of Auburn, New York, Диана Пилчен есімді жалғыз ана ипотекаға алынған үйді жалға алып тұрған, ал үйдің иесі (жалдаушы) біраз уақыттан бері су төлемақысын төлемеген. Оберн қаласы Пилченге үй иесінің қарызын төлеуді талап етті және ол қарызды төлей алмаған кезде бірнеше рет ескертусіз суды кесіп, үйді тұруға жарамсыз етіп жіберді. Қалалық билік үйді бұзып, Пилченді баласымен бірге көшіруге мәжбүр етті. Пилченді Нью-Йорк штатының қоғамдық коммуналдық қызметтер заң жобасы (PULP) өкілдік етті. Оберн қаласы судың конституциялық құқық емес екенін, себебі оның орнына құты су ішуге болады деп сөйледі, бірақ PULP мұны абсурд деп сынады. 2010 жылы Пилчен сот шешімімен жеңіске жетті, онда суды кесу оның конституциялық құқықтарын бұзғаны және Пилченге су төлемақысын жүктеуге және үшінші тараптың су төлемақысын кешіктіргені үшін суды кесуге болмайтыны анықталды.
Standing Rock Sioux Tribe v. United States Army Corps of Engineers (АҚШ Армиясының инженерлік корпусы)
2016 жылы Standing Rock Sioux Tribe v. United States Army Corps of Engineers деп аталатын маңызды сот ісі болды, онда Сиу тайпасы Дакота Access Pipeline (DAPL) құрылысына қарсы шықты. Бұл шикі мұнай құбыры төрт штат арқылы өтеді, Солтүстік Дакотада басталып, Оңтүстік Дакота мен Айова штаттарынан өтіп, Иллинойс штатында аяқталады. Standing Rock ұлттық қорығы Солтүстік және Оңтүстік Дакота шекарасына жақын орналасқан, ал құбыр одан жарты мильдей қашықтықта салынған. Құбыр қорыққа жақын салынғандықтан, тайпа Оахе көлінің тарихи және мәдени маңызына нұқсан келуі мүмкін деп қорқады, тіпті құбыр көл арқылы тікелей өтпесе де. Оахе көлі Сиу тайпасының ауыз су және санитариялық қажеттіліктері сияқты негізгі сумен қамтамасыз етуді жүзеге асырады. Мұнай құбырының салынуы Оахе көліне мұнай төгілу қаупін арттырады, бұл тайпаны алаңдатып, уайымдады. 2016 жылғы жағдайды талқылаудан кейін сот бір шешімге келе алмады, сондықтан қосымша жағдайды талқылауды жүргізуге шешім қабылданды.
Австралия
Австралиядағы назар жергілікті австралиялықтардың су мен санитарияға қатысты құқықтарына шоғырланған. Отаршылдық колониализм тарихы қазіргі мемлекеттік басқаруды басып, жергілікті австралиялықтарға су пайдалануды реттеуді көлеңкелейді. Көптеген үкіметтік келісімдер бар, бірақ олардың көпшілігі жергілікті тұрғындардың су мен санитарияға құқығын толыққанды қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз. 1992 жылғы "Мейбо мен Квинсленд штаты" ісінде түпкілікті халықтың құқықтары алғаш рет заңмен мойындалды. Жергілікті австралиялықтар көбінесе жермен мәдени байланыста екенін мәлімдейді. "Мәдениет" сотта жер ресурстарымен бірдей мойындалғанымен, аборигендердің су көздеріне қатысты мәдени және рухани құндылығы нақты айқындалмаған. Олардың мәдени және рухани құндылықтарын заң аясына енгізу қиын, бірақ қажеттілік. Қазірге дейін ешқандай прогресс байқалып отырған жоқ. Австралияның су заңнамасы негізінен азаматтарға жер бетіндегі суды пайдалануға мүмкіндік береді, бірақ оған меншік құқығы жоқ. Алайда, конституцияда ішкі және жағалау сулары туралы ешқандай мәлімет жоқ. Сондықтан, ішкі және жағалау суларына қатысты құқықтар мемлекеттің басты міндеттері болып табылады. Австралия үкіметі суға қатысты билікті сыртқы қатынастар арқылы, оның ішінде Гранттардың билігі, Сауда және коммерция билігін пайдаланып алады.
Шекарааралық әсерлер
Суға қол жеткізу көп мемлекеттерді қамтитын алаңдаушылық пен қақтығыс тудыруы мүмкін болғандықтан, Таяу Шығыс, Оңтүстік Азия, Жерорта теңізінің шығысы және Солтүстік Американың кейбір аймақтарындағы үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) мен ғалымдар суға құқықтың трансұлттық немесе мемлекеттік шекарадан тысқары аспектісі бар екенін айтады. Олардың пікірінше, су көздері табиғи түрде бір-бірімен байланысып, мемлекеттік шекараларды кесіп өтетіндіктен, мемлекеттердің басқа мемлекеттердегі адам құқықтарының іске асылуына зиян келтірмейтіндей әрекет етуі заңдық міндеттілік болып табылады. Осы заңдық міндетті ресми мойындау, әлемдік "су тапшылығының" (болашақтағы қауіп және адам санының артуының салдары) теріс әсерлерін алдын алуға мүмкіндік береді. Су тапшылығы және тұщы суды пайдаланудың өсуі осы құқықты өте күрделі мәселеге айналдырады. Әлем халқының жылдам өсуі тұщы судың жетіспеушілігіне көптеген проблемалар әкелуі мүмкін. Судың жетіспеушілігі бір елден екінші елге су тасымалдау қажеттігі туралы сұрақ тудырады.
Үндістан мен Пәкістан арасындағы су мәселесі
Үндістан мен Пәкістан арасындағы су дауы Оңтүстік Азия аймағындағы су тапшылығының салдарынан туындап отыр. Екі елдің арасында "Инд суы шарты" деп белгілі келісім бар. Бұл шарт Үндістан мен Пәкістанның Инд бассейнін пайдалануына қатысты туындайтын қақтығыстарды шектеу және екі ел тәуелсіздік алғаннан кейін сумен қамтамасыз ету мақсатымен жасалған. Дегенмен, осы шартқа қатысты келіспеушіліктер пайда болды. Шартына сәйкес, Үндістанға батыс өзен алабында суару және суды тұтынуға жатпайтын мақсаттар үшін пайдалануға рұқсат берілген, ал Пәкістан бассейнді басым бөлігін басқарады. Алайда, Пәкістан Үндістанның өзендерде жүргізіп жатқан құрылыстарының салдарынан елде су тапшылығы туындауы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Сонымен қатар, шартқа Джамму және Кашмирден бастау алатын өзендер де кіреді, олар өз су көздерін бақылау құқығынан шеттестірілген. Оппозиция өкілдері судың адам құқығы екенін, жеке сектордың араласуын қабылдамайды және судың барлық адамға тегін берілуі керек деп санайды, себебі ол өмір үшін маңызды. Суға қол жеткізуді адам құқығы ретінде кейбір бейүкіметтік ұйымдар жекешелендіруге қарсы күресу үшін пайдаланады. Адамның суға құқығы "әдетте екі негізге сүйенеді: ауыз судың орнына басқасын қолдану мүмкін еместігі ("өмір үшін маңызды") және БҰҰ конвенцияларында нақты мойындалған көптеген басқа адам құқықтарының судың болуына (болжамды) байланыстылығы (мысалы, тамаққа құқық)".
Ұйымдар
Су және санитарлық тазалық құқығы үшін жұмыс істейтін ұйымдар төменде тізілген.