Кіріспе

Айтпа стилі: Азат жанама сөйлеу – кейіпкердің бірінші тұлғадағы ойларын үшінші тұлға баяндаушының дауысымен жазуды білдіретін әдеби термин. Бұл стиль үшінші тұлға баяндауының элементтерін бірінші тұлғадағы тікелей сөйлеудің мәнімен үйлестіреді. Бұл әдіс еркін жанама сөз, еркін жанама стиль немесе француз тіліндегі дискурс индирект либре деп те аталады. Азат жанама сөйлеу – "автордың дауысы арқылы кейіпкердің дауысын ұсыну тәсілі" ретінде сипатталған, олардың дауыстары тиімді түрде біріктіріледі. Немесе, басымдықты кері бұрып айтқанда: "кейіпкер баяндаушының дауысы арқылы сөйлейді", олардың дауыстары тиімді біріктіріледі. "Азат" деген сөз тіркесінде автордың баяндаушымен немесе бір ғана кейіпкермен шектелмей, бірнеше кейіпкерлердің арасында "көзқарастан көзқарасқа" еркін ауысу мүмкіндігі бар екенін көрсетеді. Рэндалл Стивенсон еркін жанама сөз терминін "сөздер нақты айтылған жағдайларда қолдануға болатынын" айтады, ал "кейіпкердің дауысы ойдың ішкі, үнсіз дауысы болуы мүмкін" жағдайларда еркін жанама стиль деп атау дұрыс.

Әдебиеттегі қолданысы

Рой Паскаль Гёте мен Джейн Остинді осы стильді тұрақты түрде қолданған алғашқы романистер ретінде атайды және Густав Флобер оны стиль ретінде бірінші болып таныған деп жазады. Кейінірек авторлар бұл стильді кеңінен қолданды, француз тілінде ол "еркін тікелей емес сөз" (discours indirect libre) деп аталады. Ол испан тілінде de estilo indirecto libre деп те белгілі, және оны Латын Америкасының жазушысы Хорасио Кирога жиі пайдаланады. Немец әдебиетінде "басынан өткен сөз" (erlebte Rede) деп аталатын бұл стиль, әсіресе Франц Кафканың шығармаларында кең таралған, онда кейіпкердің жеке басының сезімдері үшінші тұлғадағы баяндаумен араласады. Артур Шницлердің "Лейтенант Густл" повесі алғаш рет 1900 жылы Neue Freie Presse газетінде жарияланды және бұл стильдегі алғашқы кітап ретінде саналады. Дания әдебиетінде бұл стиль Леонора Кристинадан (1621–1698) бері кездеседі (әдебиеттен бөлек, тіпті бүгінгі күнде де дания тілінде жиі қолданылады). Батыс әдебиетіндегі еркін тікелей емес сөздің алғашқы мысалдары латын әдебиетінде табылады, онда бұл құбылыс көбінесе oratio obliqua деп аталады. Мысалы, бұл Юлий Цезарьдің стиліне тән, сонымен қатар Ливийдің тарихи еңбегінде де кездеседі.