Кіріспе

Гананың Солтүстік Гуан тілі

Гонья тілі, дұрысырақ айтқанда нгбанья немесе нгбаньито, шамамен 230 000 адамға жуық сөйлейтін Солтүстік Гуан тілі. Олардың көп бөлігі Гананың солтүстігіндегі гонджа этносының өкілдері. Гананың оңтүстігіндегі Гуан тілдерімен туыс, солтүстік аймақтағы халықтың үштен бірі осы тілде сөйлейді. Бронг-Ахафо және Вольта аймақтары гонджа тілдесетін аймақтың оңтүстігінде, ал Дагомба, Мампрусси және Вала аймақтары солтүстігінде жатыр. Оның диалектілері – гонджа және чоруба.

Әліпби

Пайдаланылатын дауысты әріптер: a, e, i, o, ɔ, u, ɛ. Дауыссыз әріптерге: ch, ŋm, ny, gb, kp, sh кіреді.

Аттар

Common Usage Full name Meaning Achaŋso Achaŋso ni ba bi dari Бір нәрсе болғандықтан адам құрметке ие болады Achulo Achulo — Afiso Bomine ewo afiso Адам жоспарлайды, ал Құдай шешеді Allela Allelamato Жақсы амалдар зая кетпейді Amabaŋye Amabaŋye Адамның ішіндегіні айту үшін оның жүрегін аша алмайсыз Amankwa Amankwa — Amate Ebore b'agbembi matie Құдайдың жолдары жабылмайды Amo elema Amo elema Мені жасайды немесе мен сондаймын Amoma OR Allela Allela e moma Оның жақсылығы немесе мейірімділігі мені өлтірді Aso wura Aso wura Мүлік иесі Ataawa Ataawa Екі қыз туған Awale Awale Жақсы Awaare Awaare — Awalekiye Awalekiye Жақсы болғанда мақтаңыз Awo n'nchɛ Awo nchɛ ni ba nyɛnye — Awo n'nka nne Awo n'nka nne Барлығы бар, жақсы да, жаман да Awo omoto OR Brakumu Awo omoto OR Brakumu Әркімнің (немесе әкеліп) өз бақыты бар Awoshe Awoshe Барлық нәрсенің кемшілігі бар, жақсы немесе жаман Awoshie Awoshie Суық, тыныш, бақылауда, т.б. Badow Badow — Bakoaso Bakoaso — Banemu ɛyɛ Banemu eye ne mbia nu Ақсақалдар айтты және балалар естіді Bangben Bangben Олар шаршап қалады немесе олар тырысады (бірақ сәтсіздікке ұшырайды) Benyepo ɛyɛ Benyepo ɛyɛ Сізді білетіндер айтты (тек сіздің досыңыз сіздің құпияңызды біледі) Bi awur'bi Bi awur'bi Не істеп жатырсыңызға сақтаныңыз Bin'ka Bi mon ka Толығымен сенбеңіз Bonyaŋso Bonyaŋso Құрметті Booma Boomaso nnana — Borɛ Borɛ Жаңбыр Borɛ chie Borɛ chie — Borɛ ena sa Borɛ ena sa Құдай береді Borɛ enye Borɛ enye — Borɛ enyi enchi Borɛ enyi enchi — Borɛ esa Borɛ esa Құдайдың сыйы Borɛ masa alowe Ebore masa alowe Құдай толығымен бермейді (ешкім мінсіз жаратылмаған) Borɛ walae Borɛ walae Құдай жақсы Borɛ wɔ Borɛ wɔ Құдайдың өзі Borɛ wu Borɛ wu Құдай көрді B'sha anye B'sha anye Олар бізді ұнатады Chepura Chepura — Daa mato Daa mato Мінезді өзгертуге болмайды / лақтыруға болмайды Dambatu K ful dey se na ne anye ba to Біз айға кездесуге келдік Dari Dari Егіздер (әлсіз, яғни әйелдер немесе еркектер үшін қолданылуы мүмкін) Dariche Dariche — Dokilebi Dokilebi Сіз жаман тұқым септіңіз; Фигуративті Сі сепкеніңізді орасыз Ebanyepo Ebanyepo — Ebo ɛyɛ Ebo ɛyɛ Бөлме айтты Edonbonɛ Edonbonɛ Дұшман не істеді? (Дұшман сізге жазалауға тырысып жатыр деп ойласа, Құдай сізді жақсылыққа ие еткен) Edonkufo Edonkufo Сіздің жауыңыз алыс емес Ekomato E ko ma to Ешкім пайдасыз емес Ekone oto