Кіріспе

Докса (δόξα; δοκεῖν етістігінен) – жалпыға ортақ сенім немесе көпшілік пікір. Классикалық риторикада докса эпистемамен ("біліммен") қарама-қарсы қойылады.

Этимология

Докса термині – көне грек тіліндегі докейн етістігімен (wikt: δοκέω) байланысты есім (wikt:δόξα), "көріну, сезіну, ойлау, қабылдау" мағынасын білдіреді. және гетеродоксия. Докса сөзіндегі осы семантикалық үйлесім орыс тіліндегі "слава" (слава) сөзінде де көрінеді, ол "дәңқ" дегенді білдіреді, бірақ "правславие" (православие) сияқты сөздерде мақтау немесе құлшылық мағынасында қолданылады, яғни "православие" (немесе сөзбе-сөз, "нағыз сенім", "нағыз құлшылық") – "славить" (мақтау) етістігімен байланысты, бірақ грек тіліндегі ὀρθοδοξία (orthodoxia) сөзінен аударма жасалған.

Платон

Платон өзінің «Горгий» диалогында софистерді сөз өнері шеберлері ретінде көрсетеді, олар көпшіліктің икемді доксасын ұятсыз түрде өз пайдаларына қолданды. Осы және басқа да жазбаларында Платон доксаны ақылға қатысы жоқ, ақылсыз жанның төменгі бөлігінде орналасқан сенім деп санады. Бұл көзқарас Платонның идеялар теориясындағы доксаста ұғымына дейін кеңейді, онда физикалық заттар доксаның көрінісі болып табылады және демек, олардың нағыз формасында емес. Платонның доксаны білімге қарсы қоюы қате мен шындық арасындағы классикалық қақтығысқа әкелді, ол Батыс философиясының маңызды мәселесіне айналды. (Дегенмен, «Теотет» және «Мено» еңбектерінде Платон Сократтың білімді орфос докса деп атауын ұсынады, оған логос беруге болады, осылайша білімнің дәстүрлі анықтамасы «негізделген, нағыз сенім» ретінде қалыптасады.) Осылайша, қателік таза жоқтық ретінде қарастырылады, ол түрлі формада болуы мүмкін, соның ішінде иллюзия түрінде. Докса аргументтер құру құралы ретінде қолданылса да, ол аргумент арқылы да қалыптасады. Бұрынғысын Джеймс А. Херрик «Реторика тарихы мен теориясы: кіріспе» кітабында былай түсіндіреді: «Горгийдегі софистер реториканың доксадан, яғни адамдардың пікірлерінен аргумент және контраргумент процесі арқылы сол сәтте пайдалы шындықты жасайтынына сенімді. Сократтың мұндай «ақиқатқа» қатысы жоқ, бірақ ол демократия үшін өте маңызды. Маңыздысы, демократия – қоғамдық пікірдің көрінісі, ол оны құруға жауапты адамдарға қойылған шектеулерге тәуелді (соның салдарынан да шектеледі). Қоғамдағы келіспеушіліктерге байланысты пікірлердің бұрмалануы, сондай-ақ қолжетімсіздік пен бейжайлық салдарынан ескерілмеген пікірлер доксаны біртекті ете алмайды, оны келісіммен жасау мүмкін емес. Керісінше, ол иілгіш және кемшіл – қарама-қарсы «ақиқаттар» арасындағы үздірсіз күрес нәтижесі.

Аристотель

Платонның шәкірті Аристотель Платонның докса теориясына қарсы шықты. Аристотель доксаның құндылығын практикалық пайдалану мен кең таралған қолданыста көрді, бұл Платонның доксаны алдау деп санап, философиялық тазалыққа ұмтылуына қарама-қайшы болды. Аристотель доксаны білімге (эпистема) жетудің бастапқы қадамы деп есептеді, себебі докса физикалық әлемде қолданыс тапқан, оны ұстанушылар оны дәлелдеу үшін көптеген сынақтардан өткізіп, сенуге негіз болған. Аристотель мұны физикалық әлемнің ұрпақтан-ұрпаққа жеткен, қабылданған шындықтарын эндокса деп атау арқылы түсіндірді. Эндокс доксадан гөрі тұрақты сенім, өйткені ол бұрынғы ойластырушылармен Polis аясындағы пікір таластарында сынақтан өткен. Аристотельдің «Органон», «Тақырыптар» және «Риторика» еңбектерінде эндокса термині қолданылады.

Эпикур

Негізгі ілімдер (Kyriai Doxai) – эллиндік философияның эпикурейлік мектебінің басты нанымдары және эпикурейлік ортодоксияны құрайды. Олар Эпикур, Метродор және олардың жақын достарлары мектептің қалыптасу кезеңінде жасаған, шәкірттеріне пайдасы үшін жинақталған, сенімді қорытындылар саналады.

Социология және антропология (Бурдье)

Пьер Бурдье өзінің "Практика теориясының тұжырымдамасы" (1972) еңбегінде докса терминін қоғамның әдеттегі, сұрақталмайтын шындықтарды білдіру үшін қолданды. Пікірдің өзі, керісінше, ашық түрде пікірталасқа түсіріліп, талқылануға болатын нәрселердің саласы. Бурдье доксаның әлеуметтенуден туындайтынын айтады, себебі әлеуметтену қоғамнан шыққан сенімдермен де байланысты; өскен ортамызда қоғамның дұрыс деп санағанына сене бастаймыз. Бұрынғы мысалына тоқталып, Бурдье егер сіздің бағаңыз басқа біреуден төмен болса, сіздің одан ақылды емес екеніңіз туралы қалыптасқан, әлеуметтік тұрғыдан қабылданған жаңылыс пікір бар дейді. Бағалар сіздің ақылды екеніңізді дәлелдей алмайды, өйткені тест нәтижесіне әсер ететін көптеген факторлар бар. Адамдар бір сала бойынша өте жақсы нәтиже көрсетсе, екіншісінде сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Дегенмен, бұл жаңылыс пікір болғанымен, адамдар өзін жақсы сезіну үшін жиі бірдей әрекеттерге барады. Мектептегі ортақ сенімдерге келсек, жоғары баға алған студенттерден ақылды емеспін деген жалпы пікірге байланысты өзін кемсіз сезінген оқушылар, өздерінің мазасыздықтарын басу үшін есірткіге тәуелдеуі мүмкін. Бурдье доксаның жалпы сенімнен гөрі артық екенін санайды: ол ортақ әрекеттерге де бастауша болуы мүмкін. Бұл әлеуметтік тәртіптің табиғи түрде пайда болатындығы туралы түсінік дұрыс емес екенін, оның саяси пікірсайыс арқылы құрылатындығын көрсетеді. Осылайша, доксаны пікірсайыс арқылы жасалатын және демократиялық саясатты қалыптастыру үшін қажетті пікірсайыстың өзіне негіз болатын құрал ретінде түсінуге болады.