Үндістаннан Қытайға саяхат жасаған португал саяхатшысы Бенту де Гойс

Кіріспе

Португалиялық зерттеуші және миссионер (1562–1607)

Бенто де Гойс (1562 – 11 сәуір 1607) – португал иезуит миссионері және зерттеуші. Оның есімі ағылшын тілінде Bento de Goes немесе Bento de Goës деп жиі аталады; бұрын Benedict Goës деп те ағылшыншаландырылған. Ол қазіргі Ауғанстан және Памир таулары арқылы Үндістаннан Қытайға құрлықпен сапар шеккен алғашқы еуропалық ретінде танымал. Марко Поло әңгімелеріндегі Катай мен Қытайдың бір ел ме деген иезуиттер арасындағы пікір таласына шабыттанған оның экспедициясы екі елдің біреу екенін нақты дәлелдеді. Генри Юлдің айтуынша, бұл экспедиция "Катайды ақыры көзден жойды, Қытайды тек адамдар аузында және ойларында қалдырды".

Ерте өмір

Гойс 1562 жылы Португалияның Азор аралдарындағы Вила-Франка-ду-Кампо қаласында дүниеге келді және португал армиясының сарбазы ретінде португалдық Үндістанға барды. Гоада Иса қоғамына 1584 жылы кірді және моғол миссионерлік қызметіне көмектесуге дайын болды. Осылайша 1595 жылы ол Жером Ксавье мен Мануэль Пиньейроны Лахорға ертіп барды. Император Акбар үшінші рет иезуиттерді өзінің сарайына жіберуді өтінді. Гойс 1601 жылы Гоаға оралды. Маттео Риччидің айтуынша, бұл тәжірибе Гоиске парсы тілін және "сарацин" (мұсылман) әдет-ғұрыптарын еркін меңгеруге мүмкіндік берді. Еуропада үш ғасырдан астам уақыттан бері мұсылман елдерінің арасында христиан патшалығының болғаны туралы хабар тарады. Риччи бастаған иезуит миссионерлері 15 жылдан астам уақыт бойы оңтүстік Қытайда жүріп, ақыры 1598 жылы Пекинге жеткеннен кейін, олар Қытайдың Катай екендігіне қатты күдік білдірді; бұл сенім Риччи мен оның серіктері Қытайда кездескен барлық "сарацин" (Орта Азия мұсылмандары) саяхатшыларының оларға Катайда екендерін айтқандығы арқылы нығайтылды. Орталық Азия мұсылман ақпаратшыларының Минг Қытайы христиандық ел екендігі туралы идеясы христиандық және буддалық шіркеу рәсімдерінің арасындағы көптеген ұқсастықтармен түсіндірілуі мүмкін, бұл екі дінді мұсылман саудагеріне ұқсас етеді. Негізінен несториандық христиандардың көпшілігі Юань дәуірінде Қытай мен Моғолстанда болды, Гойстан бір ғасыр бұрын. Гойстың экспедициясы дайындалып жатқан кезде, парсы және түркі тілді мұсылман әлемінде "Катай" туралы ең көп оқылған жазба 1420 жылдан 1422 жылға дейінгі Ғият әл-дин Наққаштың саяхатнамасы болды, онда Минг Қытай шекарасындағы христиандар туралы айтылмаған, бірақ оның кейбір басылымдарында "Турфан мен Кумулдағы" тәреге табынушы kafir туралы айтылған. Ксавье, орденнің Гоадағы басшылары, Николо Пимента, ата-аналар қонағы арасындағы бірнеше хабар алмасудан кейін, 1603 жылдың ақпанында ол Лахордан жыл сайынғы кербенмен Кашгарияның астанасы Яркандқа кетті. Оның жасырын аты - Армениялық саудагер Абдулла Исаи. Пешавар арқылы сапар шегіп, керуен Кабулға жетті, онда керуен мүшелері бірнеше ай болды. Қабулда Гойс Кашгарияның билеушісінің қарындасы "Аганемен" кездесті, ол сонымен қатар Хотанның қазіргі билеушісінің анасы болды. Ол Меккеге хаж жасап, туған еліне қайтып келе жатқанда ақшасы түсіп қалған еді. Кейіннен ол бұл қарызын сапалы нефритпен төледі. Басқа бір саяхатшыдан Гойс "Каперштам деп аталатын, мұхаммедшілердің ешқайсысына кіруге рұқсат етілмеген" қала туралы білді (Юлге сәйкес, Кафиристан аймағына сілтеме), және ол жергілікті халықтың шараптарынан дәм татты, ол Еуропалық шарапқа өте ұқсас деп тапты. Кабулдан Гойс пен Айзек Хиндукуш арқылы солтүстікке қарай бет алды. Моғолдар аймағынан шығып, Самарқан, Фергана және Бұхара хандарының билігімен (кем дегенде, номиналды түрде) аумаққа кіргеннен кейін олар қазіргі