Кіріспе

Сыртқы саясат принципі. Интервенционизм немесе араласпау – басқа елдердің ішкі саясатына және істеріне араласуға қарсы тұратын саяси философия немесе ұлттық сыртқы саясат доктринасы. Алайда, изоляционизмнен өзгеше, ол жалпы халықаралық міндеттемелерге қарсы болмайды. 1915 жылғы анықтама бойынша, араласпау – бұл "бір мемлекет немесе мемлекеттердің басқа мемлекеттің сыртқы істеріне оның келісімінсіз, ал ішкі істеріне келісімімен немесе келісімсіз араласпауы" сипаттамасымен ерекшеленетін саясат. Бұл принцип бір мемлекеттің екінші мемлекеттің ішкі саясатына араласпауы керек деген ұстанымға, сондай-ақ мемлекеттік егемендік және өзін-өзі анықтау қағидаттарына негізделген. Осыған ұқсас ұғым – "стратегиялық тәуелсіздік".

Тарих

Интервенцияға араласпау нормасы халықаралық қатынастардың көп бөлігінде үстемдік құрды және АҚШ-тың Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарға бастапқыда араласпауының, сондай-ақ Германия мен Италияның араласуына қарамастан, либералды державалардың Испания азамат соғысына араласпауының негізгі себептерінің бірі болды деп есептелуі мүмкін. Бұл норма халықаралық құқықта БҰҰ Жарғысының орталық қағидаларының бірі ретінде нығайтылды, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жаңа бейбітшіліктің негізін құрайтын маңызды принциптердің бірі ретінде араласпауды орнатып берді. Алайда, бұл жағдай "суық соғыстың" басталуымен өзгерді, ол "жаһандық социалистік революцияны" тудыру немесе мұндай революцияны "тыйып тұру" сияқты сылтаулармен көптеген дамушы елдердің ішкі саясатына араласудың көлемін және қарқындылығын арттырды. Мұндай сылтауларды пайдалану және мұндай араласудың "халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке" қатер төндіретін жағдайды алдын алу мақсатында жасалғаны БҰҰ Жарғысының VII тарауы бойынша араласуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, АҚШ пен КСРО-ның Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде вето құқығын иеленуі суық соғыс кезінде БҰҰ-ның мұндай араласуларды реттеу өкілеттігіне кедергі келтірді.

Қытай

1954 жылдан бері Қытайдың сыртқы саясатының маңызды принциптерінің бірі – өзара ішкі істерге араласпау болып табылады. Қытай экономикалық реформадан кейін өнеркәсіптік дамуға көбірек назар аудара бастады және келесі онжылдықтарда әскери қақтығыстардан белсенді түрде жалғызды. 2018 жылдың желтоқсанына дейін Қытай БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде он бір рет вето құқығын қолданды. Қытай алғаш рет 1972 жылдың 25 тамызында Бангладештің БҰҰ-ға қабылдануына бөгет қою үшін вето қолданды. 1971 жылдан 2011 жылға дейін Қытай вето құқығын сирек қолданды, Қытайдың мүдделеріне тікелей қатысы жоқ резолюцияларға вето қоюдың орнына дауыс беруден бас тартуды ұнатты. Дэвид Л. Босконың сөзіне сүйенсек, Қытай 1971 және 1976 жылдар аралығында Қауіпсіздік Кеңесінің қарарларының 30% дауыс беру кезінде қалысқан, осыны «санатқа» айналдырды.

Швеция

Швеция Наполеон соғыстарында шведтердің жеңілісінен кейін корольге қарсы туған наразылықтан соң араласпау саясатын ұстанған мемлекетке айналды. 1812 жылғы төңкеріс нәтижесінде Жан Батист Бернадот 1815 жылы Наполеон соғыстары аяқталғаннан бастап 2022 жылы Швецияның НАТО-ға қосылғанға дейін сақталған араласпау саясатын орнатуға мәжбүр болды.

Швейцария

Швейцария ұзақ жылдардан бері қорғанысқа бағытталған қарулы бейтараптық саясатымен әйгілі.

Америка Құрама Штаттары

2013 жылдың желтоқсан айында Pew Research Center зерттеу орталығы "Американың әлемдегі орны 2013" атты жаңа сауалнамасының нәтижесінде, ұлттық сауалнамаға қатысқандардың 52 пайызы АҚШ "халықаралық істерге араласпай, өзге елдердің өздерінің күштерімен жақсы өмір сүруіне мүмкіндік беруі керек" деген пікір білдірді. Бұл көрсеткіш 1964 жылдан бері осы сұраққа берілген жауаптардың арасында ең жоғары көрсеткішті құрады. Он жыл бұрын бұл пікірді қолдағандардың саны шамамен үштен бірін құраған еді. Бұл идея 1991 жылы Күрд халқын қорғау мақсатында БҰҰ санкциясымен Солтүстік Иракқа жүргізілген операцияны, сондай-ақ 1992-1995 жылдар аралығында Сомалидегі UNOSOM I және UNOSOM II операцияларын мемлекеттік билік жоқ болғандықтан ақтау үшін пайдаланылды. Дегенмен, 1993 жылы Могадишуде болған "Қара шаян" оқиғасынан кейін АҚШ Руанда мен Гаитидегі жағдайға араласудан бас тартты. Бірақ, Ресей мен Қытайдың күшті қарсылығына қарамастан, "қорғауға жауапкершілік" қағидасы 1999 жылы Косовоға НАТО-ның араласуын және 2011 жылы Ливиядағы әскери операцияны ақтау үшін тағы да қолданылды. Гуманитарлық араласудың жаңа нормасы әлі де толығымен қабылданбаған және оның даму үстінде екені жиі айтылады.