Ян Пётр Сапега: Польский шляхтич, полководец және дипломат

Кіріспе

Польшалық дворян Ян Питр Сапиеха (ағылш. John Peter Sapieha, 1569–1611) – поляк-литвалық дворян, генерал, саясаткер, дипломат, Ушвиат уезінің әкімі, Парламент мүшесі және Мәскеу Кремлінде орналасқан поляк әскерлерінің шебер қолбасшысы. Сапиеха поляк-швед соғысына қатысты – ол 100 казактан тұратын жеке отряд әкелді және 1605 жылғы Кирхольм шайқасында 400 қанатты гусар мен 700 казактан құралған поляк-литва армиясының оң жаққа бағытталған қанатын басқарды. Ол сондай-ақ поляк-москва соғысына (1605–18) қатысты, онда 1608 жылы Троице-Сергиева лаврасын сәтсіз қоршауға басшылық етті, ал кейіннен Прокопи Ляпунов басқарған полякқа қарсы москва күштерімен Мәскеу маңында шайқасты. 15 қазан күні Мәскеу Кремлін қоршау кезінде күрт қайтыс болды. Ресей халқына қатыгездігімен белгілі болған ол Пан Гетман деп аталды, бұл сөз тікелей "мырза генерал" дегенді білдіреді.

Өмірбаян

Ян Пьотр 1569 жылы Анна Ходкевич пен Павел Сапиханың ұлы ретінде дүниеге келді. Ол алдымен Вильнюс университетінде (1587 жылға дейін), содан кейін Падуа университетінде білім алды. Шетелден оралған соң әкесімен бірге татарлар мен влахтарға қарсы жорыққа қатысты. 1600 жылы Гродно округінен парламентке депутат болып сайланды. Кшиштоф Миколаж "Жылдам" Радзивиллдің ұсынысын қабылдаудан бастапқыда бас тартқанына қарамастан, ол Ливон соғысына (1601–1605) қатысты және 1603 жылдың 5 наурызында Ян Карол Ходкевичтің басшылығымен Ракибор шайқасында полкі ерекше көзге түсті. Ол 1604 жылдың 25 қыркүйегіндегі Вейсенштейн шайқасына да қатысты, онда поляк әскері қаланы қоршап алып, швед әскерін талқандады. Еңбегі үшін Сапиеха Ходкевич Дорпатта болмаған кезде литва армиясының лагеріне уақытша қолбасшы болып тағайындалды, ал Кирхольм шайқасында литва армиясының бүкіл сол жаққа басшылық етті. Сапиеха басқарған полк швед әскерінің басты қарсы шабуылының біріне керемет түрде төтеп берді, оған Швеция королі Карл IX жеке басшылық етті. Ливон жорығына қатысқаны үшін ол поляк дворяндары арасында зор даңққа ие болды. Осының нәтижесінде 1606 жылы Сапиеха Ушвиат графтығын алды, ал парламент 1607 жылы оған 10 000 поляк злотысы берді. Патша Зигимунд III Васаға қарсы бүлік шығарған Зеврядзевский көтерілісі кезінде Сапиеха бастапқыда көтерілісшілерге симпатия танытқанымен, ақырында патша тарапына шығып, оның патшалық саясатын қолдады. 1607 жылдың тамызында Лев Сапиеханың көндіргенімен, ол өзінің қызметтерін Жалған Дмитрийге ұсынды. Дмитрийдің басшылығымен ол Вязьма қаласын басып алды және 1608 жылдың 2 қазанында Василий IV Шуйский әскерін сәтті талқандады. 1609 жылы ол Волга өзеніндегі Калязин маңындағы шешілмеген шайқасқа басшылық етті. 1605 жылы патша Зигимундтың Мәскеу жорысы басталғаннан кейін (Димитриада деп белгілі), Сапиеха бастапқыда бейбіт өмір сүруді және монархты қолдамауды жөн көрді, бірақ поляк дворяндары мен армиясының қатты қысымымен ол бас тарта алмады және патшаға Ресей аумағындағы шайқастарда көмектесуге шешім қабылдады. 1610 жылдың 25 маусымында жиналған әскерлер Ян Пьотр Сапиеханы өздерінің гетманы етіп таңдады, ол бұрын қайтыс болған генерал Розинскийдің орнын басты. Шілдеде ол Сапиеханы Мәскеуге жіберді, онда 27 тамызда ол Бояр Думасымен Жалған Дмитрийді құлатып, князь Владиславқа (болашақ патша Владислав IV) патшалық тәжді беру туралы келісімге келді. Дмитрийдің өлімінен кейін, 1610 жылдың желтоқсанында Сапиеха Калуга ауылын басып алуға тырысты, бірақ кейін Перемышль қаласын басып алуда сәтті болды. 1611 жылдың қаңтар-наурыз айларында ол боярлармен келіссөздер жүргізіп, патша әскерінің беделін әлсіретуге, қолдау көрсетуге және ұлы гетман Станислав Жолкевскийдің жеке басшылығын күтуге немесе өзін Ресей тағына отырғызуға үміттенеді. 1611 жылдың 27 наурызында патша шығыстағы әскери қолбасшылар арасындағы өзінің "беделіне" алаңдап, Сапиехаға көбірек әскер алу үшін төлем мен жалақы уәде берді. Ақырында монарх гетманның сенімін жеңіп алды. Ян Пьотр 8 мамырда оған қосылды, ал 18 маусымда олар Мәскеуге келді; алайда, ол наразы болды және Мәскеу Кремлін қоршауға қатысудан бас тартты. Лагерьдегі жалақының төленбеуі мен нашар санитарлық жағдайларға байланысты поляк әскерлері рухтанды және соғысуды тоқтатты. 15 қыркүйекте Сапиеха ауыр науқастанып, орталық Кремль сарайына көшірілді, онда 1611 жылдың 15 қазанында қайтыс болды.