Eko ne oto piye nba to fo Сізден бұрын біреуге осы оқиға болды Ekoso Eko so ni ba nyeti e ko Біреудің арқасында біз басқа біреуге шыдамдылық танытамыз Ekumpo Ekumpo Қорғаушы Ekunfo Ebore ekunfo Құдай Қорғаушы Elempo Elempo Құдай Мәлім / Күшті Esapɔ Esapɔ Құдай беруші Esa ewɔ lanto / Esa ewoeboto Esa ewɔ lanto / Esa ewoeboto — Etimpo Ebore e na eten awura keshekama Құдайдың барлығын істеуге құдіреті жетеді / Құдай істей алады / Істей алатын Бір Ewanyɛ Esa nɛ nyɛ, mo e na wora Ырысқа ие болғаннан көп нәрсе күтіледі Ewale Ebore wale Құдай жақсы Ewonyɛ Ewo nye ma wo — Ewunio Ewura mo nio Басшының анасы / Патшайым Ewuntomah Ewura mo to mah Басшының аты Ewura Ewura Басшы Eyri modon Eyri modon ela kulɔ Дене дұшпаны - ауру; Адамның аурудан басқа жауы жоқ Foto Foto Ырысқа ие Gbeadese Kashinteng desay ne efe la ekilti Шындық әрқашан тыныш Gyem che Gyem che — Gyɛma alela Gye maashen a le la Жақсы сөйлеңіз Jinapor Ji ne apor bomu so Жеңіңіз және оларды жеңіңіз Gyeowo Gyeowo Құдайдың иті алыс мақсаттарды көздейді Kakore Ebore ben nkore, ban lan n'gben Құдайдың барабандары; олар шаршағанша барабан соғып жатыр Kanagboŋ Kanagboŋ Үлкен отбасы Kanamo Kanamo Қай отбасы / ру? Kananmaluwe Kananmaluwe Отбасы бітпейді Kasha Kasha Махаббат Keche e basa Keche e basa Әйел болу қиын Kenyiti Kenyiti Сабырлылық Keshie eko Men ki shie eko Мен ешкімді жек көрмеймін K'fantaŋ Ebore be k'fantaŋ Құдайдың жапырағы Kginginfra K'gin gyan fra boɔ ebo fuloŋ Жаман үй ешқайсысынан жақсы Koji Bakra ko ne k'naŋ e sha fo Бай болыңыз және отбасы сізді ұнатады Kowuribi Ko wuuri bi Кішкентай басшы Kramoase Kramoase — Kurabaso Kurabaso — Kurayerito Kurayerito Энергиялы болыңыз Lempoche Lempoche Қабілетті әйел Lomashie Lowu ma shen ne ba sa be gye bo mo komo Өлім бізге қуанғанымызға мүмкіндік бермейді Longefiye Longefiye Өзіңізді жақсы ұстаңыз / Өзіңіздің ісіңізге қатыспаңыз Longesai Longe nsa a nye Бізге жақсы жасаңыз Maaman Maaman — Mankpa Mankpa Екі қыз туған Mankre Mankre Әйел етеккір келмей тұрып жүкті болғанда (бірінші етеккір келгенге дейін немесе жүктіліктер арасында) Mantenso Mantenso Мен ұмытпаймын Mapoche Mapoche Мен мақтан тұтпаймын Masa agben Ebore masa agben Құдай беруден шаршамайды Masape Ebore masa n k pe Құдай толығымен бермейді (ешкім мінсіз жаратылмаған) Matuamo Matuamo Мен мазаламауға боламын Nefa Nefa Ырысқа ие Njo amonchɛ Njo amonchɛ Мен сол күнді күтіп отырма Nkpamafo Nkpa ma fo ne an gye a mo Өмір жеткіліксіз Nndefeso Ebore de feso Құдай сізді қадағалайды (қорғайды) Ntoba Nn tutu ba Менің әкем келді (қайта туу) Obosu Obosu — Okonfo Ebore/enemu be kum fo Құдай сізді қорғайды Owoshie Owoshie Суық, тыныш, тыныш, аяқталды, т.б. Pumaya Edon pu fa ya to Сіздің жауыңыз алыс емес, олар "аяғыңыздың астында" Сафо Еборе са фо Құдай сізге берді (Құдай сізге батасын берді) Samafon Samafon Қорықпаңыз Shuŋ nkpa Shuŋ nkpa Ұзақ өмір үшін жылаңыз (дуа) Techira Techira — Titi aka Fo bi titi e ka — Yɔmba Yɔmba Бар да кел (қайта тірілу)