Кіріспе

Монастырь қонысының түрі

Монастырь қонысының түрі

Скит (/'s//k//i://t/) – Шығыс христиандығындағы монахтар қауымы, оларға салыстырмалы оқшаулану мүмкіндігін береді, бірақ сонымен қатар бірлескен құлшылықтарға және ортақ ресурстардың, қорғаныстың қауіпсіздігіне де мүмкіндік жасайды. Христиан шіркеуінің алғашқы қалыптасу кезеңінде танымал болған ерметикалық, лавриттік және коэнобиттіктермен бірге, бұл ертедегі монахтар ордендерінің төрт түрінің бірі. Скит қауымдары әдетте орталық шіркеу немесе шағын ғибадатханасы бар бірнеше кішкентай жасушалардан немесе үңгірлерден тұрады, олар тұрғын үйлер ретінде қызмет етеді. Бұл қауымдар қатаң эремиттік өмір салты мен бірлескен өмір салты арасындағы байланыс ретінде қарастырылады, себебі олар екеуінің де үйлесімі болды. Олар ерте христиандардың аскетикалық өмір салтын ұстануға талпынуына тікелей жауап болды. Скит қауымдары көбінесе қатаң эремиттікке немесе шейіттікке жол ашты. Грекше скит термині (σκήτη, skḗtē, skiti) ең алдымен, осы типтегі монахтар қауымының алғаш рет пайда болған Египеттегі Скетис аңғарына (грекше Σκήτις, оның копт тіліндегі атауынан – Ϣⲓϩⲏⲧ, Šihēt) сілтеме жасайды. Бірқатар ғалымдар бұл сөздің ἀσκητής (askētḗs – "аскет") сөзінің стилизацияланған жазылуы болуы мүмкін екенін айтады.

Ерте тарих

Скеттіктердің алғашқы қауымдарын талқылау үшін, монастырдың алғашқы күндерінен қысқаша айтудан қашар жоқ. Алғашқы монахтар – өркениеттен қашып, шөлде жалғыз аскетикалық өмір салтын ұстануға келген адамдар еді. Ертедегі шөл аскеттері туралы Евсевийдің жазбаларында да айтылған. Ол өзінің "Church history or Ecclesiastical History" атты кітабында ежелгі шөл әкелерінің өркениетті қалдырып, шөлде саяхаттағаны, соңынан ізбасарлар жинап, монастырлық қауымдар құрғаны туралы жазған. Осы ерте жазбалардың мәселесі – аскетикалық себептермен өркениеттен қашқандар мен қудалаудан қашқандар арасында ешқандай айырма жасалмаған. Тағы бір мәселе – монастырлық өмірдің алғашқы есептері әлдеқайда жоғары бағаланған, сондықтан кейбір ғалымдар осы есептерді шындыққа жақын деп қараса, монастырлар негізі салынған елдердің халқынан да көп болар деген қорытындыға келген. Осы ерте жазбалардан анық көрінетін бір нәрсе – кейбір ерте діни тұлғалар шөлге қашып кеткен, ал басқалары шақырылған. Қуғын-сүргіннен немесе өркениеттен қашқан монахтар Египеттегі Скетис аңғарына келді. Ізбасарлардың көп болуының мәселесі – ол жалғыздық іздеудің бастапқы мақсатына қанағаттандырмады. Монахтар кішкентай бір немесе екі бөлмелі ұялар салып, немесе үңгірлерді иемденіп, алғашқы қауымдар құра бастады. Соңынан, бұл кішкентай қауымдар көбірек адамдарды тартты, соның нәтижесінде қарапайым, қоғамдық инфрақұрылымға қажеттілік туды. Монахтар бірлесіп шіркеу салып, содан кейін өз ұяларына немесе үңгірлеріне шегініп, (кем дегенде ішінара) усағы және аскетикалық өмір салтын қабылдады. Олар қауымдық шіркеу салып бітіргеннен кейін апталық литургияға немесе Евхаристияға жиналатын.

