Кіріспе

Вильферд Маделунгтің кітабы Мұхаммедтің мұрагерлігі – 1997 жылы Кембридж университетінің баспасында жарық көрген Вильферд Маделунгтің кітабы. Маделунг Мұхаммедтің қайтысынан кейінгі оқиғаларды зерттейді, онда мұсылман қауымын кім басқаратыны үшін күрес болды. Бұл күрес нәтижесінде сүнни және шиит исламдары арасындағы билікке (рухани және дүниелік) қатысты айырмашылықтар туды.

Мазмұны

Кіріспеде сол кезде мұрагерлік кең таралғаны, әсіресе Мұхаммедтің (с.ғ.с.) Құрайш тайпасы арасында айтылады. Маделунгтің пікірінше, Құран да туыстық байланыстардың маңыздылығын баса көрсетеді, ал бұрынғы пайғамбарлар өздерінен кейін ұрпақтарының немесе туыстарының билікке келуін қалаған. Одан кейін алғашқы төрт халифтер туралы төрт тарау келеді. Бірінші тарауда Маделунг Әбу Бәкірдің Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қайтысынан бұрын халифалыққа қол жеткізуді жоспарлағанын айтады. Егер жалпы сайлау болғанда, Мұхаммедтің (с.ғ.с.) туысы Әлидің тұлғасында династиялық мұрагерлік орнаған болар еді, бірақ Сақифадағы Ансарлардың жиналысы Әбу Бәкірге жоспарларын іске асыруға мүмкіндік берді. Ол өз сайлауын қамтамасыз ету үшін жиналысты дұрыс бағытқа бұрып, халифалығын нығайтты. Ол Құрайштарға күш беріп, Әлиді қолдаған Ансарларды ығыстырып, Мұхаммедтің (с.ғ.с.) Бану Хашим тайпасын маргиналдады. Екінші тарауда Әбу Бәкірдің қайтысынан кейін Омардың тағайындалуы талқыланады. Омар Мұхаммедтің (с.ғ.с.) сахабалары мен Құрайштардың арасында танымал болмаған, бірақ соңғылары оның таңдауын қолдады, себебі ол олардың мүдделерін қорғады және жалпы сайлау Мұхаммедтің (с.ғ.с.) отбасының билікке келуіне әкелген болар еді. Үшінші тарауда Усман әлсіз әскери қолбасшы және туысқандыққа бейімдік танытқандығы көрсетіледі. Оның өлімімен аяқталған төңкеріс талқыланады. Төртінші және ең ұзақ тарауда Әли ислам принциптерінің жақтасы ретінде бейнеленген. Ол Усманның туысқандық саясатын өзгертіп, принциптерден бас тартпады және қарсылыққа тап болды. Әлидің Сиффин шайқасындағы төрешілікті қабылдауы оның басшылығындағы кемшілік ретінде сипатталады, бұл оның жақтастарын әлсіз қылып, қарсыласы Муавияға моральдық жеңіс сыйлады. Қорытындыда Муавия қатаң сыналып, Әлидің қайтысынан кейінгі оқиғалар талқыланады. Ол халифатты императорлық репрессия құралына айналдырған деспот және қорқақ ретінде сипатталады.

