Кіріспе

Шахмат ережесінде ойыншы тақтадағы бір фигураға уәжілі түрде тиген жағдайда, егер бұл мүмкін болса, сол фигураны жылжытуы немесе ұстауы міндетті. Егер ойыншының өз фигурасына тигізсе, фигураның заңды қозғалысы болса, оны жылжыту керек. Егер қарсыластың фигурасына тигізсе, оны заңды қозғалыспен ұстап алуға болады. Егер тигізілген фигураны заң бойынша жылжыту немесе ұстап алу мүмкін болмаса, ешқандай жаза қолданылмайды. Бұл шахматтың барлық ресми жарыстарда сақталынатын ережесі. Ойыншы, егер бұзушылықты байқаса, өзі фигураға тимес бұрын осы туралы хабарлауы керек. Егер ойыншы фигураны алаңында реттегісі келсе, оны жылжытуға міндетті болмай, фигураға тимес бұрын француз тіліндегі "j'adoube" ("реттеймін") деп айта алады. "J'adoube" халықаралық деңгейде түсінілсе де, жергілікті тілде "реттеу" сияқты сөздер де қолданылуы мүмкін. Ойыншы қарсыласының барысында тақтадағы фигураларға тие алмайды. Сонымен қатар, заңды қозғалыс жасағаннан кейін фигураны жіберген ойыншы, жасаған қозғалысын қайтаруға құқылы емес. Демек, заңды түрде жылжытуға немесе ұстап алуға болатын фигураға тигізу, ойыншыны сол фигураны жылжытуға немесе ұстап алуға міндеттейді. Онлайн шахматта бұл ереже қолданылмайды, ойыншылар фигураны "көтеріп алып", оны басқа фигураны таңдаудан бұрын бастапқы орнына қайта қоюға мүмкіндік алады, сондай-ақ қарсыласының қозғалысын күтіп тұрып, фигураны алдын ала жылжытуға да болады.

Егжей-тегжейлер

Қозғалыс жасау кезегіндегі ойыншы өзінің бір немесе бірнеше фигурасына қасақана тисе, заңды түрде қозғалатын алғашқы тигізілген фигураны қозғауы керек. Егер қол жаңа шаршыдан алынбаса, фигураны қолжетімді кез келген шаршыға қоюға болады. Кездейсоқ тиісу (мысалы, басқа фигураны алуға тырысып, оған тиіп кету) немесе фигураны түзеу қасақана тиісу болып есептелмейді. Қарсыластың фигурасына тиген ойыншы, егер оны алу мүмкін болса, оны алуға міндетті. Егер ойыншы өзінің және қарсыластың фигурасына тисе, бұл заңды қадам болса, сол фигураны алуы керек. Әйтпесе, алғаш тигізілген фигураны қозғау немесе алу керек. Егер ойыншының фигурасына немесе қарсыластың фигурасына бірінші тигенін анықтау мүмкін болмаса, ойыншының фигурасына бірінші тиген деп есептелінеді. Егер ойыншы бірнеше фигураға тисе, ол заңды түрде қозғалатын немесе алынатын алғашқы фигураны қозғауы немесе алуы керек. Рокада патшаның қозғалысы болып саналады, сондықтан патшаға бірінші тиіс. Егер мұнараға бірінші тигізілсе, мұнараны қозғау керек. Егер ойыншы патшаға тигенде бірге мұнараға тисе, егер бұл заңды болса, сол мұнарамен рокада жасауы керек. Егер ойыншы екі шаршылық патша қозғалысын мұнараға тиместен жасаса, егер сол жақта рокада жасауға рұқсат болса, ойыншы дұрыс мұнараны тиісінше қозғауы керек. Әйтпесе, бұл қозғалысты қайтару керек және басқа патша қозғалысын жасау керек. Бұл екінші жақтан рокада жасауды қамтуы мүмкін. Пешка өз шаршысына жеткенде, ойыншы оны босатып алғаннан кейін, пешканың басқа қозғалысын алмастыруға болмайды. Дегенмен, қозғалыс, жаңа фигура сол шаршыға қойылғанға дейін аяқталмайды.

