Кіріспе
"Жоғары приматтардың" (симиандар) жануарлары, бірақ маймылдарды қоспағанда – монофилетикалық клад. Маймыл – бұл инфраотряд Simiiformes-ке жататын көптеген сүтқоректілерді атауға қолданылатын жалпы термин, сонымен қатар симиандар деп те аталады. Дәстүр бойынша, қазір симиандар деп белгілі топтағы жануарлардың барлығы маймылдарға жатқызылады, маймылдардан басқа. Осылайша, маймылдар бұл жағдайда толық емес, парафилетикалық топтама құрайды; алайда, кладистикаға негізделген кең мағынада, маймылдар (Hominoidea) да кіретін болғандықтан, маймылдар мен симиандар терминдері олардың көлемі жағынан синоним болып табылады. 1812 жылы Этьен Жоффруа маймылдар мен Cercopithecidae тобын біріктіріп, Catarrhini, яғни "Ескі әлем маймылдары" ("singes de l'Ancien Monde" француз тілінде) деген атауды орнатып берді. Маймылдар ("жырлайтын") тобындағы Catarrhini-дің қазіргі туысы – Platyrrhini (Жаңа әлем маймылдары). Platyrrhini "маймылдар" ішінде пайда болып, Оңтүстік Америкаға, көбінесе мұхит арқылы қоныс аударған. Осылайша, маймылдар қазіргі және жойылған маймылдардың эволюциялық ағашында тереңде жатыр, және маймылдардың кез келген түрі Platyrrhini-ге қарағанда Cercopithecidae-ге жақын. Маймылдардың көптеген түрлері ағаштарда тіршілік етеді (арбореальды), бірақ бауян сияқты, негізінен жерде тіршілік ететін түрлері де бар. Көптеген түрлер күндіз белсенді болады (диурналды). Маймылдар, әсіресе Ескі әлем маймылдары, әдетте интеллектуалды деңгейі жоғары саналады. Haplorhini суботрядында симиандар тарсиерлердің туыс тобы болып табылады – екі топтың да эволюциялық жолдары шамамен 70 миллион жыл бұрын айырылды. Жаңа әлем маймылдары мен катаррин маймылдары симиандар ішінде шамамен 35 миллион жыл бұрын пайда болды. Ескі әлем маймылдары мен маймылдар 25 миллион жыл бұрын катаррин маймылдарынан пайда болды. Приматологтар Аэгиптопитек немесе Парапитек (35–32 миллион жыл бұрын) сияқты жойылған базальды симиандарды да маймылдарға жатқызады. Лемурлар, лорилер және галаголар маймылдар емес, стрепсирин приматтары (Strepsirrhini суботряды). Симиандардың туыс тобы – тарсиерлер де гаплорин приматтары болып табылады, бірақ олар маймыл емес. Маймылдар Catarrhini ішінде Cercopithecidae-нің туыс тобы ретінде пайда болғандықтан, кладистикалық тұрғыдан олар да маймылдар болып саналады. Алайда, маймылдарды (соның ішінде адамдарды) маймылдар деп тікелей атауға қарсылық бар, сондықтан "Ескі әлем маймылы" термині Cercopithecoidea (маймылдарды қоспағанда) немесе Catarrhini (маймылдарды қоса алғанда) мағынасында қолданылуы мүмкін. Маймылдардың маймылдар екенін 18 ғасырда Жорж Луи Леклер, Буффон графы бірінші болып түсінген. Линней 1758 жылы осы топты тарсиерлермен бірге "Simia" (sans Homo) деген бір туысқа біріктірді, бұл ансамбль қазір Haplorhini деп танылған. Маймылдар, соның ішінде маймылдар, басқа приматтардан тек екі кеуде сүт безі, салбыраған жыныс мүшесі және сезімтал қылдарының болмауымен ерекшеленеді.
