Кіріспе

Факоматоздар, сондай-ақ нейрокутандық синдромдар деп аталады, – көпжүйелі аурулар тобы. Олар негізінен орталық нерв жүйесі, тері және көздер сияқты эктодермадан туындаған құрылымдарға әсер етеді. Факоматоздардың көпшілігі – бір гендік аурулар, олар аутосомалық доминантты, аутосомалық рецессивті немесе Х-хромосомаға байланысты мұрагерлікпен берілуі мүмкін. Мозаицизм, экспрессивтіліктің өзгеруі және пенетранттыққа байланысты бірдей синдроммен ауыратын пациенттерде көріністері айқын түрде әртүрлі болуы мүмкін. Көптеген факоматоздар клеткалық өсуді, дифференциацияны, көбеюді және өлімді реттейтін RAS-митогенді белсендіргіш протеинкиназа (MAPK) жолының жұмысын өзгертетін мутациялардың салдарынан пайда болады. Бұл мутациясы бар адамдардың белгілі бір мутацияға байланысты түрлі жақсы немесе қатерлі ісіктерге шалдығу мүмкіндігін арттырады. Бұл ісіктердің болуы олардың түрі мен орналасқан жеріне байланысты функционалдық және/немесе косметикалық проблемаларға әкелуі мүмкін.

Тарих

Факоматоз термині 1923 жылы пайда болды, сол кезде голландтық офтальмолог ван дер Хове «аналық дақ» немесе туа біткен белгіні білдіретін «факома» терминін қолданды, бұл грек тілінде «туған белгі» деген сөз. Уақыт өте келе нейрокоталық синдромдардың саны артып, ондаған түрлері сипатталды.

Түрлері

Бұл мақаланың шегінен тыс көптеген нейрокотаникалық синдромдар бар. Сондықтан, ең көп таралған түрлерінің кейбіреулерінің ерекшеліктері қысқаша сипатталған.

I типті нейрофиброматоз (Вон Реклингаузен ауруы)

