Кіріспе

Морис Мерло Понтидің 1945 жылғы кітабы – «Сезімнің феноменологиясы» – француз философы Морис Мерло Понтидің сезім туралы 1945 жылғы еңбегі, онда автор «сезімнің басымдығы» тезисін жариялайды. Бұл еңбек Мерло Понтиді дене философиясының көрнекті өкілі ретінде бекітті және француз экзистенциализмінің маңызды тұжырымы саналады.

Қорытынды

Мерло Понти феноменологияны анықтауға тырысады, оның пікірінше, оған әлі дұрыс анықтама берілмеген. Ол феноменологияда бірқатар сырттай қарама-қайшылықтар бар екенін айтады, оның ішінде қатаң ғылым болатын философия құруға ұмтылыс, сонымен қатар кеңістік, уақыт және әлемді адамдар оларды қалай сезінетінін түсіндіру де бар. Мерло Понти философ Эдмунд Гуссерл мен философ Мартин Хайдеггердің көзқарастарын ажырату арқылы мұндай қарама-қайшылықтарды шешуге болмайтынын жоққа шығарады. Ол Хайдеггердің "Бытылу және уақыт" (1927) еңбегі "Гуссерл берген бағыт-нұсқаудан туындап, "табиғи әлем түсінігі" немесе "Lebenswelt" туралы толыққанды баяндаудан артық емес, осы түсінікті Гуссерл өмірінің соңында феноменологияның орталық тақырыбы деп атады, нәтижесінде қарама-қайшылықтың өзі Гуссерлдің философиясында пайда болды". Гуссерлден кейін Мерло Понти қабылдаудың феноменологиялық құрылымын ашуға тырысады. Ол "сезім туралы түсінік бірден түсінікті және анық көрінсе де", шындығында шатастырады деп жазады. Мерло Понти "дәстүрлі талдаулар" оны қабылдағаны үшін "қабылдау құбылысын жіберіп алды" деп мәлімдейді. Мерло Понти сезімді "мен қандай әсерге ұшырадым және өзімнің қандай күйде екенін сезіну" деп түсіндіруге болатынын айтады, бірақ тәжірибеде "таза сезімге" немесе "сезімнің атомына" сәйкес келетін ештеңе жоқ. Ол былай деп жазады: "Сезімнің нақтылығы сананың куәлігіне емес, кең таралған пікірге негізделген". Мерло Понтидің негізгі тезисі – "қабылдаудың басымдығы". Ол "cogito ergo sum" деген картезиандық тұжырымды сынға алады және сананың өзгеше түсінігін ұсынады. Ақыл мен дененің картезиандық дуализмі әлемде болудың негізгі тәсілі ретінде күмәндік тудырады және ақырында интерсубъективті түсінік немесе диалектикалық және қасақана сана тұжырымының пайдасына қабылданбайды. Мерло Понтидің қабылдау туралы түсінігінде дене орталық орын алады. Оның пікірінше, ойлану қабілеті іс-әрекеттер туралы ойлаудың негізі болатын алдын ала ойлаудан туындайды. Мерло Понтидің денені түсінуі оған ұзақ жылдар бойы қалыптасқан сана тұжырымын жоққа шығаруға көмектеседі, ол өзіне (субъект) және өзіне (объект) арасындағы айырмашылыққа негізделген, бұл Жан-Поль Сартрдың философиясында маңызды рөл атқарады, оның "Болу және жоқ нәрсе" еңбегі 1943 жылы жарық көрді. Дене субъект пен объект арасындағы осы негізгі айырмашылықтың арасында тұрады, екі жағынан да екіұшты. Мерло Понти адамның жыныстық қатынасы туралы талқылауда психоанализ туралы айтады. Мерло Понти дененің "болуды символдай алатынын, өйткені ол оны іске асырып, нақтылайды" деп санайды.

Жариялану тарихы

Перцепцияның феноменологиясы алғаш рет 1945 жылы «Галлимард» баспасында жарық көрді. 1962 жылы Колин Смит жасаған ағылшын тіліне аудармасы «Routledge & Kegan Paul» баспасында жарық көрді. 2013 жылы «Routledge» Дональд Ландес жасаған ағылшын тіліне аудармасын жариялады.