Ауғанстанның солтүстігіндегі Талоқан ("Талхан") қаласында аялдама жасады. Бұл аймақта "белгиялықтарға ұқсайтын ақ шашы мен сақалдары бар" "кальция" халқы Бұхар билеушілеріне қарсы көтеріліс жасаған. "Галча" - бұл көптеген адамдарды білдіретін архаикалық термин, оны қазіргі кез келген этностық топқа тікелей сәйкес келтіруге болмайды, бірақ кем дегенде бір автор оны таулы тажиктер Памир халқы үшін қолданатын атау ретінде сипаттады. Калция көтерілісшілерінің жерінен өте келе, кербен аз ғана зардап шекті, ал олар шығысқа қарай Памирдің қауіпті жолдарымен жүріп кетті. 1866 жылғы Юл да, 1924 жылғы Корнелиус Весселс де Гойс атап өткен жерлердің көпшілігін анықтай алмады, бірақ олар оның Марко Поло экспедициясы мен 19 ғасыр аралығында аймақты кесіп өтетін еуропалықтардың жалғыз жарияланған есебі болғанын айтты. 1603 жылы қарашада кербен Яркандқа ("Хиархан") жетеді. Ярканд Абу Бакр ханның (шамамен б.з.б. 1500) заманынан бері Кашгарияның (батыс Тарым бассейнінің) астанасы болды. Гойс пен Исаак бір жыл бойы Катайға қарай керуен құралып, кететінін күтті. Олар әр бірнеше жылда бір кербеннің Яркандтан кететінін білетін, оның ішінде негізінен жергілікті саудагерлер Катайдың астанасына (яғни Пекинге) әр түрлі Орталық Азия билеушілерінің Мин императорына "садақа" ретінде нефритті алып баратын. Әдет бойынша император ең жақсы нефритті өзі үшін таңдап алып, кашгарлықтарға жомарттықпен өтейтін, ал қалған нефритті Пекин саудагерлеріне сататын. Гойс сондай-ақ Хотанға қосалқы сапар жасады, онда князьдіктің патша анасына берген бұрынғы қарызы жомарттықпен нефритпен марапатталды. 1592–1609 жылдары билеген Кашгарияның Яркандтағы билеушісі Мұхаммед Сұлтан, Сұлтан Саид ханның ұрпағы және Хожа Исақтың шәкірті, Гойстың механикалық сағатты сыйлағаннан кейін, оның ұлы билеген шығыс "Сиалис патшалығына" кіру құжатын алды. Нефритке толы "садақа" керуені 1604 жылдың қарашасында Яркандтан шықты. Олар әлі де Кашгария патшалығының ішінде болған Сіньцзянның Аксұ қаласында тоқтады, және оның номиналды билеушісі Мұхаммед Сұлтанның 12 жасар шөбересі болды. Иезуит баламен бірнеше тәттілермен және еуропалық бимен танысты, ал анасымен әртүрлі шағын сыйлықтармен танысты. Содан кейін керуен "Каракатай шөлі" немесе "Катайлықтардың қара жері" арқылы өтті, Гойс бұл жердің "бір ұзақ уақыт бойы осы жерде тұрған Катайлықтар" құрметіне аталғанын білді. Келесі маңызды аялдама - Куча мен Турпан арасында орналасқан шағын, бірақ мықты бекітілген Сиалис қаласы болды, онда саяхатшылар керуен басшысы көбірек саудагерлерді күтіп отыру үшін үш ай өткізді. Сиалис қаласының орналасқан жері кейінгі тарихшылар арасында пікіртал тудырды, өйткені ол бүгінгі Байынголин Монғол автономиялық облысының ішінде орналасқан болуы керек. Кейбіреулер оның бізге Корла қаласы (қазіргі облыстың астанасы) ретінде белгілі қала екенін ойлады, ал басқалары - шамамен 50 шақырым солтүстік-шығысқа орналасқан Қарашар қаласын ұсынды. Сиалис қаласында Бенто керуені Пекиннен Кашгарияға қайтып келе жатқан тағы бір керуенмен кездесті. Олардың Пекинде болған кезде, немесе түркі тілінде "Камбалуда", Кашгариялықтар шетелдік қонақтарды орналастыруға арналған бір ғимаратта тұрды, онда қытай астанасына жеткен алғашқы иезуит Риччи біраз уақыт тұтқынға алынған. Кашгариялықтар Гойске осы жаңа, ерекше Қытайға келген қонақтар туралы білетін нәрселерін айтты және тіпті иезуиттердің бірі тастап кеткен португалша жазылған қағаздың бөлігін көрсетті, оны олар үйге әкеліп достарына көрсету үшін естелік ретінде алған. Гойс қуанды, енді иезуиттердің Марко Полоның Катайын Қытай деп, ал Камбалуды Пекин деп дұрыс анықтағанына көз жеткізді.

