Кіріспе

Үндістанның батыс және орталық бөліктерін (оңтүстікте Саураштрадан және шығыста Малвадан бастап, қазіргі Синд, Гуджарат, Махараштра, Раджастан және Мадхья-Прадеш штаттарын қамтитын) 35-415 жылдары билеген үнді-скиф (Сака) билеушілері.

Батыс сатраптар немесе Батыс кшатраптар (брахми: Махакшатрапа, "Ұлы сатраптар") – Үндістан субконтинентінің солтүстік бөлігін билеген Кушандықтармен бір замандас болған және, мүмкін, Кушандықтардың қарауында болған. Олар Орталық Үндістанда билік құрған Сатавахана (Андра) патшалығымен де қатар өмір сүрген. Пәнжаб пен Матурада 2-ғасырға дейін билік еткен "Солтүстік сатраптардан" ажырату үшін қазіргі тарихнамада оларды "Батыс сатраптар" деп атайды. Батыс сатраптардың билігі Сатавахана әулетінің императоры Гаутамипутра Сатакарнидің Сака билеушілерін жеңгеннен кейін 2-ғасырда әлсіреуге бастады. Осыдан кейін Сака патшалығы қайта жанданды, бірақ 4-ғасырда Гупта империясының Чандрагупта II-і тарапынан жеңілді. Батыс сатраптар Абхиралар/Ахирлармен жеңілгеннен кейін 3-ғасырдың екінші жартысында тез құлдырады. Барлығында 350 жыл ішінде 27 тәуелсіз Батыс сатрап билеушілері болды.

Атауы

Олар Батыс сатраптар деп аталады, Шығыс Пәнджаб және Матура аймағын басқарған "Солтүстік сатраптардан" – Раджуваладан және оның Кушандар тұсындағы "Ұлы сатрап" Харапаллана мен "Сатрап" Ванаспарадан – ерекшеленеді. Олар өздерін монеталарында "Сатраптар" деп атағандықтан, қазіргі заманда "Батыс сатраптар" деп танылатын болды, бірақ Птолемей өзінің 2-ғасырлық "Географиясында" оларды әлі де "Индо-скифтер" деп атаған. Кшатрапа сөзі сатрап сөзімен бір түбірден шыққан, екеуі де медилік xšaθrapāvan сөзінен туындаған, ол провинцияның билеушісі немесе әкімшісі деген мағынаны білдіреді. Джон Маршаллдың сөзінше, кшатрапа – "патшалардың патшасының" билеушісі. Махакшатрапа, яғни "Ұлы сатрап" атағы биліктегі сатрапқа берілсе, кшатрапа атағы тақ мұрагеріне берілген. Батыс кшатрапалары үндістерге сакалар деп те белгілі болған. Батыс сатраптары өздерін атаған Кшахарата атағы – сака тіліндегі xšaθrapati сөзінен шыққан, ол "елдің иесі" дегенді білдіреді және бұл сакалық сатрап атағының үнділік Kṣatrapa атағымен синонимі болуы мүмкін, ал ол өзі ирандық меди тілінен алынған. Батыс Үндістандағы сакалар сака тілінде сөйлеген, ол Хотан тілі деп те аталады, алғаш рет Тарим бассейнінде кездеседі.

Бірінші кеңею: Кшахарата әулеті (б.з.б.