Скеттіктердің алғашқы монастырларының орналасқан жерлері

Мысырдағы Скетис аңғары, қазір Уади әл-Натрун деп аталады, 35 километрге жуық ұзындығы бар және Ливия шөлінде Нил өзенінің батысында жатыр. Скетис атауы копт тіліндегі "Ши хет" сөзінен шыққан, ол "жүректі өлшеу" деген мағынаны білдіреді. Аңғар теңіз деңгейінен сәл төмен жатыр және оазистер мен батпақтармен толық. Биіктігі төмен және су көздеріне қарамастан, Скетис аңғары қауіпті жер болды; көне жазбаларда оны кесіп өтуге тырысқан, жолдан адасып, қаза тапқан саяхатшылар туралы көптеген деректер кездеседі. Скетис аңғарындағы монастырлар орта ғасырларда монастырларды сипаттайтын үлкен, орталықтандырылған қауымдарға ұқсаған жоқ. Керісінше, Скетис монастырлары көбінесе жеке-жеке тұратын, әрқайсысы өз ұясында, бірақ апталық дұғалар мен қасиетті күндерде жиналатын шөлге кеткендердің жиынтығы болды. Бұл ұялар бір-біріне жақын немесе алысқа тарап орналасқан, сондықтан олардың нақты орналасқан жерін анықтау қиын болды. Кейіннен, ірі ғимараттар салынғанда, олармен байланысты ұяларды табу оңай болды, бірақ ең алғашқы ұялардың орналасқан жерін нақты білу одан да қиын болды. Қазіргі ғалымдар осы монастырлардың ең танымал монастыры – Ұлы Макарий монастырының Каирдің солтүстік-батысында орналасқанын шамалайды.

Ерекше танымал ертедегі скиттер басшысы - қасиетті Макарий

300 жыл шамасында Жоғарғы Египетте орта тапқа жататын отбасында дүниеге келді. Бала кезінде әкесі – түйеші және саудагермен бірге шөлге саяхаттап, Скетис аңғарын жақсы білді. Ата-анасы оған үйленуге дайындалғанда, ол ауруға шалдыққандай болып, не істеу керегін ойластыру үшін шөлге кешіп кетті. Қайтып келгенде, келіні қайтыс болған екен. Одан кейін ата-анасы да дүниеден өткен соң, барлық ақшасын кедейлерге садақа етті. Ашмун епискобы Макарийдің құлшынысын байқап, оны дін қызметкері етіп бекітті. Кейіннен Макарийді бір ауыл әйелі оны жүкті қылды деп айыптады. Ол өзін қорғамады, бірақ әйелдің босануы қиын болды және Макарийдің әкесі емес екенін мойындағанға дейін бала тумады. Осы оқиғадан кейін ол Скетис аңғарына қашып, шөлде жалғыз өмір сүрді. Көп ұзамай, оның ізбасарлары көбейе бастады. Ол қасиетті Антонийден кеңес алды, ол оны мұғалім болуға және монастырлық қауым құруға шақырды. Бұл монастырлық қауым Макарийдің оңашалық пен терең ойларға түну қажеттігі туралы ойларын көрсететін, монахтардың көбінесе бірін-бірінен бөлек, тек демалыс күндері және қиын жағдайларда бірге жиналатын орны болды. Никея діні туралы дау-жанжалдан кейін император Валент оны Нил өзеніндегі аралға жер аударды. Жер аударылуы ұзаққа соқпады, ол монастыріне қайтып, 391 жылы қайтыс болғанға дейін өмір сүрді. Ол қайтыс болғаннан кейін денесі ұрланып, туған ауылы Шабширге әкелінді, бірақ кейін оның сүйектері Скетис аңғарындағы Әйіпті Макарий монастыріна қайтарылды, қазірге дейін сол жерде сақталып тұр.