Мысалдар

Диаграммада болашақ әлем чемпионы Бобби Фишер мен Ян Хайн Доннер арасындағы ойында ақтардың жеңіске жету мүмкіндігі жоғары еді; қаралар 29…Qg5–f5 қозғалысын жасады, ал ақтар алдануға түсті. Фишер 30…Bd3 қозғалысын жасау ниетімен епископына тиді, бұл табиғи қадам сияқты көрінеді, бірақ содан кейін қаралар 30…Rxc2 ойнай алатынын түсінді, ал 31. Bxf5 Rc1 32. Qxc1 Bxc1 соңынан ойын тең аяқталады, себебі қарама-қарсы түсті епископтардың соңғы ойыны туады. Епископқа қол тигізгеннен кейін ол 30. Bd3 қозғалысының дұрыс емес екенін түсінді, бірақ ол епископты қозғатуға міндетті болғандықтан, ал басқа епископтардың қозғалыстары одан да нашар болғандықтан, бірнеше секундтан кейін 30. Bd3 ойнады. Ханша мен мүріктер алмастырылды (жоғарыда көрсетілгендей) және 34-ші қозғалыстан кейін келісім бойынша теңдікке қол жеткізілді. Фишер ойынды жеңген болса, ол Борис Спасскиймен 1966 жылғы Пиатигорский кубогы турнирінде бірінші орынды бөлісетін еді. Қолмен қозғалыс жасау ережесі Фишер үшін 1960 жылы Буэнос-Айресте Волфганг Унзикерге қарсы ойынында одан да жағымсыз нәтиже берді. Диаграммадағы позицияда Фишер h-пешкасына 12…h6 ойнау ниетімен тиді. Содан кейін ол ақтардың 13. Bxh6 ойнай алатынын түсінді, өйткені 13…gxh6 ақтардың ханшасы g-пешкасын басып тұрғандықтан заңсыз болар еді. h-пешкасына тигендіктен, қолмен қозғалыс жасау ережесі Фишерден 12…h6 немесе 12…h5?? ойнауды талап етті, бұл қаралардың позициясын өлімге дейін әлсірететін, дерлік бірдей жаман қозғалыс. Фишер сәйкесінше 12…h5?? ойнады және он қозғалыстан кейін жеңіліске ұшырады – бұл оның ең маңызды ойындағы ең жылдам жеңілісі. Бұл позицияда 1992 жылы Тильбургте бұрынғы әлем чемпионы Анатолий Карпов пен Александр Чернин арасындағы жылдам ойында ақтар e8 шаршысында пешканы ханшаға айырды. Қаралар 53…Kd6+ ашық шабуыл жасады. Карпов, қалған уақыты аз болғандықтан, өзінің шабуыл астында екенін көрмеді және заңсыз 54. Qe6+ қозғалысын жасады. Төреші Карповтан оның орнына ханшасымен заңды қозғалыс жасауды талап етті (оған тигендіктен), ол 54. Qe7+?? таңдады (54. Qd7+ Rxd7+ 55. Kg6 әлі де теңдікке әкелер еді). 54…Rxe7+ соңынан Карпов ойынды жеңіліске ұшыратты. 1889 жылы Зигберт Тарраш пен Семен Алапин арасындағы Бреслаудағы ойында Алапин 5. d4 күтті, бұл 1. e4 e5 2. Nf3 Nf6 3. Nxe5 d6 4. Nf3 Nxe4 Петров қорғанысынан кейінгі қалыпты қозғалыс. Бірақ ол позицияны қараған кезде, ол өз епископына тиіп, 5. d4-ке жауап ретінде 5…Be7 ойнауға ниеттенді, бірақ ақтардың 5. d3 қозғалысымен шабуылдайтынын байқамады. Енді епископты қозғатуға мәжбүр болғандықтан, ол өтемақысыз атты жоғалтар еді, сондықтан ол дереу жеңіліске ұшырады.

Бөлшектерді реттеу

Егер ойыншы бір немесе бірнеше фигураны жылжытпай, олардың орналасқан жерін түзеуді қаласа, ол «j'adoube» (ʒaˈdub, «Мен түзеймін») немесе басқа тілдерде осыған ұқсас сөздерді айта алады. Егер ойыншы түзетуді алдын ала хабарламаса, ол сәйкес жазаға тартылуы мүмкін. «J'adoube» – шахматшылардың өз фигураларына кездейсоқ тигізу ниетін білдіретін халықаралық деңгейде танылған сөз. Бұл фраза ойыншының қарсыласына тақтадағы фигураға қол тигізуге дайын екенін ескерту үшін қолданылады, әдетте оны алаңының ортасына келтіру мақсатында, оны жылжыту ниеті болмаса. Бұл француз тіліндегі термин қалыпты қолданылғанымен, міндетті емес; басқа да ұқсас хабарламалар қолданылуы мүмкін. refn|FIDE шахмат ережелерінің 4.2.1-бабында «мысалы, «j'adoube» немесе «I adjust» деп айту арқылы» делінген.