the bandthe monophyletic clade
Monkey is a common name that may refer to most mammals of the infraorder Simiiformes, also known as the simians. Traditionally, all animals in the group now known as simians are counted as monkeys except the apes. Thus monkeys, in that sense, constitute an incomplete paraphyletic grouping; however, in the broader sense based on cladistics, apes (Hominoidea) are also included, making the terms monkeys and simians synonyms in regard to their scope. In 1812, Étienne Geoffroy grouped the apes and the Cercopithecidae group of monkeys together and established the name Catarrhini, "Old World monkeys", ("singes de l'Ancien Monde" in French). The extant sister of the Catarrhini in the monkey ("singes") group is the Platyrrhini (New World monkeys). the Platyrrhini emerged within "monkeys" by migration to South America likely by ocean. Apes are thus deep in the tree of extant and extinct monkeys, and any of the apes is distinctly closer related to the Cercopithecidae than the Platyrrhini are. Many monkey species are tree dwelling (arboreal), although there are species that live primarily on the ground, such as baboons. Most species are mainly active during the day (diurnal). Monkeys are generally considered to be intelligent, especially the Old World monkeys. Within suborder Haplorhini, the simians are a sister group to the tarsiers – the two members diverged some 70 million years ago. New World monkeys and catarrhine monkeys emerged within the simians roughly 35 million years ago. Old World monkeys and apes emerged within the catarrhine monkeys about 25 million years ago. Extinct basal simians such as Aegyptopithecus or Parapithecus (35–32 million years ago) are also considered monkeys by primatologists. Lemurs, lorises, and galagos are not monkeys, but strepsirrhine primates (suborder Strepsirrhini). The simians' sister group, the tarsiers, are also haplorhine primates; however, they are also not monkeys. Apes emerged within monkeys as sister of the Cercopithecidae in the Catarrhini, so cladistically they are monkeys as well. However, there has been resistance to directly designate apes (and thus humans) as monkeys, so "Old World monkey" may be taken to mean either the Cercopithecoidea (not including apes) or the Catarrhini (including apes). That apes are monkeys was already realized by Georges Louis Leclerc, Comte de Buffon in the 18th century. Linnaeus placed this group in 1758 together with the tarsiers, in a single genus "Simia" (sans Homo), an ensemble now recognised as the Haplorhini. Monkeys, including apes, can be distinguished from other primates by having only two pectoral nipples, a pendulous penis, and a lack of sensory whiskers.
Тарихи және қазіргі заманғы терминология
Онлайн-этимология сөздігінде көрсетілгендей, "маймыл" сөзі шамамен 1580 жылы жарық көрген Рейнард Түлкі туралы неміс жырларынан шыққан болуы мүмкін. Ондағы жырда Монеке атты кейіпкер Мартин Маймылдың ұлы болып келеді. Алғашқыда ағылшын тілінде "маймыл" мен "қоры" сөздері арасында нақты айырмашылық болған жоқ, сондықтан 1911 жылғы Encyclopædia Britannica-да "қоры" жазбасында, ол "маймыл" сөзінің синонимі екені немесе құйрығы жоқ, адамға ұқсас приматты білдіретіні айтылған. Күнделікті тілде "маймыл" және "қоры" сөздері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады. Сонымен қатар, кейбір маймыл түрлерінің атауында "қоры" сөзі кездеседі, мысалы, Барбария маймылы. 