Нейрофиброматоздың 1-типі – факоматоздың ең көп таралған түрі және ол 2500-3000 тірі туған нәрестелердің шамамен 1-іне әсер етеді. Бұл генетикалық ауру, NF1 генінің ұрпақтан ұрпаққа берілетін мутациясына байланысты. Бұл ген нейрофибромин деп аталатын белокты кодтайды, ол жасушалардың өсуін бақылауға қатысады. Геннің жұмысындағы бұзылу тері, орталық нерв жүйесі, шеткі нерв жүйесі, көз және тірек-қимыл жүйесін қамтитын көп жүйелі көріністерге әкеледі. Бұл ауру аутосомалық-доминантты жолмен мұрагерлікпен беріледі. Дегенмен, бұл жағдаймен ауыратын науқастардың шамамен жартысының отбасылық анамнезі жоқ және мутация спонтанды түрде пайда болады. Көп жағдайда, нейрофиброматоздың 1-типін клиникалық критерийлер бойынша диагностикалауға болады және генетикалық тестілеу тек атипикалық жағдайларда немесе отбасылық жоспарлау үшін қолданылады. "Кофемен сүт" дақтары – нейрофиброматоздың 1-типінің ең ерекше белгілерінің бірі. Бұл – терідегі гиперпигменттелген зақымданулар, олар өмірдің алғашқы жылдарында саны мен мөлшері артады. Олар дерлік барлық науқастарда кездеседі, бірақ қатерлі ісікке айналу қаупі жоқ. Қолтық және шақыр аймақтарындағы күймелер – балалық шақта науқастардың 90%-ында кездесетін тағы бір жиі кездесетін белгі. Олар маңызды ауруларға әкелуі мүмкін, себебі мүшелерді қысу, қан тамырларының бітелуі, сүйектердің зақымдануы, ауырсыну және косметикалық мәселелер тудыруы мүмкін. Плексиформалы нейрофибромалар науқастардың 30-50%-ында кездеседі. Нейрокогнитивтік бұзылу, назар тапшылығы және гипербелсенділік синдромы, аутизм спектрінің бұзылулары және мінез-құлық бұзылулары да нейрофиброматоздың 1-типімен ауыратын науқастарда жиі кездеседі. Эпилепсия науқастардың 4-7%-ында кездеседі. Нейрофиброматоздың 1-типімен ауыратын науқастарда тірек-қимыл жүйесінің бұзылыстары дамуы мүмкін. Жиі кездесетін белгілер: сфеноид қанатының дисплазиясы, остеопения, остеопороз, кеуде қабырғасының алдыңғы бөлігінің деформациясы, сондай-ақ сколиоз. Науқастардың денсаулығы жақсы адамдарға қарағанда сүйек сыну қаупі әлдеқайда жоғары. Денсаулығы жақсы адамдарға қарағанда кейбір қатерлі ісіктердің пайда болу қаупі айтарлықтай жоғары. Мысалы, ми ісіктері мен сүт безінің қатерлі ісігінің пайда болу қаупі 5 есе артады. Нейрофиброматоздың 2-типі – аутосомалық-доминантты жағдай, ол шамамен 35 000-40 000 адамның 1-іне әсер етеді. Бұл 22-хромосомадағы NF2 генінің мутацияларынан туындайды, оның тереңдеуі жоғары, бірақ көптеген науқастар симптомдарды ересек жасқа дейін көрсетпейді. Науқастардың жартысына жуығында de novo мутациясы бар, ал 59,7%-ы мозаикалық. Балалық шақта симптомдармен көрінген науқастарда ауыррақ фенотип байқалады. Екі жақты вестибулярлық шваномалар ең ерекше белгісі болып табылады және көп жағдайда олар қатерлі емес. Дегенмен, олар маңызды ауруларға себеп болады және ересектерде есту қабілетінің төмендеуінің ең жиі кездесетін себебі болып табылады. Олар бас айну немесе тепе-теңдіктің бұзылуымен де сипатталуы мүмкін. Шваномалар науқастардың 90%-дан астамында пайда болады деп есептеледі. Менингиомалар NF2-де екінші орынды алады. Науқастардың жартысына жуығында интракраниалдық менингиома, ал бестен бірінде экстрамедуллярлық жұлын менингиомасы бар. Жұлынның эпендимомалары науқастардың 20-50%-ында кездеседі, бірақ көпшілігінде симптомдар байқалмайды. Бұл жасушалардың көбеюін, тіршілік етуін, гомеостазын, қозғалысын және басқа да маңызды функцияларын реттеудің бұзылуына әкеледі. Ең көп зардап шегетін мүшелер: ми, тері, бүйрек, жүрек және өкпе. ТСК-ның жиілігі шамамен 6000 тірі туған нәрестелердің 1-іне тең. Басқа нейрокотикалық аурулар сияқты, ол да тереңдеу және экспрессивтілік деңгейі әртүрлі. Әдетте, ол өмірдің алғашқы жылдарында пайда болады және науқастардың үштен екісінде медициналық емге жауап бермейді. Науқастардың үштен бірінде нәрестелік спазмдар болады. SEGА бұзылыстары науқастардың 10-15%-ында кездеседі және аурудың және өлімнің негізгі себептері болуы мүмкін. Олар өмірдің алғашқы 20 жылында пайда болады. ТСК-мен байланысты нейропсихиатриялық бұзылу (TAND) – ТСК-ның мінез-құлық, интеллектуалдық және психикалық көріністерін білдіреді, оның ішінде аутизм спектрінің бұзылуы, назар тапшылығы және гипербелсенділік синдромы, ақыл-ой қабілеттерінің бұзылуы, депрессия және алаңдаушылық. Науқастардың шамамен 90%-ында ТАНД-ның кем дегенде 1 белгісі болады. Лимфангиолейомиоматоз (ЛАМ) өкпеде пайда болады және пневмоторакс, кисталық өкпе зақымдануы және плевралық эффузияға әкелуі мүмкін. Бұл симптомдар шаршау, кеудедегі ауырсыну және тынысқырудың қиындығы сияқты көріністерге әкелуі мүмкін. Ол ТСК-мен ауыратын әйелдердің шамамен 30-40%-ында, 40 жасқа дейін 80%-ында кездеседі және еркектерде одан әлдеқайда сирек кездеседі. Бүйрек ангиомиолипомалары мен кисталары – ТСК-ның бүйрекке қатысты ең көп кездесетін көріністері. Бүйрек ауруы ТСК-да ерте өлімнің ең көп кездесетін себептерінің бірі болып табылады. Бір зерттеуде науқастардың 80%-ында 10,5 жасқа дейін бүйрек зақымданулары анықталған. Бүйрек қатерлі ісігі ТСК-мен ауыратын науқастардың 2-5%-ында 28-30 жас шамасында пайда болады. Жүрек рабдомиомалары қатерлі емес және ТСК-ның ең көп кездесетін жүрек көріністері болып табылады. Ол ТСК-мен ауыратын жаңа туған нәрестелердің шамамен үштен екісінде кездеседі. Көп жағдайда олар симптомдар тудырмайды және өздігінен регрессиялайды. Аз ғана жағдайларда олар жүрек жеткіліксіздігіне, аритмияға және шуларға әкелуі мүмкін.

