Кіріспе

Өзін-өзі өлтіру туралы діни көзқарастар

Діндердің өзін-өзі өлтіруге қатысты түрлі көзқарастары бар. Ежелгі Еуропаның, атап айтқанда Рим және Грекия діндерінде оған төзімділікпен қараған.

Буддизм

Буддизмде адамның өткен іс-әрекеттері қазіргі кездегі өміріне зор ықпал етеді деп есептеледі; ал қазіргі іс-әрекеттер болашақ өмірдің негізгі факторына айналады (карма доктринасы). Ақыл, дене немесе сөз арқылы жасалған қасақана амалдардың салдары болады. Осы салдар немесе қылық, адамның өмірінде кездесетін жағдайлар мен айырмашылықтардың себебі болып табылады. Буддизмде барлық адам ауыр құлпынайды (дуккха) сезінеді, мұндағы құлпынайдың негізгі себебі – өткен жаман амалдар (карма) немесе туу мен өлім (самсара) циклінің табиғи процесі болуы мүмкін. Құлпынайдың кең таралған себептері – тұрақсыздық және иллюзия (майя) ұғымдарымен байланысты. Барлық нәрсе үнемі өзгерісте болғандықтан, адамдар өмірдің өткінші құбылыстарына қанағаттанбайды. Самсарадан шығу үшін Буддизм Төрт дұрыс жолға ұмтылуды ұсынады және суицидке қарсы тұрады. Тхеравада Буддизмінде монахтың тіпті өлімді мақтауы, өмірдің қайғы-қасіреті туралы ойлармен бөлісуі немесе тыңдаушыны суицидке немесе өлімге ұмтылуға итермелейтін, жоғары дүниеде қайта туу туралы әңгімелерді мақтауы – ең жоғары виная кодексін бұзу болып саналады, яғни өмірге зиян келтіруге тыйым салу, бұл Сангхадан автоматты түрде шеттетілуге әкеледі. Буддистер үшін өмірді, оның ішінде өзінің өмірін де құртуға болмайды, сондықтан суицид – жағымсыз амал. Егер адам ашумен суицид жасаса, ол соңғы ойларының салдарынан қайғылы дүниеде қайта тууы мүмкін. Дегенмен, Буддизм суицидті әрқашан айыптамайды, бірақ суицидтің себептері көбінесе жағымсыз болып келеді және осылайша ағарту жолына кедерілгі келтіреді. Буддизмнің мыңдаған жылдық тарихында мұндай ерекше жағдайлар өте сирек кездеседі. Алайда, буддалық әңгімелердің бірінде, Ваккали есімді монах, қатты ауырып, шыдай алмайтын қиналысқа ұшырағанда, өлімге жақын тұрғанда және құштарлықтан арылғанын (демек, архант) білдіретін сөздер айтқанда, суицид жасады. Ол бірнеше рет уақытша бостандыққа қол жеткізген, бірақ аурудың салдарынан толық бостандыққа ие бола алмады. Чанновада сутрасында суицид жасап, кейін ағартуға қол жеткізген адамның үшінші ерекше мысалы келтірілген. «Діндер энциклопедиясында» Мэрилин Дж. Харран былай деп жазды:

Жапон Буддизміндегі Сокушинбуцу – өлімге дейін аскетизмге ұмтылу және тірі кезінде мумификацияға түсуді білдіреді. Бұл дене арқылы Будда табиғатына қол жеткізу үшін жасалады.

Индуизм

Индуизмде суицид рухани тұрғыдан қабылданбайды. Әдетте, өз өміріңізді өз қолыңызға алу – ахимса (бейбітшілік) қағидасын бұзу саналады, демек, басқаны өлтірумен тең дәрежеде күнәлі. Кейбір кітаптарда өз-өзіне қол жұмсау (немесе кез келген зорлықпен өлім) адамның арбаққа айналып, өмірде өлген уақытына дейін жер бетінде саяруына себеп болады делінеді. Махабхаратада суицид туралы айтылады, онда осы әрекетті жасаған адамдар бақытты әлемдерге (көктегі) ешқашан жете алмайды. [дереккөз көрсетілмеген] Индуизм Праяопавеса арқылы адамның өмірін аяқтау құқығын мойындайды. Праяопавеса – бұл қартайған, тілектері мен мақсаттары қалмаған, осы өмірде міндеттері жоқ йогилерге арналған. Сондай-ақ, саллехана – адамның құштарлықтарынан, мысалы, байланыстан құтылғандықтан, суицид емес екені айтылады.