Góis was born in 1562 in Vila Franca do Campo, Azores, Portugal and went to Portuguese India as a soldier in the Portuguese army. In Goa, he entered the Society of Jesus as a lay brother (in 1584) and offered himself to work for the Mughal mission. As such, in 1595, he accompanied Jerome Xavier and Manuel Pinheiro to Lahore. For the third time, Emperor Akbar had requested Jesuits to be sent to his court. Góis returned to Goa in 1601. According to Matteo Ricci, the experiences allowed Góis to become fluent in the Persian language and "Saracen" (Muslim) customs. reports had been circulating in Europe for over three centuries of the existence of a Christian kingdom in the midst of Muslim nations. After the Jesuit missionaries, led by Ricci, had spent over 15 years in southern China and finally reached Beijing in 1598, they came to strongly suspect that China was Cathay; the belief was strengthened by the fact that all "Saracen" (Central Asian Muslim) travellers met by Ricci and his companions in China told them that they were in Cathay. The Central Asian Muslim informants' idea of the Ming China being a heavily Christian country may be explained by numerous similarities between Christian and Buddhist ecclesiastical rituals, which would make the two religions appear similar to a Muslim merchant. A large number of mostly Nestorian Christians had been in China and Moghulistan in the Yuan era, over a century before Góis. While Góis' expedition was being prepared, the most widely read account of "Cathay" in the Persian and Turkic speaking Muslim world was perhaps the travelogue of Ghiyāth al dīn Naqqāsh from 1420 to 1422, which does not mention any Christians within the border of Ming China, but some editions of it mention "kafir worshiping the cross" in Turfan and Cumul). After some communications between Xavier, the order's superiors in Goa, Niccolò Pimenta, the father visitor in charge there and in February 1603, he left Lahore with the annual caravan bound for Kashgaria's capital, Yarkand. His cover identity was that of an Armenian merchant with a somewhat unlikely name Abdullah Isái. Traveling via Peshawar, the caravan reached Kabul, where the caravan members spent several months. While in Kabul, Góis met "Agahanem", the sister of the ruler of Kashgaria, who was also the mother of the current ruler of Hotan. She was returning to her homeland from a hajj to Mecca and had run out of money. The Jesuit lent her some funds, which she later repaid with quality jade. From another traveler he met, Góis learned about the existence of "a city called Capperstam, into which no Mahomedan is allowed to enter" (according to Yule, a reference to the region of Kafiristan), and he got a taste of the local people's wine, which he found quite similar to European wine. From Kabul, Góis and Isaac went north, crossing the Hindu Kush. Having left the domain of the Moghuls and entered the territory under the authority (at least nominally) of the Khan of Samarcand, Ferghana, and Bukhara, they made a stop in Taloqan ("Talhan") in today's northern Afghanistan. The area was in turmoil, with the "Calcia" people, "of light hair and beard like the Belgians" being in rebellion against the Bukharan rulers. While "Galcha" is an archaic term that referred a broad number of people, which cannot be directly matched to any single modern ethnic group, it was described by at least one author as a name used by lowland Tajiks for the Pamiri people. Having passed through the land of the Calcia rebels with only minor losses, the caravan continued eastward, on dangerous roads across the Pamirs. Neither Yule in 1866, nor Cornelius Wessels in 1924, was able to identify most of the places mentioned by Góis, but they mentioned that his was probably the only published account of a European crossing the region between the expedition of Marco Polo and the 19th century. The caravan reached Yarkand ("Hiarchan") in November 1603. Yarkand had been the capital of Kashgaria (western Tarim Basin) since the days of Abu Bakr Khan (ca. 1500). Góis and Isaac spent a year there to wait for the formation and departure of a caravan to Cathay. They knew that every few years a caravan would leave Yarkand, with primarily of local merchants carrying jade to the capital of Cathay (i. e., Beijing) under the guise of "tribute" to the Ming Emperor, from various Central Asian rulers. According to the custom, the emperor would choose the best jade for himself, generously reimbursing the Kashgarians, and the rest of the jade could be sold to Beijing merchants. Góis also made a side trip to Hotan, where his earlier loan to the principality's queen mother was generously rewarded with jade. The Jesuit impressed the Yarkand based ruler of Kashgaria Muhammad Sultan (r. 1592–1609), a descendant of Sultan Said Khan and a murid of Khoja Ishaq,
with a gift of a mechanical watch and obtained from him a document for entry into the eastern "Kingdom of Cialis", which was ruled by Muhammad's son. The jade laden "tribute" caravan left Yarkand in November 1604. They made a stop in Aksu, Xinjiang, which was still within Kashgarian Kingdom, and had Muhammad Sultan's 12 year old nephew as its nominal ruler. The Jesuit befriended the boy with some sweets and a performance of a European dance and his mother with a variety of small gifts. The caravan then crossed the "desert of Caracathai", or "the Black Land of the Cathayans", which Góis learned was named after the "Cathayans [who] had lived there for a long time". The next major stop was the small but strongly fortified city of Cialis, where the travelers spent three months, as the caravan's chief waited for more merchants to join. Although it follows from the geography of the route (between Kucha and Turpan) that Cialis had to be located somewhere within today's Bayin'gholin Mongol Autonomous Prefecture, its identity has been a subject of speculation among later historians. Some thought that it was the city known to us as Korla (today, the capital of the prefecture), But others opined for Karashar, some 50 km farther to the northeast. It was in Cialis that Bento's caravan met with another caravan, returning from Beijing to Kashgaria. As the luck would have it, during their stay in Beijing, or "Cambalu", in Turkic, the Kashgarians had resided at the same facility for accommodating foreign visitors where Ricci, the first Jesuit to reach the Chinese capital, had been detained for a while. The returning Kashgarians told Góis what they knew about this new, unusual species of visitors to China, and they even showed him a piece of scrap paper with something written in Portuguese, apparently dropped by one of the Jesuits, which they had picked as a souvenir to show to their friends back home. Góis was overjoyed, now sure that the China Jesuits had been right identifying Marco Polo's Cathay as China and Cambalu as Beijing.