Стерж- Вебер синдромы

Стурдж-Вебер синдромы шамамен 20 000–50 000 тірі туған нәрестелердің 1-іне кездеседі және GNAQ геніндегі соматикалық белсендіруші мутацияға байланысты туындайды. Әдетте, GNAQ жасуша өсу сигналын беруде қатысады. Ең жоғары тәуекел порт-шарап дақтарының V1 таралымының толығымен қамтылуымен, содан кейін V1 ішінара қамтылуымен байланысты. Порт-шарап дақтары көбінесе бір жақты болады, бірақ екі жақты да болуы мүмкін. Әдетте, ми мен көздің зақымдануы порт-шарап дағының орналасқан жағында болады. Уақыт өте келе порт-шарап дақтарында жұмсақ тіндердің немесе сүйектің гипертрофиясы, пролиферативті түйіндер және прогрессивті эктазия дами алады, бұл айқын деформацияға әкелуі мүмкін. Екі ең көп кездесетін көз көрінісі – глаукома және хориоидты гемагиома. Глаукома 30–70% жағдайда кездеседі, ал бимодальді шыңы туған кезде 60% және балалық шақтан жасөспірім шаққа дейінгі аралықта 40% құрайды. Глаукоманың ең жиі кездесетін түрі – ашық бұрышты глаукома, бірақ жабық бұрышты глаукома да дамуы мүмкін. Хориоидты гемагиомалар пациенттердің 40–50% -ында кездеседі. Олар көбінесе симптомсыз болады, бірақ уақыт өте қалыңдап, глаукомаға шалдығу тәуекелін арттыруы мүмкін. Ұстамалар әдетте өмірдің алғашқы екі жылында дамиды және пациенттердің 75–100% -ында кездеседі. Эпилепсиялық статус пациенттердің шамамен 50% -ында байқалады. Пациенттердің шамамен 25% -ында дәріге төзімді эпилепсия дамиды. Мұндай жағдайларда операция жасалуы мүмкін, екі негізгі тәсіл – лезионэктомия және гемисферектомия. Көрнекі қабықшаның әсерінен туындаған көру өрісінің бұзылыстары және гемипарез пациенттердің шамамен үштен бірінде және жартысында кездеседі. Фон Гиппель-Линдау (VHL) ауруы – VHL генінің мутацияларынан туындаған аутосомдық-доминантты жағдай. Шамамен бес жағдайдың бірі отбасылық емес, жаңадан пайда болады және оның теріс нәтижесіздігі жоғары. VHL шамамен 36 000–45 000 тірі туған баланың 1-іне кездеседі. Орталық нерв жүйесінің (ОНЖ) гемангиобластомалары VHL-дің ерекше белгісі болып табылады және жағдайлардың 80% -ында кездеседі. Ең көп таралған орындары – мишақша, жұлын және ми сабағы. Ісіктің өсу жылдамдығы өте өзгермалы болуы мүмкін. Емдеуге резекция және сәулелену кіреді. Бір ұзақ мерзімді зерттеуде пациенттерді 7,3 жыл бойы бақылағанда, бір жақты ауруы бар адамдардың 100% -ы 56 жасқа дейін екі жақты ауруға шалдыққан. Соқырлық немесе көру қабілетінің күрт нашарлауы пациенттердің 10% -ынан кемінде кездеседі. Лазерлік фотокоагуляция және криотерапия ең көп қолданылатын хирургиялық емдеулер. Нефронды сақтау хирургиясы бүйрек функциясын сақтауға және 10 жылдық өмір сүру деңгейін 81% -ға дейін ұзартуға мүмкіндік береді. VHL-дің қосымша көріністеріне VHL-мен ауыратын пациенттердің 16% -ында феохромоцитомалар кіруі мүмкін. Олар көбінесе бір жақты болады, бірақ екі жақты немесе көп ошақты болуы мүмкін. Шамамен 5% -ы қатерлі. Нейроэндокриндік ісіктердегі 10% -дан кемі метастаздарға алып келеді.

