Кіріспе
Британдық Колумбиядағы ұзын аңғар Рокки тауларының ойысы, Мың шыңның аңғары немесе жай ғана Ойыс деп те аталады, бұл Солтүстік Американың Рокки тауларының солтүстік бөлігінің батыс жағындағы кең аңғар. Ойыс – визуалды және картографиялық тұрғыдан ерекше физиографиялық нысан. Ол Монтана штатындағы Флэтхед көлінен Лиард өзеніне дейін, Британдық Колумбия – Юкон шекарасының оңтүстігіндегі Уотсон көлі маңына дейін созылады. Ойыстың түбі кең және теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Ойыстың бағыты шамамен 150/330° географиялық солтүстік векторына жақын, ол солтүстікке немесе оңтүстікке ұшатын авиаторларға қолайлы бағдаршамыр болып табылады. Топографиясының бір бөлігі U пішіндес мұздық аңғарларға ойылып салынған болса да, ол негізінен геологиялық жарылымдардың нәтижесі. Ойыс шығысында Рокки тауларын, батысында Колумбия және Кассиар тауларын бөліп тұрады. Сонымен қатар, ол Британдық Колумбияның Ішкі жазығының Нечако жазығының Макгрегор жазығының бір бөлігін қоршап тұрады. Шыңнан шыңға дейін өлшегенде, ені шамаға дейін жетеді, ал аңғардың рельефі әртүрлі, бірақ әуеден және спутниктік/қашықтан зондтау арқылы анық көрінеді, сонымен қатар оны кез келген таулар мен қыраттарға көтерілгендер оңай байқай алады. Ойысты төрт ірі өзен алабы кесіп өтеді: Колумбия, Фрейзер, Бейбітшілік және Лиард. Колумбия өзені келісімінің екі су қоймасы – Куакануза және Кинбаскет көлдері, оның көп бөлігін бүгінге дейін толтырып тұр. Британдық Колумбияның энергетикалық бастамасы Виллистон көлін құрды. Ойыстың бойымен ағатын өзендерге Кутенэй, Колумбия, Каноэ, Флэтхед, Фрейзер, Парснип, Финлей, Фокс және Кечика өзендері жатады. Флэтхед өзенінің Солтүстік тармағы, Флэтхед көліне құятын басқа тармақтарымен бірге, Колумбия өзені жүйесінің бөлігі болып табылады. Кечика – Лиард өзені жүйесінің, ал Түлкі, Парснип және Финлей өзендері – Бейбітшілік өзені жүйесінің бөлігі. Каноэ өзені – Колумбия жүйесінің қысқа саласы, Кинбаскет көліне құяды. Алайда, Кутенэй өзені толығымен ойыстан өтпейді, бірақ Куакануза су қоймасы арқылы Канададан оңтүстік-батысқа қарай Либби бөгетіне дейін шығады. Кутенэй өзені (Канадалық жазу) – Колумбияның саласы, АҚШ арқылы шарлап өткеннен кейін Кастлегарда Колумбияға қосылады (Кутенэй өзені, АҚШ жазуы). Ыңғайлы болу үшін Рокки тауларының ойысын екі бөлікке бөлуге болады: Солтүстік Ойыс (Мусква жоталары мен Ішкі таулар арасында) және Оңтүстік Ойыс (Континентальдық жоталар мен Колумбия таулары арасында), оларды Ішкі жазықтың солтүстік-шығыс бөлігі бөліп тұрады. Арктикалық Тынық мұхиты көлдері провинциялық паркінің Копли жотасы, Парснип-Финлей-Бейбітшілік жүйесінің Солтүстік Мұхитқа (Маккензи өзені арқылы) және оңтүстік-батыс Макгрегор-Фрейзер жүйесінің Тынық мұхитына құйылуы арасындағы су ағызу шекарасын құрайды. Британдық Колумбияның Принс-Джордж қаласының маңындағы Колумбия тауларының ~54°С солтүстік шеті, Фрейзер өзені ойыстан шығып, Ішкі жазыққа кіретін жер осы мақсатта пайдаланылуы мүмкін. Ойыстың солтүстік бөлігінде соққыға ұшыраған жарылымдар басым, ал оңтүстік бөлігі қалыпты жарылымдар арқылы қалыптасқан. Солтүстік және оңтүстік бөліктердің уақыты мен жарылым стиліндегі айырмашылықтарға қарамастан, олардың екеуі де батысқа қарай беткейленген, терең негізгі беткейдің тік сырғасымен бақыланатындықтан бір-бірімен сәйкес келеді.