Қабылдау

Эндрю Ньюман бұл еңбекті жоғары бағалап, «үлгі көрсеткенін» айтты және сыншылар ғылыми деңгейлерін көтеруі керектігін атап өтті. Джеймс Линдсей кітапты «Рашидун дәуірін қайта қарастыру» және ислам тарихымен қызығушыларға «құнды қосымша» деп санады. Кейде оқырман түрлі тұлғаларға жасалған шабуылдарға «күдіктенеді». Элтон Л. Дэниел кітапты «білімді, күрделі және қызықты» деп сипаттап, оны «шиизмнің пайда болуы мен дамуы туралы танымал көзқарастарды теңгермеуге» бағытталған еңбегі үшін мақтады. Оның пікірінше, Маделунгтың бұрынғы зерттеушілерге қарсы «ниеті бар» және Маделунгтің деректерге қатысты тәсілін сынға алды, онда оның тұжырымын қолдайтын мәліметтер «ең жақсы» және «сенімді» көздерден алынса, ал қарсы келетін мәліметтер «негізсіз» және «сенімсіз» деп есептеледі. Уильям А. Грэм кітаптың ислам қауымының «ең ерте тарихы туралы оқуға ыңғайлы баяндама» екенін айтты, бірақ автордың «шындықты поэзиялық тұрғыдан табу» үшін анекдоттық және қайшылы мәліметтерді талдап, тұлғалардың мотивтерін интуицияға сүйене отырып болжауы таң қалдырады. Кит Левинштейн бұл еңбектің Мұхаммедтің қайтысынан кейінгі оқиғалар туралы мұсылман дәстүрлеріне қатысты анықтама ретінде пайдалы болатынын мәлімдеді. Ол Маделунгтің ерте араб деректеріне сынсыз қарауына сын айтты, ол «басты тұлғалардың нақты сөздерін, ойларын, тіпті сезімдерін» қалпына келтіруге тырысады. Дәлелдерді қабылдау және қабылдамау тәсілінің кездейсоқтығы, кейінірек туындаған даулардың іздері бар мәліметтер нақтылықпен қабылданады, ал автордың партиялық немесе аңызға толы элементтерді қамтитын дәстүрлері, егер олар дәлелге сәйкес келсе, негізсіз қабылданады. Майкл Г. Морони бұл еңбектің ағылшын тіліндегі алғашқы төрт халифаның «ең толық есебі» және оқиғалардың «әділ және шыншыл бағасы» екенін айтты. Бірақ бұл оны «өз мүддесіне қызмет ететін, жағымсыз пікірлерден» сақтай алмайды. Ол Маделунгтің сол кездегі мұрагерлік дәстүрінің қалыпты болғаны туралы пікірін сынға алды, өйткені мұрагерлік әдетте әскери қимылдармен шешілген, Сасанидтерден басқа. Автордың пікірін қолдайтын дәстүрлер ерекше аталып көрсетілсе, ал оған қарсы шыққандары ескерілмейді. Маделунгтің «не болды» емес, «не болу керек еді» деген сұрақ қызықтырады. Хью Н. Кеннеди бұл еңбектің «дәстүрлі шығыстану ғылымының шедеврi» екенін айтты және осы кезеңнің тарихымен қызығушылар оны қарауы керек. Алайда мұсылман қауымының тарихи дамуын түсінгісі келетіндер оған сақтықпен қарауы керек. Маделунгтің деректерге қатысты көзқарасын көптеген тарихшылар бөліспейді, өйткені ол оларды өте сенімді түрде қолданады, түрлі тұлғаларға қатысты айтылған сөздерді «кеңес отырысының хаттамасы» сияқты қарастырады. Содан кейін ол оларды кейінірек қосылған мәліметтердің көп бөлігін көрсететінін ескермей, олардың мотивтерін талдау үшін пайдаланады. Екінші жағынан, қазіргі заманғы зерттеулер, Каетани мен басқа да ерте заманғы тарихшылардан басқа, назардан тыс қалды. Қазіргі заманғы ғалымдардың көпшілігі сунниттерді жақтағандықтан, «әлидтердің дереккөздерді оқылуын» көру «қызықты және ынталандыратын». Алайда ол «күшті және кейде алаңдататын жақтастық танытады». Ингрид Маттсон Маделунгтің тақырыпты «толық» қарастырғанын, бірақ «ғылыми емес» деп санайды, өйткені ол өзінің дәлелін қолдайтын дәстүрлерді таңдап қабылдайды және оған қарсы келетіндерін қабылдамайды. Маделунгтің Әлидің билік ету туралы талабын Құранға негіздеу туралы дәлелі сенімді, бірақ бұл терминді қате оқып шығуға негізделген. Кітап Әлидің халифатының тарихы туралы «егер адам оның деректерге тар түсіндіруінен тыс көре алса» керемет анықтама ретінде қызмет ете алады. Ясин Даттон автордың дереккөздермен «терең таныстығы» бар және ол Каетани, Веллхаузен және Валььери сияқты бұрынғы тарихшыларды «жетістікпен сынады» деп мәлімдеді. Маделунгтің тұжырымдарын ол «сендіруге тым төтенше» деп атайды, өйткені Маликтің Мувттасы сияқты бұрынғы, жағымсыз пікірлерден алыс көздер Омавилердің жақсы бейнесін береді, олар Маделунгтің есебінде «нашар» болып көрінеді. Патриция Кроун, «ислам діндерінің беделді өкілі» «қазіргі заманғы түсінікте тарихқа қатысты емес» кітап жазды. Ол деректерге консервативті көзқараспен қарайды, онда баяндамалар мен диалогтар «әдетте адамдардың шын мәнінде айтқандарын білдіреді» және «тон ашық түрде жақтасқандықпен» сипатталады. Маделунгтің ерте кезеңнің теңдігі мен тайпалық автономиясы империялық үкіметпен алмастырылды деген бағасы дұрыс, бірақ ол осы өзгерісті «жеке тұлғалардың мінез-құлқымен, амбицияларымен және інтрыгаларымен» байланыстырады, әсіресе Муавия мен Омавилерді осы трансформацияға кінәлайды, ал шындығында бұл жаулаулардың, Арабиядан арабтардың көшіп кетуінің және мемлекет құрудың кең ауқымды процесінің сөзсіз салдары болды.