Христиандық

Киелі кітапта өзін-өзі өлтіруді айыптап, тыйым салатын нақты бұйрық жоқ, ал Киелі кітапта өзін-өзі өлтірген адамдар туралы айтылған. Діни ағымның кітаптарына байланысты, Киелі кітапта жеті немесе он бір адамның өз-өзіне қол жұмсағаны туралы айтылады. Өз-өзіне қол жұмсаудан қайтыс болған адамдар туралы Киелі кітаптағы сипаттамалар жағымсыз. Басты контексттердің ішінде сатқындық (Ахитофел мен Яһуда) және Құдайдың үкімі, нәтижесінде әскердің жеңіліске ұшырауы (Саул мен Әбумәлік) бар. Мысалы, Забур 37:14-15-те «жаманның» өз қылышына құлайтыны, ал Зимридің «Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеп, жасаған күнәлары үшін өлгені» айтылған. Көптеген христиан дінтанушылары өзін-өзі өлтіруді жағымсыз деп санайды. («Егер көкке көтерілсем, Сен осындасың, егер тозаққа түсем, Сен осындасың!») туралы жиі айтылады. Рим-католик шіркеуінің теологиясына сәйкес, өзін-өзі өлтіру – «Өлтірме» деген қағиданы бұзатын күнә. Алайда, сол күнә үшін жауапкершілік деңгейі мен кінәлілік жағдайға байланысты өзгереді. Католик шіркеуінің катехизисі (1992) 2283-тармағында: «Өзін-өзі өлтірген адамдардың мәңгілік құтқарылуына үмітсіздік білдірмеуіміз керек. Құдай тек өзіне ғана белгілі жолдармен, шынайы өкінуге мүмкіндік бере алады. Шіркеу өз өмірін өзі қиған адамдар үшін дұға етеді» делінген. 2282-тармағында сондай-ақ: «Ауыр психологиялық бұзылыстар, қайғы-қасірет немесе қиындықтарға, азапқа немесе түрмеге қатты қорқу өзін-өзі өлтірушінің жауапкершілігін азайта алады» делінген. Католик шіркеуі бұрын барлық өзін-өзі өлтірушілерге католик жерлеу рәсімінен және қасиетті жерге жерлеуден бас тартқан. Алайда, шіркеу бұл тәжірибені өзгертті. Евангелистер, харизматиктер, пятидесятниктер және басқа да конфессиялар сияқты протестанттар өзін-өзі өлтіруді өзін-өзі өлтіру деп жиі айтады, сондықтан бұл әрекетті жасаған адам күнә жасайды және бұл адам басқа адамды өлтіргенмен тең. Басқа бір көзқарас құтқарылуды сұрау және Иса Мәсіхті жеке құтқарушы ретінде қабылдау әрекетіне қатысты, бұл өлімге дейін жасалуы керек. Сонда кешірілмейтін күнә өзін-өзі өлтіру емес, құтқарылу сыйлығын қабылдамау болып табылады. Көптеген пятидесятниктер қайта туылған адамның әлі де жұмаққа бара алатынына сенеді, өйткені Исаның қаны өзін-өзі өлтірудің күнәсін жабады. Шығыс православие дәстүрінде өзін-өзі өлтіру – Алланың өмір сыйлығын қабылдамау, басқарушылық міндетін орындамау, үмітсіздік әрекеті және «Өлтірме» (Шығу 20:13) деген алтыншы қағиданы бұзу ретінде қарастырылады. Православ шіркеуі әдетте өзін-өзі өлтіріп қайтыс болған адамға христиандық жерлеуден бас тартады. Алайда, діни қызметкерге белгілі бір жағдайға байланысты факторлар белгілі болуы мүмкін, ол бұл ақпаратты епархиялық епископпен бөлісуі керек; епископ факторларды қарастырып, жерлеу рәсімі туралы шешім қабылдайды. Алайда, Шығыс православие шіркеуі психикалық аурудың немесе қатты эмоциялық стрестің салдарынан өз өмірін өзі қиған адамдарға мейірімділік танытады, егер дәрігер ақыл-ойының бұзылуын растай алса. Алғашқы христиан дәстүрлерінде өзін-өзі өлтіруді Лактаций, Августин, Александриялық Климент және басқалар айыптайды. Антиохияда шейіт болғандардың арасында зорлаудан аулақ болу үшін өз-өзіне қол жұмсап өлтірген үш әйел болды; профессор Уильям Э. Фиппс мұны ертедегі ізгі христиандардың өз-өзіне қол жұмсауының мысалы ретінде көрсеткенмен, Августин олардың «Құдай алдында дұрыс» істегенін, бірақ оның пікірінше, әйелдер «зорлау оларды міндетті түрде тазалықтан айырады деп ойламауы керек» (Августин үшін тазалық – бұл сананың күйі). Кейбір басқа христиан конфессиялары өзін-өзі өлтіруді күнә деп айыптамайды, тіпті егер өзін-өзі өлтіруді жағымды деп көрмеген болса да; себептер, мінез-құлық және т.б. сияқты факторлар ескеріледі деп есептеледі. Мұндай мысалдардың бірі – «Жаңа шіркеу». Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуінде (LDS Church) өзін-өзі өлтіруді әдетте дұрыс емес деп санайды, бірақ жағдайға байланысты құрбанды осы әрекетіне жауапты деп есептемеуі мүмкін.