The Rocky Mountain Trench, also known as the Valley of a Thousand Peaks or simply the Trench, is a large valley on the western side of the northern part of North America's Rocky Mountains. The Trench is both visually and cartographically a striking physiographic feature extending approximately from Flathead Lake, Montana, to the Liard River, just south of the British Columbia–Yukon border near Watson Lake, Yukon. The trench bottom is wide and is above sea level. The general orientation of the Trench is an almost straight 150/330° geographic north vector and has become convenient as a visual guide for aviators heading north or south. Although some of its topography has been carved into U shaped glacial valleys, it is primarily a byproduct of geologic faulting. The Trench separates the Rocky Mountains on its east from the Columbia Mountains and the Cassiar Mountains on its west. It also skirts part of the McGregor Plateau area of the Nechako Plateau sub area of the Interior Plateau of British Columbia. It is up to wide, if measured peak to peak, and varies in valley relief, but is clearly visible by air and satellite/remote sensing and is easily discernible to those ascending any of the mountains or ridges lining it. The Trench is drained by four major river basins: the Columbia, Fraser, Peace and Liard. Two reservoirs of the Columbia River Treaty fill much of its length today Lake Koocanusa and Lake Kinbasket. A further British Columbia power initiative created Lake Williston. Rivers that follow the Trench, at least in part, are the Kootenay River, the Columbia River, the Canoe River, the Flathead River, the Fraser River, the Parsnip River, the Finlay River, the Fox River, and the Kechika River. The North Fork of the Flathead River, flowing into Flathead Lake with the other branches of the Flathead River, is part of the Columbia River system. The Kechika is part of the Liard River system, and the Fox, Parsnip and Finlay Rivers are part of the Peace River system. The Canoe River is a short tributary of the Columbia system, draining into Kinbasket Lake, a reservoir on the Columbia River. The Kootenai River, however, does not fully follow the Trench but exits Canada southwest via Lake Koocanusa reservoir to the Libby Dam. The Kootenay River (Canadian spelling) is a tributary of the Columbia, joining the Columbia at Castlegar, BC after a meander through the United States as the Kootenai River (US spelling). For convenience the Rocky Mountain Trench may be divided into two sections, the Northern Trench (between the Muskwa Ranges and Interior Mountains) and the Southern Trench (between the Continental Ranges and Columbia Mountains), separated by the northeastern portion of the Interior Plateau west of the Hart Ranges. The Copley Range of the Arctic Pacific Lakes Provincial Park forms the drainage divide between the northerly Parsnip Finlay Peace system into the Arctic Ocean (via the Mackenzie River) and the southwesterly McGregor Fraser system into the Pacific Ocean. The northern end of the Columbia Mountains at ~54°N near Prince George, British Columbia, where the Fraser River leaves the Trench to enter the Interior Plateau, may be used for this purpose. The northern portion of the Trench is dominated by strike slip faulting, while the southern part of the Trench was created by normal faults. Despite differences in timing and faulting styles of the northern and southern portions, they were aligned with each other because faulting for both was controlled by a pre existing, west facing, deep basement ramp with over of vertical offset.
Солтүстік Роки тауларының траншеясы
Солтүстік Роки тауларының қабысы Британдық Колумбия мен Юкон шекарасына жақын орналасқан Тинтина қабысымен 60 градус солтүстік ендікте тығыз байланысты, және осы екі қабысты бірдей немесе бірін-бірінің "ұзартылуы" деп санауға болады. Тинтина қабысы Юкон арқылы Аляскаға қарай солтүстік-батысқа қарай жалғаса береді. Екі қабыстың көзге көрінетін бөлігі Уотсон көлі (Юкон) және Төменгі Пост (БК) сияқты шағын елді мекендерге жақын Лиард жазығындағы борал ормандарының астында жоғалып кетеді. Солтүстік қабыстың ең жоғары нүктесі – Сифтон өткелі, ол Скарсити арнасының иілісіне жақын жерде орналасқан.
Геология
Тинтина тауларының солтүстік Роки тауларының ойысындағы Тинтина бұзылысының оң жаққа қарай жылжуы ортаңғы юра дәуірінде басталуы мүмкін. Жылдам жылжу деңгейі екі импульс кезінде болған, сәйкесінше ортаңғы креда және ерте кайнозой дәуірлерінде, соңғысы эоценде болған болуы мүмкін. Жалпы оң жаққа қарайғы қозғалыстың орташа еселігінен астам бөлігі орын алды, оның қозғалысы креданың ортасынан бері болды. Нәтижесінде, бұзылу жүйесінің батысындағы аймақтар солтүстікке қарай жылды. Тектоникалық плиталар тұрғысынан алғанда, Тинтина тауларының солтүстік Роки тауларының ойысындағы Тинтина бұзылысының оң жаққа қарай жылжуы Сан-Андреас бұзылысы бойындағы жылжумен, Бассейн және Жұқақ таулы аймақтың кеңеюімен және Солтүстік Американың батысындағы басқа кеңейтімді немесе жылжу бұзылу жүйелерімен байланысты. Тинтина бұзылысы Солтүстік Кордилер жанартаулық провинциясына параллель екі ірі бұзылу аймақтарының бірі болып табылады, екіншісі – Юкон, Аляска штаты және Британ Колумбиясының жағалауындағы Денели бұзылысы.