Қабылдау

Философ А. Дж. Айер Мерло Понтидің қабылдаудың сезімдік деректер теориясына қарсы аргументтерін сынап, оларды нақты дәлелсіз деп тапты. Ол Мерло Понтидің сексуалдық туралы тарауды қосуын таңғажайып деп санады, бұл тарауды Мерло Понтиге әдейі қожайын мен құлдың гегельдік диалектикасын қайта қарауға мүмкіндік беру үшін енгізілгенін болжады. Ол Мерло Понтидің сексуалдыққа қатысты көзқарастарын Сартрдың «Болу және жоқ» еңбегімен салыстырды. Әлеуметтанушы Мюррей С. Дэвис Мерло Понтидің психоанализдің әртүрлі аспектілері, мысалы, барлық адам әрекеттеріне мағына беруі және сексуалдықты адам өмірінің барлық саласына таратуы феноменологияға ұқсас екендігі туралы пікірінің даулы екенін, ал басқа авторлар психоанализді «материалистік және механикалық» деп қарастыратынын айтты. Гельмут Р. Вагнер «Түсіну феноменологиясын» феноменологияға маңызды үлес ретінде бағалады. Рианнон Голдторп бұл кітапты Мерло Понтидің маңызды еңбегі деп атады, оның дене мен кеңістіктік тәжірибе арасындағы қатынас, сондай-ақ сексуалдық сияқты тақырыптарды талқылауы «оның тақырыбының номиналды шегінен» асып түсетінін атап өтті. Философ Дэвид Абрам «сезімді нәрсе» біздің философиялық дәстүрімізде «пассивті және инертті» деп есептелетінімен қатар, Мерло Понти оны «Түсіну феноменологиясында» үнемі белсенді етіс түрінде сипаттайтынын көрсетті. Ол Мерло Понтидің «жанды» тілінің поэтикалық еркіндіктің нәтижесі деген пікірмен келіспеді, оның орнына ол «қабылданатын нәрселерді бірліктер ретінде, сезімдік сапаларды күштер ретінде, ал сезімділіктің өзін жанды қатысулардың кеңістігі ретінде жазады, осылайша олардың қабылдау тәжірибесіне белсенді және динамикалық үлесін мойындап, атап өтеді» деді. Америка вице-президенті Аль Гор 1998 жылы сыншы Луи Менандпен «Нью-Йоркер» журналындағы сұхбатында «Түсіну феноменологиясынан» шабыт алғанын айтты. Философ Стивен Прист кітап жарық көргеннен кейін Мерло Понтидің «субъект-объект дуализмін феноменологиялық тұрғыдан алғашқы деп қабылдағанын» және «салыстырмалы түрде үстірт психологиялық терминологияны қолданғанын» мәлімдеді, оны ауыстыруды қалаған. Философ Роберт Бернаскони бұл кітаптың Мерло Понтиді дене философиясының ең көрнекті өкілі етіп танытқанын, ал Мерло Понтидің басқа жазбаларымен бірге, оның еңбектері аналитикалық философтар арасында басқа феноменологтардың еңбектеріне қарағанда көбірек қолдау тапқанын атап өтті. Г. Б. Мэдисон бұл кітаптың француз экзистенциализмінің маңызды тұжырымы ретінде танылғанын және Мерло Понтидің «қабылдаудың басымдығы» туралы негізгі тезисімен ең көп танылғанын айтты. Мэдисонның сөзіне сүйенсек, Мерло Понти кейінгі еңбектерінде барлық интеллектуалдық және мәдени жетістіктерді дененің алдын ала және жеке өміріне байланыстыру арқылы редукционизмді және антиинтеллектуализмді қолдады және ақыл мен шындық идеалдарын құлатты деген айыпқа жауап беруге тырысты. Мэдисон сондай-ақ, кейбір зерттеушілер Мерло Понтидің ой-пікірлері оның философ Клод Лефорт редакциялаған «Көрінетін және көрінбейтін» аяқталмаған еңбегінде айтарлықтай өзгергенін сенетінін, ал басқалары оның жұмысының сабақтастығын атап өтті, бұл мәселе «көптеген ғылыми талқылауларға» түрткі болды.