Сучжоуда қамалып қалды

Түрпан мен Хами арқылы оның керуені Цзяюгуаньдағы қытай шекарасына жетті және көп ұзамай Ұлы қабырғадан өтіп, Сучжоуға (қазіргі Цзюкуан қаласының орталығы) баруға рұқсат алды. Бұл Мин империясының алғашқы қаласы болды, олар 1605 жылдың соңында кірді. Үш жылдық қажырлы сапардан кейін Бенто мен Айзек 13 жылқыға, бес жалдамалы қызметшіге және Бенто құлдықтан босатып алған екі ұлға ие болды. Олар өздерімен бірге көптеген құнды жаде тастарын алып жүрді, және ең бастысы, екі саяхатшы да жақсы денсаулықта болды. Алайда, мұнда оның жолы болмады. Мин империясының елге шетелдіктердің кіруіне қатысты қатаң ережелері болды, ал Орталық Азия саудагерлері / "елшілері" ел ішіндегі аумаққа кіруге рұқсат алғанша көп уақыт өтеді. Осы уақыт аралығында Бенто мен Айзек шекарадағы қалада дерлік тұтқынға алынып, сол жердегі шарықтап кеткен бағаларға байланысты өмірлену үшін мүлкін жұмсауға мәжбүр болды. Гойс Пекиндегі иезуиттерге хат жазып, оны Сучжоудан шығарудың жолын табуды сұрады, бірақ ол жеткізілмеді, себебі Пекиндегі әріптестерінің мекенжайын білмеді, тіпті хатты қытай тілінде жазуды ешкімнен сұрай алмады. Ал Пекин иезуиттері (Гоадағы басшылары Гойс экспедициясы туралы хабардар еткен) батыстан келген адамдардан оның жайлы ақпарат жинады, бірақ оның "әрмениялық" есімін білмегендіктен немесе дұрыс адамдардан сұрамағандықтан ештеңе біле алмады. Гойс 1606 жылғы Пасхаға таяу жіберген екінші хаты қарашаның ортасында Пекинге жетті. Қысқы ауа райына қарамастан, Риччи дереу қытай иезуиттік үй ішіндегі Джованни Фернандесті оны құтқаруға жіберді. Фернандес қиын ауа райына және Сианьдағы қызметшісінің көптеген жабдықтарын ұрлағанына қарамастан, 1607 жылғы наурыздың соңында Ганьсудың Сучжоу қаласына жетіп, Бентоның ауыр сырқатқа шалдыққан және өлім-жітімге жеткенін көрді. (Риччи оның уланғанын айтады.) Батыл саяхатшы Фернандес келгеннен кейін 11 күн өткен 11 сәуірде қайтыс болды, ал оның керуенінің басқа мүшелері "шайтандық әдет-ғұрыпқа" сәйкес оның мүлкін бөлісіп алды. Джованни мен Айзек бірнеше ай бойы сот арқылы Гойс мүлкін және құжаттарын бұрынғы керуеншілерден қайтарып алуға тырысты. Айыныққа қарай, оның саяхат күнделігі, оның мұқият сақталғаны айтылған, "сарацин" керуеншілер тарапынан жойылды, себебі онда олардың кейбіреулері оған қарыз болған ақша сомалары туралы жазбалар бар еді. Сондықтан оның экспедициясы туралы мәліметтер өте аз, негізінен сақталған бірнеше хаттарға (бірнешесі Үндістанға, соңғысы Риччиге жіберілген) және Риччинің Исаак пен Джованниден алған ақпаратына сүйенеді. Исаак пен Джованни Гойсті сол кездегі жағдайға қарай мүмкіндігінше христиандық дәстүрмен жерледі де, Пекинге аттанды. Риччимен Пекинде бір ай өткізгеннен кейін, Исаак Макао және Сингапур бұғазы арқылы Үндістанға қайта оралды, жолда тағы да көп оқиғаларға тап болды.