Геология
Оңтүстік Рокки тауларының шұңқыры негізінен кайнозой дәуіріндегі созылу (қалыпты жарылу) нәтижесінде пайда болған. Оңтүстік шұңқырында кездесетін шегініс қозғалысы маңызды деп есептелмейді. Дегенмен, созылу жарылуы айтарлықтай болған, оның тереңдігіне дейін жеткен. Оңтүстік шұңқыры солтүстік шұңқырынан көбірек иректелген және көлденең қимасы бойынша асимметриялық (ұзындығына перпендикуляр) ерекшеленеді. Оңтүстік Рокки тауларының батыс жағы шығыс жағына қарағанда көбірек тегіс және бедерлі. Палеозойдың соңғы кезеңдерінен мезозойға дейінгі аралықта, батысқа қарай жылдам шөгінділердің жиналуы және шөгіп кету, қазіргі Рокки таулары шұңқырының аймағында шығыстағы тұрақты құрлық шельфіне өтті. Невада орогенезі Юра және ортаңғы бор дәуірінде шөгінді тау жыныстарының батыс бөлігін жойды, оларды метаморфтық бүктеме белдеулеріне итеріп жіберді. Қазіргі уақытта Оңтүстік Рокки таулары шұңқырының екі жағындағы қабаттар негізінен кембрийге дейінгі және палеозойлық метаседиментті және шөгінді тау жыныстарынан тұрады. Шұңқырының ішінде біріктірілмеген кайнозой құмтастары мен конгломераттары бар. Осы жоғарыда айтылған фундаменттік пандус, оның бойымен орогенезбен байланысты итермелі жарылымдар және одан кейінгі шегініс және қалыпты жарылымдар болған, бұл палеозой және мезозой дәуірінің ежелгі құрлық шельфімен байланысты болуы мүмкін.
Мәдениет және экономика
Үлкен аңғар және оның салалары мал шаруашылығы мен орман шаруашылығына негізделген экономиканы ұсынып келді. Бұған бірнеше кен орындарының орналасуы, көбінесе жанама аңғарларда, қорғасын, мырыш, көмір және гипс өндіруі де қосылды. Канадалық Тынық мұхиты темір жолы (CPR) Кранбрук пен Голден арасындағы оңтүстік аңғарына қарай созылатын қосымша желіні салды. Бұл Кровснест асуының оңтүстік теміржол бағытын Роджерс асуы арқылы CPR магистраліне қоса байланыстырады. Бүгінде ол экспорт үшін Цаувассенге Кровснест көмірін тасымалдайды. Яхк арқылы оңтүстікке қарайғы теміржол байланысы Айдахо және АҚШ-тың батыс штаттарына жүк тасымалын қамтамасыз етеді. Туризм экономиканың маңызды күшіне айналды. Оңтүстік аңғарында және оған жақын салаларда көптеген шаңғы курорттары бар. Олардың ішінде Fairmont, Panorama, Kimberley, Purden, Kicking Horse және алғашқы Bugaboo вертолеттік шаңғы үйі бар. Мұнда тағы да көптеген шаңғы турлары мен елді мекендегі қонақ үйлер табылады. Гольф, қайықпен жүзу, балық аулау және жаяу серуендеу сияқты жазғы спорт түрлері демалыс күндерін өткізушілер мен тұрақты түрде демалатын халыққа қосымша тартымдылық сыйлайды. Аң аулау, балық аулау, жолдан тыс жүру және кемпинг әлі де танымал ойын-сауық болып қалады. Бұл бағытталған іс-шараларды және аймақты жеке зерттеуді қамтиды. Жақсы климат, әдемі пейзаж, алуан түрлі демалыс мүмкіндіктері және курорттық жайлылық Кранбрук, Виндермир, Инвермир, Радиум және Голденді қоршаған қалалар мен ауылдық аймақтарда демалысқа арналған жылжымайтын мүлік индустриясының дамуына ықпал жасады. Сонымен қатар, көптеген басқа да жергілікті тіркелмеген қауымдастықтар мен пошта бөлімшелері бар.