Иудаизм

Өзін-өзі өлтіргендерге деген көзқарас жағымсыз, олар еврей зиратының бөлек бөлігіне жерленеді және кейбір аза тұту рәсімдерінен айырылуы мүмкін. Іс жүзінде, өзін-өзі өлтіруді ақтау үшін барлық мүмкіндіктер пайдаланылады – көбінесе, адамның ақыл-есі дұрыс болмағанын немесе өлімге әкелетін әрекетті жасағаннан кейін, бірақ өлімге жетпес бұрын тәубе еткен болуы керек деп саналады. Өз өмірін өзімен қию, кейбір өте ауыр күнәлер жасауға қарағанда артық көріледі. Көптеген дінбасылар, өлім жақындағандағы ауыртпалықтан құтылу үшін өлімді жылдамдатуға рұқсат етілмейді дейді, бірақ Талмудта бұл мәселе толыққанды ашылмаған. Дегенмен, өзін-өзі өлтіруге көмектесу және мұндай көмек сұрау (осылайша күнәға серік болу) тыйым салынған, бұл Леуіліктер кітабының 19:14-тарауындағы ("Соқырдың алдына кедергі қойма") бұйрығын бұзу болып табылады, ол күнәға ұсынуға және физикалық кедергілер жасауға тыйым салады деп түсіндіріледі. Киелі кітаптарда және еврей тарихындағы өзін-өзі өлтіру оқиғаларына Самсон мен жеті ұлы бар әйелдің мысалы жатады. Еврей тарихшысы Иосиф Флавий Масадада еврейлердің жаппай өзін-өзі өлтіргенін сипаттаса да, археолог Кеннет Аткинсонның сөзіне сүйенсек, "Масаданы қорғағандардың жаппай өзін-өзі өлтіргенін көрсететін археологиялық дәлелдер жоқ".

Вика

Виккада және көптеген басқа неопаган діндерінде, суицидке қатысты жалпы пікір жоқ. Кейбіреулер суицидті өмірдің қадір-қасиетін бұзу және Викканың ең басты заңы – Викка заңын бұзу деп есептейді. Дегенмен, Викка мәңгілік сыйлықтар немесе жазалардың орнына қайта жаралуға сенетіндіктен, көптегендер суицид жасағандардың (барша адамдар сияқты) осы жағдаймен күресу қабілеті дамитынша, әр келесі өмірінде сол жағдайларды бастан кешіретініне сенеді.