20 ғасырдың бірінші жартысында приматтар эволюциясының белгілі бір бағыттары бар екені және осы топтың тірі мүшелерін "маймылдар" мен "қорылар" арқылы адамға қарай тізбектей орналастыруға болатыны туралы пікір қалыптасты. Осылайша, маймылдар адамға қарайтын эволюциялық "саты" құрады және "қорылардан" ерекшеленді. Қазіргі ғылыми жіктемелер көбінесе монофилетикалық топтарға негізделген, яғни ортақ ата-тегінен шыққан барлық ұрпақтарды қамтитын топтар. Жаңа әлем маймылдары мен Ескі әлем маймылдары – монофилетикалық топтар, бірақ олардың біріктірілуі олай емес, себебі ол гоминоидтарды (қорылар мен адамдарды) алып тастады. Осылайша, "маймыл" термині енді ғылыми тұрғыдан танылған таксонды білдірмейді. Барлық маймылдарды қамтитын ең кіші қабылданған таксон – Simiiformes инфраотряды, немесе приматтар. Алайда, ол гоминоидтарды да қамтиды, сондықтан қазіргі танылған таксономиялық жіктемеде маймылдар – гоминоид емес приматтар. Күнделікті және мәдени тұрғыдан қарағанда, бұл термин дұрыс емес, кейде маймылға адам емес гоминоидтар да кіреді. Сонымен қатар, "маймыл" сөзін монофилетикалық тұрғыдан қолдану қажеттігі туралы пікірлер жиі айтылады, себебі оның қолданылуы кладистиканы көрсетуі керек. Бірнеше ғылыми фантастика мен фантастикалық әңгімелерде адам емес (құмарлық немесе шетелдік) қарсы кейіпкерлер адамдарды маймылдар деп атайды, көбінесе оны кемсіту мақсатында, метакомментарий түрінде қолданады. Маймылдардың тобын әдетте тайпа немесе топ деп атайды. "Маймылдар" деп аталатын екі бөлек примат тобы бар: Оңтүстік және Орталық Америкадан шыққан Жаңа әлем маймылдары (платириндылар) және Африка мен Азиядан шыққан Ескі әлем маймылдары (Cercopithecoidea суперотбасындағы катарриндер). Гиббондар, орангутандар, гориллалар, шимпанзелер мен боноболар, сондай-ақ адамдар – гоминоидтар (қорылар) да катарриндерге жатады, бірақ классикалық түрде маймылдардан ерекшеленеді. Құйрығы жоқ маймылдарды қазіргі қолданыста дұрыс емес түрде "қорылар" деп атайды, сондықтан құйрығы жоқ Барбария макакасын тарихи түрде "Барбария қорысы" деп атаған. Маймылдардың мөлшері пігмей мармосеттен, құйрығының ұзындығы және салмағы шамалы болатын, еркек мандрилге дейін, ұзындығы шамалы және салмағы 700 кг-ға жететіндей үлкенге дейін өзгереді. Кейбіреулері ағаштарда (ағаштарда өмір сүреді), ал басқалары саваннада тұрады; түрлі түрлердің диетасы әртүрлі, бірақ олар жемістер, жапырақтар, тұқымдар, жаңғақтар, гүлдер, жұмыртқалар және кішкентай жануарлар (оның ішінде жәндіктер мен өрмекшілер) сияқты нәрселерді жей алады. Кейбір ерекшеліктер топтар арасында ортақ: Жаңа әлем маймылдарының көпшілігінде ұзын құйрықтары бар, ал Ателидтер тұқымдасының құйрықтары тұтқырылған, ал Ескі әлем маймылдарының құйрықтары тұтқырылмаған немесе мүлдем көрінбейді. Жалпы, жойылған гоминоид емес приматтар, соның ішінде ертедегі катарриндер де маймылдар ретінде, сондай-ақ приматтар немесе антропоидтар ретінде талқыланады, бұл кладистикалық тұрғыдан гоминоидтардың маймылдар екенін білдіреді, маймылдарды біртұтас топқа қайтарады. Кладтардың жаңа кладтарға қашан бөлінгенін шамамен миллион жылдармен (Мя) көрсетеді. Жаңа әлем маймылдарының Ескі әлемнен (вероятно, Африкадан) Оңтүстік Америкаға "Ескі әлем маймылдары" тобынан көшіп келгені ескеріледі. Бұл жойылып бара жатқан түрлерді сақтауға маңызды әсер етеді, себебі олар қудалауға ұшырауы мүмкін. Кейбір жағдайларда фермерлердің зиянды сезінуі нақты зияннан асып түседі. Туристік орындарда адамдарға дағдыланған маймылдар да зиянкестер болып саналады және туристерге шабуыл жасайды.
Қоғамдық көрме
Көптеген зоопарктар маймылдар мен басқа да приматтарды қоғамдық көңіл көтеру үшін қоршауларда ұстайтын арнайы нысананы сақтап келген. Бұл нысан әдетте маймыл үйі (приматиум) деп аталады, кейде Маймыл үйі деп те аталады. Көрікті мысалдарға Лондон зоопаркының Маймыл аңғары, Базель зоопаркының Маймыл үйі/көрмесі, Крефелд зоопаркындағы Маймыл тропикалық үйі, Бронкс зоопаркының Маймыл үйі, Флоридадағы Маймыл джунглисі, Лахор зоопаркының Маймыл үйі, Дорсет, Англиядағы Маймыл әлемі және Эдинбург зоопаркының Маймыл үйі жатады. Бұрынғы кинотеатр "Скала", Кингс-кросс қысқа мерзімге приматарий ретінде пайдаланылды.