Скеттіктердің ежелгі монастырларындағы күнделікті өмір

Скете монастырь жүйесі монах өмірінің орта жолы ретінде қарастырылады, себебі ол шөлгеушілікке бейім, анкориттік өмір салтымен салыстырғандағы ең жоғары оқшаулау мен коенобиттік монастырь жүйесінің салыстырмалы түрде қауымдық еместігі арасындағы орталық теңдестік болып табылады. Скете монастырларының алғашқы кезеңдерінде әдетте, қауымдасу және демалыс күндері мисса өткізілетін орталық үй болған, бірақ монахтар онда тұрмаған. Олар өздері немесе бірлесіп салған шағын келмелерде тұрған, бірі кірпіш, екіншісі әк, үшіншісі су әкелген және т.б. Мұндай келме әдетте екі бөлмеден тұратын: біріншісі жұмыс істеу, ұйықтау және келушілерді қабылдау үшін, екіншісі дұға ету және ойға шолу үшін. Алғашқы шіркеу басшыларының бірі кейбір монахтардың қажеттіліктен артық үлкен келмелер салғанын, кейбіреулері тіпті төрт-бес бөлмеге дейін салғанын айтқан. Әйгілі Макарийдің келмесі екі кішкентай бөлмеден тұрған, бірақ оның артында, оны келушілерден жасыру үшін үңгірге жететін шағын туннель қазылған деген қауесет болған. Тағы бір келме түрі – жартас қабырғаларына қазылып, екі бөлмелі шағын үңгірлер жасау. Бұл тұрғын үйлер Пуэбло үндістерінің үңгірдегі үйлеріне ұқсас болған. Басқалары лас және кірпіштен жасалған қарапайым шатырлар болған, олардың артқы бөлмесі жартасқа тірелген. Биік қабырғалы және қамалдарға ұқсайтын күрделі құрылыстар кейінірек пайда болды. Мұндай қарапайым келмелердің жиһазы төсеніштен және кейде эмбримия деп аталатын қарапайым тоқылған орындықтан тұратын. Кейбіреулерінде кітаптар мен құнды заттарды сақтауға арналған есіктер мен сөрелер болған. Монах күндізгі жұмысын алдыңғы бөлмеде төсеніште отырып істеген, ал түнде эмбримиясында дұға ететін, мүмкін, оны жастық ретінде де пайдаланған. Көбісі қарапайым, бір немесе екі бөлмелі келмелер болған, ішіндегі заттар өте қарапайым. Апта ішіндегі күнделікті өмір әр монахтың жұмыс істеуінен және дұға етуінен тұрған. Күнделікті әдеттердің қандай болғанын нақты айту қиын, себебі монахтар апта бойы уақыттарын қалай өткізуге еркіндік берілген сияқты, сонымен қатар, монахтардың көпшілігі жұмыс істеген, ал кейде бұл жұмыстар маусымдық сипатта болған немесе саудагерлермен кездесуді қажет еткен (мысалы, себет тоқу немесе арқан жасау). Әдетте, монах түн ортасында (шамамен) оянып, түнгі дұға оқыған, содан кейін таң атқанша ойға шолған. Ол күндізгі дұғаларды оқымаған, оның орнына қолмен жұмыс істеген, сонымен бірге рухани ойлармен айналысқан, яғни қарапайым еңбекті руханилықпен үйлестірген. Күннің тоғызыншы сағатында (күн шыққаннан кейін) монах күнінің бір мезгілінде екі кішкентай наннан тұратын тамақ жеген. Бұл нан ұзақ сақталуы мүмкін еді. Оны суға батырып, жұмсақ етуге және дәм беруге болады, бірақ көптеген монахтар тұз бен кейде зәйтүн майынан басқа ресурстарға қол жеткізе алмаған. Жазбаларда бұршақ, жасылша, тіпті кейде жүзім мен жеміс-жидектер де болған, бірақ олар әдетте қонақтарға немесе ауру монахтарға арналған. Бұл диета өте қатаң болғанымен, ол египеттіктердің күнделікті тамағынан көп ерекшеленбеген. Күн батқанда монах кешкі дұға оқыған және күн батқаннан кейін ұйықтап кеткен. Бұл цикл тек қасиетті күндерде, демалыс күндері және егер оның қол еңбегі өзгерістерді қажет етсе бұзылған. Сенбі және жексенбі күндері монахтар шіркеуде жиналған. Бұл жиналыстарда монахтар бірге дұға ететін, бірі басшылық етсе, қалғаны сол күнгі дұғаларды қайталаған. Содан кейін Жаңа өсиеттен оқып, мүмкін, қосымша оқылымдар да болған. Монахтар сенбі және жексенбі күндері Евхаристияны тойлаған. Сенбідегі Евхаристияның уақыты нақты белгіленбеген, бірақ жексенбіде ол үшінші сағатта (күн шыққаннан кейін) өткен. Жексенбі күні монахтар нан, шарап және аптаның бір рет пісірілген тамағын бөлісіп, ортақ агпе тамағын да жеген. Бұл кездесулер бауырластармен әлеуметтік байланыс жасауға мүмкіндік берген. Тамақ ішу аяқталған соң, олар бір аптаға қажетті заттарын, соның ішінде тамақ пен күнделікті жұмыстарына қажетті материалдарды жинап алып, келмелеріне қайтқан.

Саяси иерархия

Скете стиліндегі монастырлық жүйенің ерекшелігі мен ерте замандағы саяси иерархиясының салдарынан монастырларға аса қажеттілік болған жоқ. Көптеген монахтар апта бойы жеке жұмыс істеп, дұға тартса, демалыс күндері ғана топтап дұға жасап, Евхаристияға қатысты. Жаңа монахтар көбінесе тәлімгерлік алу үшін, монастырлық өмірдің негіздерін үйрену үшін және қажет болған жағдайда, себет тоқу немесе арқан дайындау сияқты күнделікті қолөнерді үйрену үшін тәжірибелі монахтарға (Абба деп аталған) жатады. Кейбір монахтар өздерінің айналасына көптеген шәкірттерді жинап алатын. Осы шағын топтардың қалай жұмыс істегені белгісіз, бірақ көптеген шәкірттер өздерінің басшы монахтарымен өмір соңына дейін бірге болды. 390 жылы Макарий қайтыс болғаннан кейін Скетис аңғарында төрт жеке қауым құрылды. Бұл төрт қауымның әрқайсысының өз шіркеуі, асханасы болды және олар орталық ғимараттардың жанындағы келмелерде тұратын монахтарға қызмет көрсетті. Бұл қауымдарда өз монах-пастырлары болды, олар апталық Евхаристияны өткізіп, қауымға қосылған жаңа монахтарды ұйымдастыруға жауапты болды. Маңызды мәселелерді шешу үшін осы қауымдардың кейбіреуі сот кеңестерін құрды, тіпті ерекше жағдайларда қауымнан шығару құқығына ие болды. Соңында бұл монах-пастырлар "Скетистің Әкесі" деп аталды. Бұл адамдар өз қауымдарына жауапты болды және олардың Александрия патриархына есеп беруі қалыпты жағдайға айналды.

