Төмен байытылған уран қоры: Ядролық отын банкінің маңызы

Кіріспе

Төмен байытылған уран реакторлық отынының қоры

Ядролық отын банкі – ядролық реакторларын отынмен қамтамасыз ету үшін резервтік көзі қажет елдерге арналған төмен байытылған уран (ТБУ) қоры. Байыту технологиясы бар елдер байытылған отынды "банкке" салады, ал байыту технологиясы жоқ елдер өздерінің электр станциялары үшін осы банктерден отын алады. ТБУ банктерінің мақсаты – жабдықтаудың күтпеген, коммерциялық емес түрде бұзылуы жағдайында ядролық отынмен қамтамасыз ету болып табылады және бұл шара ядролық қару-жарақтың таралуын болдырмау және басқа көздер жетіспеген жағдайда отынды пайдалану үшін ТБУ-ға қол жеткізуді кепілдік беру арқылы елдерді уранды байыту құрылыстарын салудан қайтармақ үшін маңызды халықаралық күш ретінде қарастырылады. Ядролық отынның кепілді түрде берілуін қамтамасыз ету, соның салдарынан елдердің өздерінің ядролық отын өндіру мүмкіндіктерін құру қажеттілігін болдырмау идеясы, ядролық қарудың таралуын тоқтату және соңында оларды толығымен жою жолы ретінде ұзақ жылдар бойы ұсынылып келеді. Австрия, Ресей, Еуропалық Одақ, АҚШ және басқа да елдер халықаралық отын банкінің әртүрлі тұжырымдамаларын қолдады. Көптеген ядролық қаруға ие емес мемлекеттер түрлі себептермен осы ұсыныстардың бірін де қабылдауға құлшынбай отыр.

Шолу

Байыту технологиясы негізінен байытылған ядролық отын жасау үшін қолданылады, бірақ оны қару сақтауға арналған ядролық материал жасау үшін де пайдалануға болады. Отын банкінің басты мақсаты – байыту технологиясын иелену қажеттілігін жою арқылы ядролық қарудың одан әрі таралу қаупін азайту. Ұсынылып отырған отын банкі әлемдегі барлық электр станцияларын кемсітпейтін, саяси мүдделерден тыс негізде қамтамасыз етеді, соның арқасында елдердің өздерінің уранды байыту технологияларын дамыту қажеттілігі төмендейді, ал мұндай технологиялар ядролық қару жасауға да қолданылуы мүмкін. Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) бұрынғы бас директоры доктор Эль-Барадей бұл туралы: «Бәсекеге қабілетті бағада сенімді түрде отынмен қамтамасыз ету арқылы біз елдердің отын циклын өзіндік дамыту қажеттілігін жоямыз. Осылайша, отын циклы технологияларының таралуына қатысты қазіргі алаңдаушылықтарды шешуге үлкен үлес қоса аламыз» деп мәлімдеген.

