Кіріспе

1944 жылы екі бөлімнен тұратын Сергей Эйзенштейннің фильмі. «Жаман Иван» (Иван Грозный) – Сергей Эйзенштейн жазған және режиссерлік жасаған екі бөлімнен тұратын кеңестік эпикалық тарихи драмалық фильм. Бұл Ресейдің Иван IV-нің өмірбаяны, және совет көшбасшысы Иосиф Сталиннің тапсырысымен Эйзенштейннің түсірген соңғы фильмі болды. І бөлімі 1944 жылы көрсетілді; ІІ бөлімі 1946 жылы түсірілімі аяқталғанмен, 1958 жылға дейін шығарылмады, себебі Сталиннің бұйрығымен тыйым салынды, ол фильмде Иванның бейнесін дұрыс емес көрсеткеніне ашуланды. Эйзенштейн оқиғаны аяқтау үшін үшінші бөлімді де дайындаған, бірақ ІІ бөлімге тыйым салынғаннан кейін ІІІ бөлімінің түсірілімі тоқтатылды. 1948 жылы Эйзенштейн қайтыс болғаннан кейін ІІІ бөлімінің аяқталған бөлігі көбінесе жойылды. Фильм көбінесе қара-ақ түсті, бірақ ІІ бөлімінің соңында бірнеше түсті сахналар бар.

I бөлім

Прологта Иванның анасы мен оның сүйіктісін боярылар өлтіреді. Кейін Иван Мәскеудің ұлы князі болып таққа отырады. І бөлім Иванның бүкіл Ресейдің патшасы ретінде таққа отырғызылуынан басталады, боярлардың наразылығы мен оның туысы Владимир Старицаның және әсіресе Владимирдің анасы мен Иванның әпкесі, зұлым Ефросиния Старицкаяның қызғанышымен. Иван өзінің Ресейді шекарадан тыс шет ел әскерлеріне және ішкі жауларына қарсы біріктіру және қорғау ниеті туралы мәлімдейді – бұл оның таққа отырғанына қанағаттанбаған боярларға сілтеме. Көп ұзамай Иван Анастасия Романовнаға үйленеді, бұл оған екі жақын досының, князь Андрей Курбский мен Федор Колычевтің достығын жоғалтуға әкеледі. Соңғысы Иванның рұқсатын алып, монастырға кетеді, ал Курбский патшайыммен романтикасын қайта бастауға тырысады, бірақ ол оның ұсыныстарын теріске шығарады. Неке тойын бірнеше бояр сарайларының өртелуі туралы хабар үзіп тастайды, оларды патша сарайына қарапайым халық әкеледі, олар патшаны патшайымның отбасы (Романовтар), Глинскийлер мен Захариндер адастырып отыр деп шағымданады. Иван көпшілікті тыныштандырады, бірақ оған Казан хандығының елшілері кедергі жасайды, олар оған өз-өзіне қол жұмсау үшін салтанатты пышақ жібереді. Иван өзінің патшалығы Қазанмен соғысқа кіріскенін дереу жариялайды. Келесі сахнада 1552 жылы Қазанды қоршау кезінде Иванның әскері қаланың астынан шұңқыр қазып, оларды ұнтақпен толтырады. Курбский, номиналды түрде қолбасшы, Иван ақылсыз қатыгездік үшін сөгіс береді (ол татар тұтқындарын Қазан қабырғаларының есту қашықтығында палисадаларға байлап, оларға қалаға бағынуға айқайлауға бұйырады; қорғаныстағы