Батыс сатраптардың қысқа ғұмырлы Кшахарата әулетімен (кейде Чахарада, Хахарата немесе Хакахарата деп те аталады) басталып кеткені есептеледі. Кшахарата термині 6-шы жылғы Таксила мыс тақтасындағы жазудан белгілі, онда ол Индо-скиф билеушісі Лиака Кусулаканы сипаттайды. Шри Пуламавидің билігінің 19-шы жылындағы Насик жазуында Хахаратаваса немесе Кшахарата руы туралы да айтылған. Кшахаратаның ең ерте кездескен өкілі – Абхирака, оның сирек монеталары белгілі. Одан кейін Нахапананың әкесі Бхумака билік құрды, ол монеталарында тек «сатрап» атағын ғана қолданды, ал «раджа» немесе «рано» (патша) атағын қолданбады. Нахапананың билігі әртүрлі деректерде 24-70 жылдарға, 66-71 жылдарға немесе оның буддалық белгілермен (сегіз спицалы дөңгелек – дхармачакра, немесе Ашока бағанасының суретіндегі арыстан) безендірілген монеталарына сәйкес 119-124 жылдарға дейін созылғандығы айтылады. Нахапана одан кейін билікке келіп, өте қуатты билеушіге айналды. Ол Батыс және Орталық Үндістандағы Сатавахана империясының бір бөлігін басып алды. Нахапана Мальва, Оңтүстік Гуджарат және Солтүстік Конкан аймақтарына, Баручтан Сопараға дейін, сондай-ақ Насик және Пуна округтеріне билік етті. Сол кезде Балучистанның Батыс сатраптардың солтүстік-батысындағы аймақты Индо-партиялық мемлекет – Паратараджалар басқарды, ал Кушандар солтүстікте империяларын кеңейтіп жатты. Оның күйеу баласы, Сака Ушавадата (Нахапананың қызы Дакшамитраға үйленген) Насик, Карле және Джуннардағы (Манмоди үңгірлері, 46 жылғы жазу) жазулардан Нахапананың вице-патшасы болғаны және оның аумағының оңтүстік бөлігін басқарғаны белгілі. Нахапана сатраптардың күміс монеталарын енгізді. Шамамен 120 жылға қарай Батыс сатраптары Малавтардың шабуылын тойтару үшін Уттамабхадралармен одақтасқан. Бұл туралы Нахапананың вице-патшасы Ушавадата жасаған Насик үңгірлеріндегі жазуда айтылған:

"Патшаның бұйрығымен, жаңбыр маусымында Малаялармен қоршауда қалған Уттамабхадра басшысын босатуға бардым, және олар менің жақындап келе жатқанымды естігенде қашқан, барлығы Уттамабхадра жауынгерлерінің тұтқындарына айналды." – Насик үңгірлерінің №10 үңгіріндегі жазу.

Буддистік үңгірлер құрылысы

Батыс сатраптары Орталық Үндістанда, әсіресе Махараштра мен Гуджаратта көптеген буддалық үңгірлерді салу және оларға құрбандық шалумен белгілі. Нахапана Карла, Джуннар және Насик аймақтарында кем дегенде 35 жыл патшалық құрған, бұл оған сол жерде құрылыс жұмыстарын жүргізуге жеткілікті уақыт берді деп саналады. Үңгірлерде Нахапананың отбасы жасаған көптеген жазулар белгілі: Насик үңгірлерінде алты жазу, Карла үңгірлерінде бір жазу және Джуннардағы Манмоди үңгірлерінде Нахапананың министрі жасаған жазу. Сонымен қатар, "Явандар", гректер немесе грек-үнділіктер, Насик үңгірлерінде, Карла үңгірлерінде, Лениадри және Манмоди үңгірлерінде де сыйлық жазуларын қалдырған.

Карла үңгіріндегі үлкен Чайтия залы

Әсіресе, Оңтүстік Азиядағы ең ірісі – Карла үңгір кешенінің шаитиясы 120 жылы Батыс сатраптарының билеушісі Нахапана салған және арналған.

Насиктің No10 үңгірі, "Нахапана вихарасы"

Насик үңгірлерінің кейбір бөліктері, сондай-ақ Пандавлени үңгірлері деп аталатындары да Нахапана тұсында қазылған. Нахапананың күйеу баласы және вице-королі: Диниканың ұлы Ушавадта, Нахапана патшаның күйеу баласы, Кшахарата Кшатрапа, (шындық) дінге шабыттанған, Говардханадағы Трирасми төбелерінде осы үңгірді және цистерналарды жасатуға бұйрық берді. Нахапананың No.10 жазуы, No.10 үңгір, Насик. Сәттілік! 42 жылдың Весаха айында Диниканың ұлы Ушавадта, патша Нахапананың күйеу баласы, Кшахарата Кшатрапа, Самғаға осы үңгірді сыйлады. Нахапананың No.12 жазуы, No.10 үңгір, Насик. Жазуларға сәйкес, Ушавадта өз әкесінің атынан түрлі қайырымдылықтар жасады және жаулап алуларға қатысты. Ол Бхрукачха (Броуч), Дашапура (Мальвадағы Мандасор), Говардхана (Насик маңы) және Шорпарага (Тхана ауданындағы Сопара) қалаларында қонақ үйлер, бақтар және су қоймаларын салдырды.