Адвокаттар

Доктор Эль-Барадей, 1997-2009 жылдар аралығында Халықаралық атом энергиясы агенттігінің директоры болған, ядролық энергияға бейбіт мақсатта қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін, екі мақсатты қолдану технологияларына қатысты сұрақтар тудырмай, ядролық отын банкін құруды ұсынды. "Отын алуға, технология алуға, реактор салуға ниетті елдер оны ала алады, бірақ міндетті түрде өз байыту қуатын дамытуы қажет емес. Жабдықтау механизмі сенімді, саяси ықпалдан тыс болуы керек және тек ядролық қаруды таратпау критерийлеріне негізделуі тиіс", - деді ол. 2005 жылғы Нобель бейбіт сыйлығын қабылдағанда доктор Эль-Барадей халықаралық отын банкін құрудың әр елдің өз отын циклын дамытуға деген ынтасын жоятынын айтты. "Содан кейін біз жаңа ұлттық нысандарға мораторий енгізуге келісуіміз керек және байыту, отын өндіру, қалдықтарды жою және қайта өңдеу саласындағы көпұлттық келісімдер бойынша жұмыс бастауымыз керек", - деді ол. 2006 жылы Карнеги халықаралық бейбітшілік қорының ядролық қаруды таратпау бағдарламасының директоры Джозеф Сиринчионе халықаралық отын банкі халықаралық деңгейде реформаларға бастама бере алатынын мәлімдеді. "Егер біз оны дұрыс басқарсақ, Иран ядролық энергияға тәуелді барлық елдерді алаңдатып отырған мәселені шешуге қадам жасай алады. Әсте болса, Иран ядролық отынды өндіру және сатудың жаңа жүйесін құруға ықпал ете алады", - деді ол. 2015 жылғы Иранның ядролық келісімінде отын банкі туралы ешқандай ұсыныс болған жоқ. АҚШ сенаторлары Ричард Лугар мен Эван Бэйх, екеуі де Индиана штатынан, ядролық отын банкін қолдады. "Чикаго трибьюн" газетінде жарияланған мақаласында олар "елдердің ядролық энергияны сылтау ретінде пайдаланып, ядролық қару жасауына жол бермейтін жаңа халықаралық ядролық қаруды таратпау стандартына мұқтаждық бар" деп жазды. Лугар мен Бэйх бұл қажеттілік екенін, себебі "ядролық энергияға деген сұраныстың артуы көптеген елдерді өз байыту қуатын іздеуге итермелейді" және Халықаралық атом энергиясы агенттігі бақылайтын Халықаралық ядролық отын банкін құруға бірлесіп шақыруды жеткізді. 2009 жылы АҚШ президенті Барак Обама Прагада сөйлеген сөзінде ядролық отын банкін құруды қолдады: "Біз азаматтық ядролық ынтымақтастық үшін жаңа құрылымды құруымыз керек, оның ішінде Халықаралық отын банкі де бар. Осылайша елдер ядролық қаруды таратпау қаупін арттырмай, бейбіт энергияға қол жеткізе алады. Ядролық қарудан бас тартқан әрбір елдің, әсіресе бейбіт бағдарламаларды іске асырып жатқан дамып келе жатқан елдердің осы құқығы болуы керек". 29 тамыз 2017 жылы Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (ХААЭО) елдерге ядролық отынның қолжетімділігіне сенімділік беруге бағытталған жобасы, Қазақстанда төмен байытылған уранды (ТБУ) сақтауға арналған нысанның ашылуымен сейсенбіде маңызды кезеңге жетті.

Dr. ElBaradei, who was director of the International Atomic Energy Agency from 1997 to 2009, called for the establishment of a nuclear fuel bank to provide peaceful access to nuclear energy without raising questions about dual use technology. "Every country that would like to get the fuel, that would like to get the technology, the reactor, will get that, but not necessarily developing their own enrichment facility. And assurance of supply mechanism should be reliable, should be apolitical, should be based solely on non proliferation criteria," he said. In his acceptance of the 2005 Nobel Peace Prize, Dr. ElBaradei also said the establishment of an international fuel bank would remove the incentive for each country to develop its own fuel cycle. "We should then be able to agree on a moratorium on new national facilities, and to begin work on multinational arrangements for enrichment, fuel production, waste disposal and reprocessing," he said. Joseph Cirincione, the director of the nonproliferation program at the Carnegie Endowment for International Peace, said in 2006 that an international fuel bank could start reforms at the international level. "If we handle it properly, Iran might be the trigger for resolving this problem that troubles all nations relying on nuclear power. Iran, ironically, could be the catalyst for creating a fundamentally new system of how we produce and sell nuclear fuel," he said. The Iran nuclear deal framework of 2015 did not include the idea of a fuel bank. U. S. Senators Richard Lugar and Evan Bayh, both of Indiana, have also advocated for a nuclear fuel bank. In an op ed published in the Chicago Tribune, they wrote that what is needed is "a new international non proliferation standard that prevents countries from using the guise of nuclear energy to develop nuclear weapons". Lugar and Bayh argued this was imperative because "the coming surge in demand for nuclear power will lead more and more nations to seek their own enrichment facilities", and jointly called for the establishment of an International Nuclear Fuel Bank, controlled by the International Atomic Energy Agency. In 2009, the formation of a nuclear fuel bank was endorsed by U. S. President Barack Obama in a speech in Prague: "And we should build a new framework for civil nuclear cooperation, including an International Fuel Bank, so that countries can access peaceful power without increasing the risk of proliferation. That must be the right of every national that renounces nuclear weapons, especially for developing countries embarking on peaceful programs." On 29/08/2017, An International Atomic Energy Agency (IAEA) project aimed at providing confidence to countries about the availability of nuclear power fuel reached a key milestone on Tuesday towards its establishment, with the inauguration in Kazakhstan of a facility where low enriched uranium (LEU) will be stored.