садақшылар тұтқындарды дереу атып өлтіреді). Қазан қаласы орыс әскерінің қолына түседі. Қазаннан қайтып келе жатқанда Иван қатты ауырып, өлім аузында жатыр деп ойлайды; православие діни қызметкерлері оған өлер алдында соңғы рәсімдерді жасауға келеді. Иван туыстарын шақырып, оларға өзінің ұлы Дмитрийге адал болуға ант беруді бұйырады, Ресейді біріктіру үшін бір билеушінің қажеттілігін еске салады. Олар Иванның әпкесі Ефросиния Старицкаяның басқаларды оның орнына ұлы Владимирге адал болуға шақыруына қарсылық білдіреді. Иван қатты күйзеліп, құлап қалады да, өліп қалды деп ойлайды. Туған-туыстары тойлап, өздері үміттенген "бояр патшасы" Владимирге адалдық ант береді. Осы арада Курбский екі жақ арасында шешім қабылдауға тырысып, өзінің адалдыққа сенімді емес. Алайда, патшайым: "Өлгенше адамды жерлемеңдер", - деп айтқанында, Курбский Иванның әлі тірі екенін түсінеді және Иванның сәби ұлы Дмитрияға адалдықпен ант береді. Ол сыйлық ретінде патшалықтың батыс шекарасына ливондықтар мен поляктардан қорғауға жіберіледі. Сонымен қатар, Иван өзіне ұнайтын қарапайым тұрғыны Алексей Басмановты Крым шекарасын күзету үшін оңтүстікке жібереді. Иванның қарапайым адамды өздеріне қарағанда жоғарылатуы боярлардың арасында наразылықты оятуда. Патшайым науқастанып, Иван барлық жақтан жаман хабарлар алып жатқанда, боярлар оны өлтіруді жоспарлайды. Ефросиния сарайға шарап құйылған тостағанмен келеді, оның ішінде у бар. Патшалық жұп Курбскийдің ливондықтарға қосылғаны туралы хабар алған кезде Ефросиния шарап құтысын бөлмеге кіргізіп, қабырға артында тыңдайды. Курбскийдің сатқын екендігі туралы хабар патшайымды қатты дүр сілкіндіреді, Иван оны тыныштандыратын сусын іздеп, уланған шарапты алып, оған береді. Сцена өзгеріп, сонда қайтыс болған патшайымның соборда жатқан көрінісі, Иван оның бейіті жанында аза тұтып жатыр. Бір монах Иванның денесінде Киелі кітаптан аяттар оқып отырғанда, Иван өзінің ақталу жолын және билік ету қабілетін күмәнге салады. Ол әйелі өлімінің өзіне Алланың жазасы екенін ойлайды. Алайда ол өзін құтқарып, өзінің ескі досы, монах Колычевті шақырады. Осы кезде Алексей Басманов келіп, Иванға өзін сенімді адамдармен қоршауға кеңес береді – қарапайым адамдар, "темір адамдар", опричниктер – және өзінің қатты таңғалған ұлы Федорды қызмет етуге ұсынады. Иван келісіп, шығынды қайтаруға кіріседі. Ол биліктен бас тартып, Мәскеуден кетеді, халық оны қайта оралуын сұрап жалбарынғанша күтеді, ол қазір халықтың еркімен абсолюттік билікпен билік етеді дейді.