Гаутамиптра Сатакарниден жеңілді

Нахапана мен Ушавадатаны күшті Сатавахана патшасы Гаутамипутра Сатакарни ақыры жеңді. Гаутамипутра сақтарды Мальва және Батыс Махараштрадан ығыстырып, Нахапананы батысқа, Гуджаратқа дейін кері шегіндірді. Оның жеңісі Гаутамипутраның Нахапананың көптеген монеталарын қайта соғып (мұндай қазына Нашик ауданындағы Жогалтамбиде табылған) және Нашиктегі Пандавлени үңгірінің 3-ші үңгіріндегі жазуда жеңісін жариялағандығынан белгілі:

Гаутамипутра Сатакарни ( ) Кшатриялардың мақтанышы мен тәкаппурын басып тастаған; сақтарды (Батыс сатраптар), явандарды (үнді гректер) және пахлаваларды (үнді парфиялықтар) жойған, Хахарата әулетін (Нахапананың Кшахараты әулеті) түбірден жойған; Сатавахана әулетінің даңқын қайта жаңғыртқан. – Нашиктегі Пандавлени үңгірінің 3-ші үңгіріндегі патша анасы Гаутами Балашридің жазуы.

Ява мен Суматраны отарлау

Батыстық сатраптар тұсында Үндістан Ява және Суматра аралдарын жаулап алғанға ұқсайды.

Кардамака әулеті, Кастананың отбасы (1-і - 4-ғасыр)

"Сатрап" Кастана "Бадрамухалар" немесе "Кардамакалар" деп аталатын жаңа әулетті құрды. Кастананың билікке келген жылы нақты белгісіз, бірақ көптеген адамдар оның билігі 78 жылы басталды деп санайды, осылайша ол Сака дәуірін қалыптастырушы болады. Бұл оның ұрпақтарының (біздің мәліметімізше, олар монеталарында және жазуларында Сака дәуірін пайдаланған) өз негізін қалаушының күнін өз дәуірі ретінде қолданғандығымен үйлеседі. Кастана сол кезде Уджайн сатрабы болған. Матурада Кушан патшалары Канишка мен Вима Тактудың мүсіндерімен бірге табылған және "Шастана" деп аталған мүсін көбінесе Кастананың өзіне жатқызылады, бұл Кастана Кушандардың қарауындағы вассал болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, Рабатак жазуында да Канишка билігінде (шамамен 127-150 жылдары) Кушандардың Батыс Сатраптар аймағына билігі болғаны айтылады (Кушандардың астана Уджайнды бақылауы арқылы).

Шастананың аумағы

Шастананың кезінде Батыс сатраптардың аумағын географ Птолемей өзінің "Географиясында" кеңінен сипаттаған, оларды "Индо-скифтер" деп атаған. Ол бұл аумақты батыстағы Паталеннен бастап шығыстағы Уджайнға дейін ("Озэна Регия Тиастани", "Озэна / Уджайн, патша Шастананың астанасы") және оңтүстіктегі Баригазадан әрі қарай сипаттаған. Сонымен қатар, Үндістанның батыс жағындағы аймақ Индоскития деп аталады. Бұл аймақтың бір бөлігі (Инд) өзенінің сағасы маңында Паталена орналасқан, одан жоғары – Абирия. Инд өзені мен Кантикольпус шығанағының сағасы маңындағы жер Сирастрена деп аталады. ( ) Бұл өзен құратын аралда Пантала және Барбария қалалары орналасқан. ( ) Индоскитияның Ларика аймағы теңізге жақын батпақтан шығысқа қарай орналасқан, онда Намадус өзенінің батысында Баригаза сауда портының ішкі қаласы орналасқан. Өзеннің шығыс жағында (Ozena Regia Tiastani) Миннагара. Птолемей, География, Жетінші кітап, Бірінші тарау.

Оңтүстік аумақтардың сатауханаларға жоғалуы (б.з.