1970-1989 жылдар

1970 және 1980 жылдары "таралуға қарсы тұратын" отын циклін дамыту үшін қосымша мүмкіндіктер зерттелді. Осы кезеңде ядролық отын циклінің басқарулық аспектілері де қарастырылды және бірнеше сәтсіз ұсыныстар енгізілді. Ұсыныстардың кейбіреулері мына бастамаларды қамтыды: Отын циклын бағалау 1977 жылдың қазан айында Картер әкімшілігі тарапынан ресми түрде басталды, оған 46 елден 500-ден астам сарапшы қатысты. 1980 жылы Халықаралық атом энергиясы агенттігінің Басқарушылар кеңесі ұқсас мәселелерді шешу үшін Көрсету комитетін (CAS) құрды. Комитет отын циклін көпұлттық ету мәселесін қарастырды, бірақ келісімге келе алмады және 1987 жылы ресми түрде жұмысын тоқтатты.

Ресей ұсынысы

Ресейдің "Росатом" ядролық корпорациясының басшысы Сергей Кириенко МАГАТЭ Бас конференциясында Ресейдің 300 миллион долларлық төмен байытылған уран қорын МАГАТЭ бақылауына беруді жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Отын Сибирьдегі Ангарск қаласындағы көпұлттық уран байыту кешенінде сақталады және екі реакторға арналған төмен байытылған уран көлеміне жеткілікті болады. "Біз МАГАТЭ Бас директорының 2008 жылдың бірінші жартысында Ресейдің кепілді ядролық отын қорын құру жоспарын қарастыруды МАГАТЭ Басқарушылар кеңесіне ұсынуы үшін қажетті дайындық жұмыстарын жүргізуіміз керек", - деді Кириенко. Ол сондай-ақ Ресей жылына 4000 тонна австралиялық уранды өңдеуге дайын екенін айтты. Ресей Ангарск электролиздік химия комбинатында Халықаралық уран байыту орталығын (IUEC) құрды, ол орталыққа қатысушы ұйымдарға уранды байыту мүмкіндігіне кепілдікпен қол жеткізуді қамтамасыз етуге арналған. 2007 жылғы 10 мамырда Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасы IUEC аясындағы алғашқы келісімге қол қойды. Ресей мен МАГАТЭ 2010 жылғы 30 наурызда Сібірдегі Ангарск қаласында әлемдегі алғашқы ядролық отын банкін құру туралы келісімге келді.

Алты ел тұжырымдамасы

"Алты ел тұжырымдамасы" Франция, Германия, Нидерланды, Ресей, Ұлыбритания және АҚШ-тың ядролық отынға сенімді қол жеткізуді қамтамасыз ету мақсатымен ұсынылған. 2008 жылы осы алты елдің барлығында да байыту нысандары болды. Ұсынысқа сәйкес, клиент мемлекеттер сезімтал ұлттық ядролық нысандардан бас тартуға міндетті, ал егер жабдықтау тоқтап қалса, алушы ел басқа жеткізушілермен жаңа келісімдер жасау үшін МАГАТЭ-ге жүгіне алады, егер ядролық қаруды таратпау шарттары сақталса. Бұл шарттарға Қосымша хаттаманы іске асыру және қауіпсіздік пен қорғау стандарттарының орындалуы кіреді. Алты ел нарықтағы деңгейден асып түсетін байыту кепілдігінің екі деңгейін ұсынды. "Базалық кепілдіктер" деңгейінде жеткізушілер клиенттерге жабдықтаудың тоқтауына байланысты бір-бірін алмастыруға келіседі. "Қорлар" деңгейінде қатысушы үкіметтер "базалық кепілдіктер" орындалмаған жағдайда қолжетімді болатын аз байытылған уранның физикалық немесе виртуалды қорларын ұсынуға мүмкіндік алады. Бұл жоба МАГАТЭ-ге мүше мемлекеттер мен басқа да қаржылық көмектер есебінен 150 миллион доллар көлемінде толық қаржыландырылды. Бұл қаражат 20 жылдық шығындарды қамтуға жеткілікті деп күтілуде. 2019 жылдың қазан айында Ulba банкі 32 контейнерден тұратын LEU отынының алғашқы партиясын қабылдады.

МАГАТЭ

Халықаралық атом энергиясы агенттігі INFCIRC/640: "Ядролық отын циклына көпжақты келу жолдары: МАГАТЭ Бас директорына ұсынылған сарапшылар тобының есебі". 22 ақпан 2005 ж.
Халықаралық атом энергиясы агенттігі INFCIRC/704: "Ядролық отын циклын көпжақты ету жөніндегі Германияның ұсынысы". 4 мамыр 2007 ж.
Халықаралық атом энергиясы агенттігі INFCIRC/708: "Халықаралық уран байыту орталығын құру, оның құрылымы және жұмыс істеуі туралы". 8 маусым 2007 ж.