Қате пайдаланудың мысалы

Шахмат тарихында ойыншы "ж'адубе" сөзін күдікті түрде кеш айтқан жағдайлар болған. Бұл мүмкін, ұтылып бара жатқан қозғалысты бастағаннан кейін түзету туралы кеш хабарлау арқылы оны кері қайтаруға және осылайша фигураны тигізу ережесінен қашуға тырысу болуы мүмкін. Егер мұндай әрекет қасақана кері қайтару үшін жасалса, ол алдау болып есептеледі. Югослав ұлы шебері Милан Матулович осындай жағдайдан кейін "Жадубович" деген лақап атқа ие болды.

Тарих

Қолмен жылжыту ережесі ғасырлар бойы қолданылып келеді. Орта ғасырларда шахматқа ставкалар үшін ойналғандықтан, қатаң ережелер қажет деп есептелді. Луис Рамирес де Лусена 1497 жылы шығарған «Махаббат пен шахмат өнерінің қайталауы» кітабында осы ережені келтірген. Бенджамин Франклин 1786 жылғы «Шахматтың моралі» атты мақаласында осы ережеге сілтеме жасаған. Бір кезде, ереженің талабы бойынша, қате қадам жасаған ойыншы патшасын жылжытуға міндетті болған. ХІХ ғасырдың бірінші жартысында Лондон шахмат клубының XIII ережесі былай деді: «Егер ойыншы қате қадам жасаса, яғни, оның фигурасын немесе пешкасын заңды түрде жылжыта алмайтын алаңға жылжытса, оның қарсыласы үш жазаның бірін таңдауға құқылы: 1) фигураны немесе пешканы ойнаған алаңда қалдыруға мәжбүрлеу; 2) басқа алаңға дұрыс жылжыту; 3) фигураны немесе пешканы орнына қою және патшасын жылжыту». Осы ереже күшінде болған кезде, 1893 жылы Киль қаласында Линдеман мен Эктермейер арасындағы ойындағыдай трагикомедиялық жағдайларға әкелді. Ойын 1. e4 d5 2. exd5 Qxd5 соңында, ақ, әдеттегідей 3. Nc3 ойнаудың орнына, фигурасын c3 алаңына қойды. Бұл қадам заңсыз болғандықтан, ақ патшасын жылжытуға мәжбүр болды. Мәжбүрлі түрде 3. Ke2?? жасағаннан кейін, қара 3...Qe4# арқылы мат берді. Англияда 1862 жылғы Британ шахмат қауымдастығының заңдары жоғарыда аталған ережені қабылдамады. Қауымдастықтың VII заңында егер ойыншы заңсыз қадам жасаса, «оның қарсыласының таңдауы бойынша және жағдайға қарай, өзінің фигурасын заңды түрде жылжытуы, қарсыласының фигурасын заңды түрде ұстауы немесе кез келген басқа фигурасын заңды түрде жылжытуы керек» делінген. Неміс шахмат шебері Зигберт Тарраш «Шахмат ойыны» (алғаш рет 1931 жылы «Das Schachspiel» деген атпен жарияланған) еңбегінде, заңсыз қадам жасаған ойыншыны патшасын жылжытуға міндеттеген бұрынғы ережені бірнеше жыл бұрын ғана өзгертілгенін жазды.

Әдеттегі емес сценарийлер

Фишердің кездейсоқ шахмат нұсқасында (сондай-ақ Chess960 деп те аталады) ерекше рокада ережелері бар, онда король мен мұнара кездейсоқ бастапқы позициялардың салдарынан әртүрлі шаруаларға орналасса да, дәстүрлі шахмат ойынындағыдай бірдей орынға жетеді. Сондықтан рокада жасағанда король немесе мұнара қозғалмауы мүмкін, тіпті корольдің соңғы шаршысында мұнара тұрған болса да, бірақ қағида бойынша, қол тигізу кезінде корольге бірінші қол тигізіп, жылжыту керек. Ойыншылар тек бір қолды пайдалануы тиіс, сондықтан екеуін бірден жылжытуға болмайды. 2019 жылғы FIDE әлем чемпионатында Фишердің кездейсоқ шахматында Ян Непомнящий мен Уэсли Со арасында жылдам ойын кезінде дау туындады. Непомнящий рокада жасауға тырысты, бірақ корольдің бұрынғы орнына көшу үшін алдымен мұнараны жылжытып берді. Төреші бастапқыда Непомнящийдің мұнараға бірінші қол тигізгендіктен рокада жасаудың орнына мұнараны жылжытуын талап етті. Бұл шешімге шағым түсті, ал шағымдар комитеті бастапқы шешімді күштен шығарды; ойын қайтадан ойналды.