Оңтүстік Үндістанның билеушісі Яджна Шри Сатакарни (170-199 ж.ж.) Саттавахана әулетінің билеушісі біздің заманымыздың 2-ші ғасырының соңында Батыс сатраптарды жеңіп, олардың батыс және орталық Үндістандағы оңтүстік аймақтарын қайта басып алды, бұл Батыс сатраптардың құлдырауына әкелді. Яджна Шри Сатакарни Насик үңгірлерінде, Канхери мен Гунтурда жазулар қалдырды, бұл Саттавахана аумағының кеңейгенін көрсетеді. Канхеридегі 81-ші үңгірде және Чайтья үңгірінде No. 3 Яджна Шри Сатакарнидің екі жазуы бар. Насик үңгірінде Шри-Яжна Сатакарнидің билігінің 7-ші жылында жасалған бір жазу бар. Дегенмен, Пуна және Насик аймақтары Гаутамипутра Сатакарни Нахапананы жеңгеннен кейін Саттаваханалардың қолында қалған болуы мүмкін, себебі бұл аймақта Кардамакаларға қатысты эпиграфикалық жазбалар жоқ. Кшатрапа әулеті Кшатрапаның 19-шы билеушісі Рудрасена II (256-278) билігінде өркендеудің жоғары деңгейіне жеткен сияқты. Андхра Икшваку мен Батыс сатраптар арасында Рудрасена II кезінде некелік одақ болған болуы мүмкін, өйткені Андхра Икшваку билеушісі Матарипутра Вирапурушадаттаның (250-275 ж.ж.) әйелдерінің бірі "Уджайн билеушісінің" қызы Рудрадра бхаттарика болған, бұл Рудрасена II патша болуы мүмкін. Нагарджунакондадағы жазуға сәйкес, Икшваку патшасы Вирапурушадаттаның бірнеше әйелі болған, соның ішінде Уджайн билеушісінің қызы (Уджьяни махаража балика) Рудрадра бхаттарика. Рудрасена II (255-278 ж.ж.) билігінде Санчи Видиша аймағы Саттаваханалардан қайта басып алынған, бұл аймақта Рудрасена II-нің монеталарының табылуымен расталады.

Сасанидтердің солтүстік-батысқа қарай кеңінен жайылуы

Кушано-Сасанидтер Гандараға дейінгі аймақтарды бақылаудан өткеннен кейін, Сасанидтер империясы Шапур II тұсында, шамамен 350 жылы, субконтиненттің солтүстік-батысына қарай одан әрі кеңейді, әсіресе Гандара және Пәнджаб аймақтарында. Оңтүстікке қарай, Инд өзенінің сағасына дейін Сасанидтер белгілі бір бақылау немесе ықпал еткен, бұл Синдтегі Сасанид монеталарымен куәландырылған. Сасанидтердің Үндістанға кеңеюі, Кушан билігінің қалдықтарын жойғаны, Батыс сатраптардың есебінен де ішінара болған болуы мүмкін.

Самудрагуптаның (б.з. 336380) басып алған Орталық Үндістан

Видиша/Санчи және Эран аймағындағы Орталық Үндістан аймағын Сридхараварман атты сақ билеушісі басып алған. Ол Санчидегі Канакерха жазуынан және Эрандағы оның нага әскербасы туралы тағы бір жазудан белгілі. Эранда Сридхараварманның жазуынан кейін Гүпта империясының Самудрагуптасының (336-380 жж. билеген) ескерткіші мен жазуы табылды, ол "өзінің даңқын арттыру үшін" орнатылған. Осылайша, ол батысқа жасаған жорықтарында Сридхараварманның сақтарын жеңген болуы мүмкін. Сридхараварман, Самудрагуптаныц Аллахабад бағанасындағы жазуда аталған "сақ" билеушісі болуы мүмкін, ол Гүпта императорына "құрмет көрсетіп", "өзінің еркімен бағынып, (өздерінің) қыздарын үйлендіруге және өздерінің аймақтары мен провинцияларын басқаруға рұқсат сұраған".