Via Turpan and Hami, his caravan reached the Chinese border at Jiayuguan and soon obtained the permission to cross the Great Wall and to proceed to Suzhou (now Jiuquan City center), the first city within the Ming Empire, which they entered near the end of 1605. After three years and of arduous travel, Bento and Isaac had 13 horses, five hired servants, and two boys that Bento had redeemed out of slavery. They carried plenty of precious jade with them, and, most importantly, both travelers were in good health. However, here his luck ran out. The Ming Empire had fairly restrictive rules for foreigners' entry into the country, and it would take many months before the Central Asian merchants/"ambassadors" would be allowed to proceed into the interior of the country. In the meantime, Bento and Isaac, virtually imprisoned in the border city, had to spend their assets to feed themselves at the exorbitant prices prevailing there. Góis wrote a letter to the Jesuits in Beijing asking them to find a way to get him out of Suzhou, but it was not delivered, as he did not know the address of his colleagues in Beijing, and apparently he could not even ask anyone to have the letter addressed in Chinese. On their end, the Beijing Jesuits (informed about Góis's expedition by his Goa superiors) were making inquiries about him from people coming from the west, but they could not learn anything either since they did not know his "Armenian" name, or they asked the wrong people. Góis's second letter, sent around Easter 1606, made it to Beijing in mid November. Despite the winter weather, Ricci promptly sent a Chinese Jesuit Lay Brother, Giovanni Fernandes to his rescue. Despite inclement weather and the theft of many of his supplies by his servant in Xi'an, Fernandes made it to Suzhou, Gansu in late March 1607 and found Bento sick and almost at the point of death. (Ricci says that he may have been poisoned.) The intrepid traveler died 11 days after Fernandes's arrival on 11 April, and the other members of his caravan, pursuant to their "diabolical custom", divided his property among themselves. It took several months of legal efforts for Giovanni and Isaac to recover some of Góis's property and papers from his former caravan travellers. Unfortunately, his travel journal, which he was said to have kept meticulously, had been destroyed by the "Saracen" caravan people, supposedly because it also contained records of the amounts of funds that some of them owed to him. Therefore, records of his expedition are very sketchy, based primarily on the several surviving letters (several sent back to India and the last one, to Ricci) and on information obtained by Ricci from Isaac and Giovanni. Isaac and Giovanni buried Góis's in as Christian manner as it was possible under the circumstances, and they went to Beijing. After being debriefed by Ricci during a month's stay in Beijing, Isaac returned to India, via Macau and the Strait of Singapore, with more adventures on the way.