Мүгедектерге қызмет көрсететін жануарлар ретінде
Кейбір ұйымдар капучин маймылдарына төрт аяғының қызметін атқара алмайтын, омыртқа жотасының ауыр зақымдалған немесе қимыл-қозғалысы шектеулі адамдарға көмектесу үшін қызметтік жануарлар ретінде оқыту жүргізеді. Маймылдар бала кезінде адам үйінде әлеуметтендірілгеннен кейін, мүгедектерге берілгенге дейін кеңейтілген оқудан өтеді. Үйде маймылдар тамақтандыру, нәрсе әкелу, заттарды қолдану және жеке күтім сияқты күнделікті іс-әрекеттерге көмектеседі. Көмекші маймылдар көбінесе жеке ұйымдармен мектептерде оқытылады, оларды даярлауға жеті жыл уақыт кетеді және олар 25-30 жыл бойы қызмет ете алады (көру қабілеті нашар адамдарға көмектесетін иттің қызмет мерзімінен екі-үш есе ұзақ). 2010 жылы АҚШ федералды үкіметі Мүгедектер туралы заңға (ADA) сәйкес қызметтік жануарлардың анықтамасын жаңартты. Адам емес приматтар енді ADA бойынша қызметтік жануарлар ретінде танылмайды. Американдық ветеринариялық медицина қауымдастығы жануарлардың әл-ауқатын қамтамасыз ету, адамдарға ауыр жарақаттар тию мүмкіндігі және приматтардың адамдарға қауіпті ауруларды жұқтыру қаупіне байланысты адам емес приматтарды көмекші жануарлар ретінде пайдалануға қарсы тұрады.
Тәжірибеде
Жануарлар зерттеуінде ең көп кездесетін маймыл түрлері – гривет, резус макагы және бақа жейтін макақ, олар жабайыда ауланған немесе мақсатты түрде өсірілген. Олар негізінен басқарудың салыстырмалы түрде оңайдығы, шапшаң көбею циклы (маймыл емес, адамтектестермен салыстырғанда) және адамдармен психологиялық және физиологиялық ұқсастығы үшін қолданылады. Әлем бойынша жыл сайын зерттеулерде 100 000-нан 200 000-ға дейін адам емес приматтар қолданылады деп саналады. Бұл сан зерттеулерде қолданылатын барлық жануарлардың өте шағын үлесін құрайды.
Тамақ ретінде
Маймыл миы Оңтүстік Азия, Африка және Қытайдың кейбір аймақтарында деликатес ретінде жейді. Африканың кейбір бөліктерінде маймылдар ет ретінде тұтынылады, оларды "жабайы ет" деп сатады. Исламның дәстүрлі тағамдық заңдарында маймыл жеуге тыйым салынған.
Дін және ғибадат
Маймыл – джайнизмдегі төртінші Тиртанкара, Абхинаннаннатханың символы. Хиндуизмдегі маңызды құдай – Хануман, адам кейпіндегі маймыл құдай. Ол туралы ойлау немесе Раманы еске алу, адамға батылдық, күш және ұзақ өмір сыйлайды деп сендіреді. Буддизмде маймыл – Будданың ертегі кездегі жаны, бірақ ол алдау мен жамандыққа да нұсқауы мүмкін. Қытай буддизміндегі "ақыл маймылы" метафорасы – адам ақылының тынышсыз, алаңдаған күйін көрсетеді. Маймыл – үш ақылсыз жаратылыстың бірі, ол ашкөздікті, жолбарыс – ашуды, ал бұғы – махаббатқа шұбарды бейнелейді. Санзару, яки үш дана маймыл жапон халық ертегілерінде құрметтеледі; олар бірге "жамандықты көрме, жамандықты естіме, жамандықты айтпа" деген мәтелдік қағиданы іске асырады. Ежелгі Перудегі Моче тайпасы табиғатқа табынған. Олар жануарларға ерекше мән берген және өнерлерінде маймылдарды жиі бейнелеген. Мексиканың Цельтал халқы маймылдарды өз өлген ата-бабаларының жаны ретінде қастерлеген.
Зодиак
Маймыл (猴) — қытай күнтізбесімен байланысты қытай зодиакындағы он екі жылдық циклдағы тоғызыншы жануар.