Рамагуптаның Гуджараттағы жорығы

Рудрасимха III Батыс сатраптардың соңғы билеушісі болған сияқты. Натья дарпанадан алынған бір үзіндіде Гупта патшасы Рамагупта, яғни Чандрагупта II-нің ағасы, Гуджараттағы Батыс сатраптарға шабуыл жасап, өзінің мемлекетін кеңейтуге шешім қабылдағаны айтылады. Бірақ, әскери науқан тез арада нашарлап, Гупта әскері қоршауға түсті. Сака патшасы Рудрасимха III, Рамагуптадан бейбітшілік үшін оның әйелі Дхрувадэвиді беруді талап етті. Осы ұяттан сақтану үшін Гупталар Чандрагуптаның сүйіктісі, Мадхавасенаны ханшайым кейпінде жіберуге бекінді. Алайда, Чандрагупта жоспарды өзгертіп, өзі Сака патшасының алдына ханшайым болып барды. Ол содан кейін Рудрасимханы, сосын өзінің ағасы Рамагуптаны өлтірді. Ал Дхрувадеви Чандрагуптаға үйленді.

Тілдер

Хароштхи жазуы, солтүстік аймақтарда (Гандара аймағы) қолданылған, батыс сатраптардың алғашқы монеталарында брахми және грек жазуларымен бірге пайдаланылған, бірақ Шастана заманынан бастап тоқтатылған. Одан кейін тек брахми жазуы ғана сақталды, ал монетаның екінші жағындағы грек жазуы батыс сатраптары қолданған пракрит тілінде жазылуына мүмкіндік берді. Кейде жазулар санскрит тілінде де кездеседі. Нахапананың монеталарында грек жазуымен "PANNIΩ IAHAPATAC NAHAΠANAC" деп жазылған, бұл пракрит тіліндегі "Raño Kshaharatasa Nahapanasa" сөзінің транслитерациясы: "Кшахараса Нахапананың билігінде". Кастананың монеталарында да оқылмалы жазу бар: "PANNIΩ IATPAΠAC CIASTANCA", бұл пракрит тіліндегі "Raño Kshatrapasa Castana" сөзінің транслитерациясы: "Сатрап Кастананың билігінде". Осы екі билеушіден кейін грек жазуындағы жазу бұрмаланып, мәнін жоғалтады, тек эстетикалық құндылығын сақтайды. IV ғасырға қарай Рудрасимха II монеталарында бұзылған грек жазуымен мынадай мағынасыз жазу кездеседі: "ΛIOΛVICIVIIIΛ".

Әсерлер

Кшатрапалардың монеталары да өте ықпалды болды және көршілес немесе кейінгі династиялар, мысалы, Сатаваханалар мен Гупталар олардан үлгі алды. Гупта патшалары Чандрагупта II және оның ұлы Кумарагупта I-нің күміс монеталары батыс сатраптардың дизайнын қабылдады (бұл дизайн өзі грек-үнділіктерден алынған), монетаның алдыңғы жағында билеушінің бейнесі және псевдогрек жазуы, ал артқы жағында патшалық бүркіт (Гаруда, Гупталардың династиялық символы) шайтия төбесі мен жұлдыз және айдың орнын басты.

Ескерткіштер

Сударшан көлі Юнагадтың ірі жазбаларында еске алынған, бірақ оның қалдықтары табылмады. Бірінші ғасырға жататын "Лашти" деп аталатын алты жазу тасы Куч аймағының Хавда округіндегі Андхау ауылының жанындағы төбеден табылып, Будж қаласындағы Куч мұражайына жеткізілді. Олар сатраптар дәуірінің ең ерте дабылданған ескерткіштері болып табылады және Рудрадаман I тұсында салынған. Куч пен Саураштрадағы көптеген тас жазулар, сондай-ақ Гуджараттағы жүздеген монеталар сатраптар кезеңіне жатады. Барада тауларындағы Сана, Юнагад, Дханк, Талажа, Сидхасар, Прабхас Патан және Ранапардағы алғашқы үңгірлер көбінесе қарапайым және әсемделмеген, тек Юнагадтың Бава Пьяра үңгірлеріндегі кейбір мүсіндерден басқа. Олар Декандағы Андхра сатраптар дәуірінің үңгірлерімен салыстыруға болады. Олардың бетінде мүсіндердің жоқтығына байланысты, олардың жасалған уақытын анықтау қиын. Юнагадтың Упаркот үңгірлері мен Хамбалида үңгірлері сатраптардың кейінгі жылдарына жатады. Юнагадтың жанындағы Бория мен Интвада қазылған ступалар сатраптар дәуіріне жатады. Шамлажиде қазылған ступа бұл кезеңге немесе Гупта дәуіріне жатуы мүмкін.