ІІ бөлім

Екінші бөлім Польша патшасы Сигизмундтың сарайынан басталады, оған Курбский адалдық ант береді. Сигизмунд Иванның аумақтарын басып алып, патшаның жоқ екенін пайдаланса, Курбскийді Иванның аумақтарының билеушісі етуге уәде береді. Иванның Мәскеуге оралғандығын хабарлаған елші жоспарды бұзады. Флэшбекте Иван бала кезінде анасының уланып, алып кетілгенін көріп, содан кейін жас жасөспірім ретінде жас Иванның басына билік жүргісі келетін боярлардың қарсылығына қарсы тұрғанын көрсетеді. Ол жер үлестіру жүйесін реформалаудан бастайды – боярлардың жерін тартып алады, содан кейін оларды басқарушылар етіп қайта орнатады, өз құдіретін олардың есебінен арттырады. Досы Колычев, қазір монах Филипп келеді; қызу пікірталас барысында Филипп, Иван оған сотталғандар үшін араласуға құқық берген жағдайда, Мәскеу митрополиті болуға келіседі. Бұл мәселе екі жаққа да түсінікті, бірақ оны шешкенде Иван өзінің лейтенанты Малюта Скуратовтың көмегімен бұдан айнала жол табады: ол сотталғандарды тез арада, Филип өзінің құқығын пайдаланбай өлтіреді. Осылайша ол Филиптің үш туысын өлтірді. Фёдор Басманов, опричниктердің біріншісі, Иванға патшайымның уланғанын түсінуге көмектеседі, екеуі де Ефросинияның су тостағанын уландырғанына күдік келтіреді. Иван Федорға оның кінәлі екендігіне күмән келтірмейінше, бұл туралы ештеңе айтпауды бұйырады. Боярлар үмітсіздікке желіп, Филиппен сөйлесіп, ақырында оны өз жағына тартады. Ол Иванның билікті теріс пайдалануына кедергі келтіруге уәде береді және соборда керемет ойын көрсетіліп жатқанда оған қарсы шығады. Сөйлесу қызулаған кезде Ефросинияның қасында боярлардың иығында жүретін кішкентай бала «қауіпті жалған патша» осы ма деп сұрайды. Иван ашуланып, оны дәл сол «жаман» деп атағандай болатынын жариялайды. Ол енді Ефросинияның өз әйелі, патшайымын улантқанына сенімді, сондықтан Филипті тұтқындады. Боярлар енді Иванды өлтіруді ғана таңдау керек деп шешті, ал жаңадан келген Петр пышақты ұстауға таңдалды. Малюта Скуратов Владимирді патша Иван мен опричниктермен бірге қонаққа шақыру үшін келеді. (Бұл жерден фильм түсті түсіріледі.) Тойда Иван Владимирді мас етеді, ал опричниктер айналасында ән салып, билейді; мас Владимир Иванды өлтіру туралы сөз қозғап, Владимир оны патша ретінде алмастыратынын айтады. Федор Басманов Петрдің кетіп бара жатқанын байқап, Иванға белгі береді. Иван Владимирдің ашылуына таңданып, Владимирге патша болуды ұсынады. Ол опричниктерден тақты, шарды, таяқшаны, патшалық шапанды алып келеді, және олардың бәрі «Царь Владимир» алдында иіліп тұрады. Содан соң Иван Владимирге оларды ғибадатханаға алып барып, дұға етуді тапсырады, патша сияқты. (Қара мен аққа қайта оралу.) Владимир өзі де солай ойлайды. Соборда өлтіруші жүгіріп келіп, жалған патшаны пышақпен шағады, Федор мен Малюта оны дереу ұстап алады. Ефросиния Иванның өліміне қуанып, Иванды тірі көргенше келеді. Иван Федор мен Малютаға Петрді босатуды бұйырады, оны «ақымақ» деп қана қоймай, «патшаның ең жаман жауын» өлтіргені үшін алғыс айтады. Ол Ефросинияны жазалайды, ол ұлының киген тәжін ұстап, оның өлі денесі үстінде ән шырқайды, есінен шығып. (Түстіге қайта оралу.) Соңында Иван өзінің барлық жаулары Мәскеуде аяусыз жеңілгенін және енді ол сырттағыларға назар аудара алатынын жариялайды.