Ертедегі скиттік қауымдастықтардың экономикасы

Монахтар кішкентай ұяларында монастырь үшін ақша табу және күнделікті тағайнының бір түрі ретінде, көбінесе үздіксіз еңбек етті. Монахтардың ең көп таралған екі шеберлігі – арқан дайындау және себет тоқу еді. Мысырлық монахтық өмірдің негізін қалаушы Ұлы Макарийдің өзі де шебер себет тоқушы болған және басқа монахтарды тоқу өнеріне үйреткен. Бұл екі жұмыс Скетис аңғарының маңындағы шикізатты қамтамасыз ететін көптеген батпақтардың болуына байланысты кең таралды. Монахтар дайын өнімдерін демалыс күндері шіркеуге алып барып сататын, немесе ұяларының жанынан өтетін түйе керуендеріне сататын. "Апофтегмата Патрум" монахтардың көшірушілер сияқты басқа да жұмыстарын айтады. Көптеген монахтар, соның ішінде Ұлы Макарий және Карлы Жан сияқты ерте шіркеу басшылары, егін жинау маусымында жергілікті шаруа қожалықтарында күндізгі жұмысшылар болып жұмыс істеді. Бұл еңбектер екі мақсатқа қызмет етті. Олар монахтарға шөл даласында азық-түлік пен жабдықтардың қол жеткізуі қиын болған жағдайда тіршілік көруге қажетті құралдарды ұсынды, сонымен қатар, монахтарға еңбек етуге және Құдай сөзін ой елегінен өткізуге мүмкіндік беретін қолмен жасалатын ой-сананың бір түрі болды.

Ертедегі скифтер қауымдастықтарындағы шіркеулер арасындағы даулар

Алғашқы христиан қауымы көптеген қалалар мен қауымдарды бөліп тастаған дау-жанжалдарға толы еді. Скетис аңғарының ең алғашқы монастырлары осы ертедегі шіркеудің көптеген айырылыстарына дейін құрылған және олардың оқшаулануы мен монахтардың көпшілігінің оқшауланған өмір салтының нәтижесінде, бұл шіркеудегі мәселелер оларға баяу әсер етті. Мысалы, император Децийдің христиандарды қатты қуған кезінде көптеген ерте христиандар шөлге, монастырларға қашып кетті; Римнің билігі Скетис аңғарына терең жетпеді. Осы кезеңде шейіттердің пайда болуы Скит монахтарының беделіне әсер етті, себебі олардың өмір салтының тым аскетикалық болуы көптеген адамдарды монахтардың тірі шейіттер деп ойлауға итерді. Кейін, Мелитандық айырылыс деп белгілі болған кезде, Александриядағы шіркеу кімнің заңды епископ екендігіне байланысты екіге бөлінді, Александрия маңындағы жергілікті монастырлар тарап таңдап, қақтығысқа түсті, бірақ Скетис монастырлары бұл мәселелерді тек реті келгенде ғана еске алды. Шөлдің және монахтардың оқшаулануы шіркеудегі көптеген ащы дауларды тоқтатып тұрды. Бұрыңғыдай, қасиетті Макарий Никеялық иманға қатысты келіспеушіліктерге байланысты Нил өзеніндегі аралға қысқа мерзімге жер аударылды, бірақ ол көп ұзамай монастырына оралды.

Даму

Скеттік монахтық үлгі орта ғасырдың басында шіркеуде бұрынғыдай құрметтен қалысты. Бұл негізінен дәстүрлі кенобит қауымдастықтары ұсынған салыстырмалы физикалық қауіпсіздікке деген қажеттілікпен байланысты болды. Скеттік монастырлар әлі де бар, ал Ұлы Макарий монастыры осы күнгі күнге дейін сақталған және дамып келе жатқан скит қауымдастығына ие.