Санскрит эпиграфиясына қосқан үлесі

"Үндістанның үлкен тіл біліміндегі парадокс" деп сипатталатын жағдай бойынша, санскрит жазулары пракрит жазуларына қарағанда кешірек пайда болды, бірақ пракрит санскрит тілінің туындысы саналады. Бұған себеп – пракрит тілі, өзінің көптеген түрлерінде, әсерлі Ашока жарлықтарының (б.з.д. 250 ж.) кезінен бастап басымдыққа ие болды. Б.з.д. 1-ғасырға қатысты бірнеше мысалдардан басқа, санскриттегі алғашқы жазулардың көпшілігі Индо-Скиф билеушілерінің кезіне жатады – ең ерте кезде Матура маңындағы Солтүстік сатраптар, немесе сәл кейінірек, Батыс және Орталық Үндістандағы тығыз байланысты Батыс сатраптар. Олардың санскритті насихаттауы Үндістан мәдениетіне деген құрметтерін көрсетудің бір жолы болды деп есептеледі: Соломонның сөзінше, "санскритті насихаттаудағы олардың ниеті, өзін заңды үндістандық немесе кеміндесін үнділенген билеушілер ретінде орнату және білімді брахмандық элитаның құрметіне ие болу қалауы болды". Батыс Үндістанда санскриттегі алғашқы жазуды Батыс сатрап билеушісі Нахапананың күйеу баласы Ушавадата, Насик үңгіріндегі №10 үңгірдің алдында жасаған көрінеді. Жазу біздің заманымыздың 2-шы ғасырының басына жатады және аралас ерекшеліктерге ие. Батыс сатраптардың билеушісі Рудрадаман I-нің (б.з. 150 ж., Гуджарат) Джунагадтағы жартасқа жазылған жазуы – қазіргі заманға дейін жеткен санскриттегі алғашқы ұзақ жазу. Соломонның айтуынша, бұл санскрит эпиграфиясындағы маңызды өзгеріс болып табылады, себебі ол "өлеңдік стильдегі алғашқы кеңінен жазылған мәтін". Рудрадаман жазуы "таза классикалық санскрит емес", бірақ эпикалық жергілікті санскрит ерекшеліктерінен басқа, ол жоғары классикалық санскритке жақындасқан. Бұл маңызды, өйткені ол Гупта империясы дәуіріндегі санскрит жазуларының прототипі болуы мүмкін. Бұл жазулар да брахми жазуында жазылған. Рудрадаман билік еткен шақта, шамамен 150 ж., грек жазушысы Яванешвара "грекше сөйлей алмайтындардың пайдасы үшін" Яванаджатаканы грекшеден санскритке аударғаны белгілі, бұл аударма Үндістандағы барлық келесі астрологиялық еңбектер үшін авторитетке айналды. Санскрит жазуларын оңтүстікке тарату, әлдебір дәрежеде, Оңтүстік Үндістан билеушілерімен тығыз байланыста болған Батыс сатраптардың ықпалына байланысты болуы мүмкін: Соломонның сөзінше, "Рудрапурусадатта патшаның кезіндегі Нагарджунакондадағы ескерткіш бағана жазуы Батыс Ксатрапалар мен Нагарджунаконданың Ықсаку билеушілері арасындағы некелік одақты растайды". Сондай-ақ, Матурадағы Мат ғибадатханасында Вима Кадфисес пен Канишканың әйгілі мүсіндерімен бірге Шастананың мүсіні табылды. Мүсінде "Шастана" (Ортаңғы брахми жазуы: Ша ста на) деген жазу бар. Бұл одақ пен достық, егер вассальдық болмаса, дегенді білдіреді. Соңында, Канишка Рабатқа жазуында өзінің билігі Батыс Сатрап патшалығының классикалық астанасы Уджайнға дейін созылған деп мәлімдейді. Бұл, сондай-ақ, Канишкамен қатар орналасқан Шастана мүсінінің болуы Кушанның Батыс сатраптармен одақтас болғанын көрсетеді. Ақырында, Матура аймағында билік еткен "Солтүстік сатраптар" кезеңінен кейін "Ұлы сатрап" Харапаллана мен "Сатрап" Ванаспара Сарнаттағы жазудан Кушандардың феодаторлары болғандығы белгілі.