Актерлік құрам

Иван Васильевич (Николай Черкасов) – Фильмдерде Иван адамнан гөрі монарх ретінде көрінеді, Ресейді біріктіруге жасаған күресі мен дәстүрлі, боярлар басқаратын үкіметті жеңудегі қиындықтарын егжей-тегжейлі көрсетеді. Иванға қатысты жағымды пікірлер болғанымен, ол ел игілігі үшін аяусыздық пен қатыгездікке жүгінуге мәжбүр. Кейбір жағынан, ол боярлардың құрбаны, әсіресе балалық және жасөспірімдік шағындағы оқиғаларда. Фильмдерде Иванның күдікке беріліп, паранояға ұшырауы да көрсетіледі. Осы мәселе Сталиннің наразылығын тудырды. Старицаның Ефросиниясы (Серафима Бирма) – Иванның әпкесі Ефросиния Старицкая, көбінесе қара киім киетін, ұлы Владимирді таққа отырғызу үшін барлық мүмкіндікті пайдаланады. Ол дәстүрді қатаң сақтайтын және патшайымды жек көреді, боярларды Иванға қарсы тұруға үнемі итермелейді және оған қарсы жасалған қастандық жоспарында басты рөл атқарады. Сондай-ақ, ол Иван мен Курбский арасында араздық тудырып, Иванның Курбскийді өлтіруді жоспарлап отырғанын айтады. Старицалық Владимир (Павел Кадочников) – Ефросинияның ересек ұлы Владимир, бала сияқты ойлайтын, Иванның патшалыққа басты қарсыласы. Ол Иванның туысы болғанымен, оның ақыл-ойы, күш-жігері мен ынтасы жетіспейді, ішіп-жеп, анасының әнін тыңдаумен көңіл көтереді. Малюта Скуратов (Михаил Жаров) – Малюта, Иванның көмекшісі, оның құпия полициясының бірі ретінде бейнеленеді. Ол Филипптің араласуына қарсылық көрсету үшін сотталғандарды тез арада өлім жазасына кесуді ұсынады және оны жасырын, аяусыз және мақтанғақ ретінде көрсетеді. Алексей Басманов (Амвроси Бухма) – Аға Басманов – қарапайым адам, боярларды жек көретін және мүмкіндікті пайдалануға дайын. Ол билікке көтеріліп, Қырымдағы әскерлерге қолбасшылық етеді және Иванның сенімді серігіне айналады. Федор Басманов (Михаил Кузнецов) – Алексей Басмановтың жалғыз ұлы Федор, бастапқыда патша мен оның құпиясына таңғалады, бірақ ІІ бөлімге қарай оның мінезі күрт өзгереді. Опричнинаның мүшесі болғаннан кейін Федор аяусыз, қанқұмар және фанатикалық болып суреттеледі. Анастасия патшайым (Людмила Целиковская) – Тек І бөлімде ғана көрінсе де, патшайым күйеуінің ең адал қолдаушысы және оған толықтай берілген, ханзада Курбскийдің ұсыныстарын қабылдамайды. Ол Иванды боярлармен күресте қатаң болуға шақырады, бұл оған қарсы жаулық тудырады. Боярлардың Иванды сындыру үшін жасаған қастандығынан кейін ол ақырын түрде ақылдан адасады. Әңгімедегі басқа кейіпкерлер: князь Андрей Курбский (Михаил Названов); Бояр Колычев, кейіннен Филипп, Мәскеу митрополиті (Андрей Абрикосов); және Пимен, алдымен Мәскеу митрополиті, кейін Новгород архиепискобы (Александр Мгебров).

Жаратылыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осі күштері Мәскеуге жақындағанда, Айзенштейн Мәскеудегі көптеген кинорежиссерлермен бірге Қазақ КСР-інің Алматы қаласына эвакуацияланды. Сонда Айзенштейн алғаш рет Иосиф Сталиннің өзін сол сияқты данышман, шешімді, сәтті басшы деп санағаны Иван IV, яғни Иван Қорқынышты туралы фильм жасау идеясын ойлады. Айзенштейннің Иван туралы жобаға деген қызығушылығын білген Сталин, Айзенштейннің автор-режиссерлігімен фильм түсіруге бұйрық берді. "Иван Қорқынышты" сценарийі "Мосфильм" студиясымен екі толық метражды фильм түрінде мақұлданды. Айзенштейн сценарийді үш бөлікке бөлуді жоспарлады және бұл туралы Григорий Александровпен ақылдасты, бірақ Александров оған қарсы болды. Алайда Айзенштейн Александровтың кеңесін ескермеді және фильмді екі бөліктен үш бөлікке өзгертті. Сталин мен Айзенштейн 1947 жылдың ақпан айының соңында "Иван Қорқынышты" фильмінің 2-бөлігін талқылады, бірақ 3-бөлігін аяқтауға үлкермеді.

Өндіріс

1941 жылы Сталин совет тарихи ревизионизмінің бір бөлігі ретінде Айзенштейнге Иван Қатылы туралы фильм түсіруді тапсырды. Айзенштейн Иван Қатылыға қатты қызығушылық танытып, фильмге арналған идеяларын 100-ден астам дәптерге жазды. Фильм Эйзенштейнтің қайтыс болғаннан кейін 10 жыл өткен соң, 1958 жылы жарық көрді. Операторлық жұмыс Эдуард Тиссеге (сыртқы түсірілімдер) және Андрей Москвинге (ішкі түсірілімдер) бөлінді. Екінші бөлімнің түсті сахналарын да Москвин түсірді. Фильмдерге музыканы Сергей Прокофьев жазды. Айзенштейн Прокофьевтің бірден көріністің эмоционалдық күйін, ырғағы мен құрылымын ұғынып, ертесіне ноталарын дайындап беретінін айтты. Түсірілімнің барлық жұмысы Қазақстанда, "Мосфильмнің" Алма-Атадағы ірі өндіріс орталығында жүргізілді. Фильмнің көп бөлігі ақ-қара түсті түсірілсе де, екінші бөлімінде түсті кадрлар бар, бұл оны Кеңес Одағында түсірілген алғашқы түсті фильмдердің біріне айналдырды.