Jan Piotr was born in 1569 as the son of Anna Chodkiewicz and Paweł Sapieha. He firstly studied at the University of Vilnius (up to 1587) and then at the University of Padua. After returning from abroad he accompanied his father in an expedition against the Tartars and Vlachs. In 1600 he became a member of the parliament from the district of Grodno. Despite an initial refusal to accept the offer of Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł, he took part in the Livonian War (1601–1605) and on 5 March 1603, his regiments distinguished themselves in the Battle of Rakibor, under the command of Jan Karol Chodkiewicz. He also participated in the victorious Battle of Weissenstein (25 September 1604), where the Polish army besieging the city and crushed the Swedish forces. In recognition for his merits, Sapieha was given the temporary command of the Lithuanian army camp during the absence Chodkiewicz at Dorpat, and in the battle of Kircholm he commanded the whole left side of the Lithuanian army. The regiment commanded by Sapieha miraculously endured one of the main counter attacks of the Swedish army, led personally by King Charles IX of Sweden. The participation in the Livonian campaign earned him great fame among the Polish nobility – for this, in 1606, Sapieha received a title, the county of Uświat and the parliament, in 1607, awarded him with 10 000 Polish złotys. During the infamous and bloody Zebrzydowski Rebellion against king Sigismund III Vasa, despite the initial sympathy for the rebels, eventually Sapieha supported the side of the king and continued to favour his royal policies. In August 1607, previously being persuaded by Lew Sapieha, he offered his services to False Dimitri. Under Dimitri he captured the city of Wiaźma and successfully crushed the Vasili IV Shuysky troops on 2 October 1608. In 1609, he commanded the unresolved battle near Kalyazin on the Volga river. After the start of king Sigismund's Moscow expedition in 1605 (known as the Dimitriads), initially Sapieha preferred to live in peace and not support the monarch at this occasion, however, under the heavy pressure of the Polish nobility and the army, he was not able to refuse and decided to aid the king in the battles on Russian territory. On 25 June 1610 the gathered troops chose Jan Piotr Sapieha as their Hetman, who would replace the previously deceased General Różyński. In July, he sent Sapieha to Moscow where, on 27 August he signed an agreement with the Boyar Duma that deposed False Dimitri and instead give the tsarist crown to Prince Władysław (future king Władysław IV). After the death of Dmitri, in December 1610, Sapieha unsuccessfully tried to capture the village of Kaluga, however, he was more successful in capturing the town of Peremyszl later on. From January to March 1611 he led the negotiations with the boyars and hoped to either weaken the position of the king's troops favoured, supported and personally commanded by the great Hetman Stanisław Żółkiewski, or place himself on the Russian throne. On 27 March 1611 the king, worried about his "popularity" among the military commanders in the East, promised Sapieha payment and salaries in order to receive more troops. Eventually the monarch gained the trust of the Hetman. Jan Piotr joined him on 8 May, and on 18 June they arrived in Moscow; however, he was displeased and somewhat refused to fight that besieged the Moscow Kremlin. Demoralized by the lack of paid salaries and of poor hygienic conditions in the camps, the Polish soldiers fell into mental apathy and immediately stopped fighting. On 15 September Sapieha became seriously ill and was transferred to the central Kremlin palace, where he died on 15 October 1611.

Мұра

Ян Пиотр Сапиеха – Ян Матейконың танымал «Казани Скарги» (Пиотр Скарганың уағызы) картинасындағы тұлғалардың бірі. 2007 жылғы ресейлік тарихи фильмде поляк актері Михаль Жебровский Гетман Кибовский рөлін сомдады (бұл кейіпкер Ян Пиотр Сапиеханың бейнесімен шартты түрде байланысты).

Шығармалары

Қанды Марстың тарихы және 1608 жылдан 1612 жылға дейін Мәскеу монархиясында атқарылған батыл, рыцарлық істер, Уәли абыз, Сіздің Жоғарылығыңыз Ян Петр Сапега, Усвицк старостасының естеліктері. (күнделік)