Генетика

Нейрокутандық синдромдардың көпшілігі бір гендік аурулар, бірақ олар әртүрлі гендерден туындайды және әртүрлі мұрагерлік үлгілеріне ие. Мысалы, нейрофиброматоз 1 және 2, туберкулездік склероз кешені, Фон Хиппель-Линдау синдромы және Легиус синдромы аутосомалық-доминантты жолмен мұраға беріледі. Инконтиненция пигменти Х-хромосомаға байланысты доминантты, ал Стурж-Вебер синдромы спорадикалық болып келеді. Кейбір нейрокутандық синдромдар тек мозаика түрінде кездеседі, мысалы, Стурж-Вебер синдромы және Протей синдромы. Басқалары, мысалы, нейрофиброматоздың 1 және 2 типтері, сондай-ақ туберкулездік склероз кешені мозаикалық болуы мүмкін, бірақ міндетті емес. Мозаицизм нейрокутандық синдромның жеңіл немесе толық емес белгілері байқалатын жағдайларда күдік тудыруы мүмкін. Егер зардап шеккен тіндерді зерттеу мүмкін болса, нақты диагноз қою ықтималдығы артады. Нейрокутандық синдромдармен ауыратын науқастар мен олардың туыстары генетикалық кеңес алудан көбінесе пайда көреді. Бұл болашақ ұрпаққа қатысты ықтимал тәуекелдерді жақсырақ түсінуге, сондай-ақ аурудың әртүрлі салдарымен күресуге көмектеседі. Қажет болған жағдайда, амниоцентез немесе хориондық қабықшадан үлгі алу арқылы жүктілік алдындағы диагноз қоюға болады. Тағы бір мүмкіндік – преимплантациялық генетикалық диагностика, онда мутациясы жоқ эмбрион анаға таңдап имплантацияланады.

Диагностика

Көптеген нейрокутандық синдромдарда белгілі бір диагностикалық критерийлер бар, олар генетикалық тестілеуді міндетті түрде қажет етпей-ақ диагноз қоюға көмектеседі. Мысалы, 1 және 2 типті нейрофиброматоз, туберкулездік склероз кешені және пигменттік инконтиненция ресми диагностикалық критерийлерге ие. Ал көптеген линтигине (көп түйіншелерге) ие Нунэн синдромы сияқты басқа синдромдарда мұндай критерийлер жоқ. Егер диагностикалық критерийлері жоқ жағдай күдік тудырса, генетикалық тестілеу қажет болуы мүмкін. Диагностикалық критерийлер өте дұрыс емес, себебі олардың сезімталдығы мен ерекшелігі 100% емес. Сол сияқты, генетикалық тестілеулер де теріс нәтиже бере алады. Мысалы, туберкулездік склероз кешенінің жағдайларының тек 75-90% ғана генетикалық тестілеуде оң нәтиже көрсетеді. Сондықтан, дәрігерлер нейрокутандық синдромға күдік туған кезде клиникалық ой-пікірді қолдануы керек.

Емдеу

Әрбір нейрокутан синдромын емдеу ерекше. Нейрофиброматоз 1 және туберкулездік склероз кешені сияқты кейбір нейрокутан синдромдары үшін қадағалау және емдеу бойынша ұсыныстармен нұсқаулар бар. Сирек кездесетін синдромдар үшін мұндай нұсқаулар әлі дамытылмаған. Көптеген нейрокутан синдромдарында қадағалау қажет, себебі уақыт өте келе жаңа белгілер пайда болуы мүмкін, оларды тек арнайы және нақты тестілеу арқылы ғана анықтауға болады. Сондықтан пациенттерге синдромның жаңа белгілерін ертерек анықтау үшін ұсынылған мерзімдерде нақты зерттеулерден (мысалы, МРТ, офтальмологиялық немесе дерматологиялық тексерулер) өту ұсынылуы мүмкін. Қазіргі уақытта қолжетімді нейрокутан синдромдарына арналған емдеулердің көпшілігі генетикалық себепке тікелей әсер етпейді. Мысалы, туберкулездік склероз кешеніндегі эпилепсияға жасалатын хирургиялық араласыну немесе 2-типті нейрофиброматоздағы вестибулярлық шваномаға жасалатын хирургиялық араласыну. Дегенмен, туберкулездік склероз кешенінде mTOR ингибиторларын қолдану сияқты негізгі себепке әсер ететін емдеулер де бар. Қазіргі таңда нейрокутан синдромдарының негізгі себептерін жоятын қосымша емдеулерді әзірлеу жөніндегі жұмыстар қарқынды жүріп жатыр. Нейрокутан синдромдары – бұл күрделі, өмір бойы созылатын және уақыт өте келе көптеген органдар жүйесіне әсер етуі мүмкін жағдайлар. Сондықтан пациенттерге көп салалы көмек көрсету пайдалы болуы мүмкін. Нейрокутан синдромдарымен ауыратын науқастарға ұзақ мерзімді күтімді жақсарту мақсатында біріктірілген, көп салалы клиникалар құрылды. Бұл клиникаларда генетика, неврология, офтальмология, гематология-онкология, нейрохирургия, психиатрия, дерматология және басқа да мамандықтар өкілдік етеді.