ІІІ бөлім

1946 жылы түсірілімі басталған үшінші фильм екінші фильмді көрсетпеу туралы шешім қабылданғанда тоқтатылды. 1948 жылы Эйзенштейннің қайтыс болуынан кейін фильмнің барлық түсірілімдері тәркіленді және олардың жойылғаны туралы әңгіме тарады (дегенмен, кейбір суреттер мен қысқа ғана фрагменттер бүгінге дейін сақталып қалған). Сценарий аяқталған және оның басылған нұсқаларын интернеттен сатып алуға болады. Сюжетте Иванның өзінің жақтастарына деген күдігі (соның ішінде Федор Басмановтың сатқындығы) және Ливониялық әскерлермен болған шайқас көрсетілуі тиіс еді, онда Иван жеңіске жетіп, халықтары үшін теңізге жол ашады (бірақ бұл тарихи қателік, себебі Иван Балтық провинциялары үшін болған соғыстарда жеңіліске ұшыраған).

Стиль

Айзенштейн Иван Грозныйдың мәнері туралы жазған, ол бастысы салтанаттылық сезімін жеткізгісі келгенін айтты; актерлер салмақты дауыстармен сөйледі, көбінесе Прокофьевтің тамаша, салтанатты музыкасымен қоса, Иван Грозный, op. 116.

Қабылдау

I және II бөлімдер көрермендер арасында қарама-қайшы пікір тудырды, Гарри Медвед пен Рэнди Лоуэллдің "Барлық уақыттың ең нашар елу фильмі" (және олар қалай осылай болды) кітабына және Стивен Шнайдер өңдеген "Өмір бойы көруге тиіс 1001 фильм" тізіміне енді. Бірақ, кейіннен бұл фильмдерге жоғары баға берілді, сыншы Роджер Эберт оларға 4 жұлдыз беріп, "Ұлы фильмдер" тізіміне қосты. 2012 жылғы шолуында Эберт: "Айзенштейннің "Құрықты Иван" фильмінің екі бөлімі де ауқымды, көрнекі тұрғыдан таң қалдырады, бірақ сюжеті түсініксіз. Бұл фильм жақсы фильм сатысынан өтпей, бірден "Ұлы фильм" мәртебесіне ие болды. Әрине, кино өнерін зерттейтін студенттер мен киносүйер қауым мені кешірсін, бірақ әрбір киноға құмар адам оны кем дегенде бір рет көруі керек" деп жазды. Жапондық режиссер Акира Куросава бұл фильмді өзінің сүйікті 100 фильмінің бірі деп атады.

Сценарий

Айзенштейн, Сергей М. (1963) Иван Грозный: сценарий; Айвор Монтегю және Герберт Маршалл аударған; Айвор Монтегю редакциялаған. Лондон: Secker / Warburg (АҚШ-та Simon & Schuster баспасы, 1962); библиографиясы бар.

Академиялық еңбектер

Айзенштейн, Сергей Михайлович және басқалар. Фильмдік сезім. Сан-Диего: Харкорт Брейс Йованович, 1975 жыл. Айзенштейн, Сергей және Джей Лейда. Фильм формасы. Сан-Диего: Харкорт Брейс Йованович, 1949 жыл. Эйзенштейн, Сергей және басқалар. Эйзенштейн оқулығы. Лондон: Британдық кино институты, 1998 жыл. Ньюбергер, Джоан. Иван Грозный. Лондон: I. Б. Таурис, 2003 жыл. Несбет, Энн. Қиын тоғысулар: Сергей Эйзенштейн және ойлау формасы. Қала: I. Б. Таурис, 2003 жыл. Минтурн, Нил. Сергей Прокофьевтің музыкасы. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1997 жыл. Томпсон, Кристин. Эйзенштейннің "Иван Грозный": Неоформалистік талдау. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1981 жыл. Цивиан, Юрий. Иван Грозный. Лондон: B. F. I. Баспасы, 2002 жыл.