Кіріспе

Леон де Модена немесе еврейше Йехуда Арие Ми Модена (1571–1648) – Венецияда туған еврей ғалымы. Оның ата-бабалары Франциядан яһудилерді қуғаннан кейін Италияға көшіп келген.

Өмір

Ол ерте жастағы бала еді, кейін Венецияда құрметті раввин болды. Дегенмен, дәстүрлі иудаизмдегі оның беделі бірнеше себепке байланысты төмендеді, соның ішінде иудаизмде пайда болған секталарды қатаң сынауы, құмар ойындарға әуес болуы және тұрақты мінез-құлқының болмауы. Генрих Грацтың айтуынша, осы соңғы фактор оның қабілеттерін дамытуына кедергі келтірді: «Ол өзін асырау үшін түрлі жұмыстар істеді, атап айтқанда, уағызшы, яһудилер мен христиандардың ұстазы, дұға оқушы, аудармашы, жазушы, корректор, кітап сатушы, брокер, саудагер, раввин, музыкант, үйлендіруші және амулеттер жасаушы болды». Оның шәкірттерінің бірі Азария Пиччо болды, ол кейіннен оған жақын ақылдас болды. Леон Моденский еврей тарихында орын алды, ішінара, яһуди дінінің мистикалық көзқарасын сынағандығы үшін. Оның ең тиімді еңбектерінің бірі – Кабалаға қарсы шабуыл (алғаш рет 1840 жылы жарияланды). Онда ол «Каббалистердің Киелі кітабы» (Зохар) заманауи туынды екенін көрсетуге тырысты. Сондай-ақ, «(Кабала даналығы)» деген атаудың дұрыс емес екенін, себебі ол «даналыққа» да, Кабалаға да (Мұсадан бастау алатын дәстүр) жатпайды, тек қана ойдан туған нәрсе екенін жазды. Алайда, ол христиан әлеміне иудаизмді түсіндіруші ретінде танымал болды. Ол сонымен қатар католиктерге қарсы апологетиканың авторы. Ол өзінің өмірбаянын «Иуданың өмірі» деп атады. Бұл өте ашық және кейде эмоционалды еңбекте ол құмар ойындарға құмар екенін мойындады. Ол сондай-ақ балалары үшін қайырды (өмірінде екеуі қайтыс болды – біреуі табиғи себептерден, екіншісі гангстерлердің қолынан). Тағы бір ұлы Бразилияға сапар шегіп, әкесі қайтыс болғаннан кейін ғана Венецияға оралды. Ағылшыс дворянының тапсырысымен Леон еврейлердің әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері туралы «Иудейлердің діни рәсімдерінің тарихы» (1637) атты кітап жазды. Бұл кітап Иосиф Флавий мен Филон заманынан бері еврей емес оқырмандарға арналған алғашқы еврей мәтіні болды. Оны христиандар кеңінен оқыды, түрлі тілдерге аударды, ал 1650 жылы Эдмунд Чилмид оны ағылшын тіліне аударды. Сол кезде Ұлыбританияға еврейлердің қайта қоныстануына рұқсат беру мәселесі күрделеніп тұрды (Англиядағы еврейлердің қоныстануы туралы мақаланы қараңыз), Леон Моденскийдің кітабы бұл мәселеге халықтың қызығушылығын арттыруға көмектесті. Ол 1648 жылы Венецияда қайтыс болды. Оның ең үлкен қызығушылығы – музыка. Ол Венециядағы синагогада қырық жылдан астам уақыт бойы хор жетекшісі болып қызмет етті. Бұрын, ол Феррарадағы синагогада полифонияны енгізген деп есептеледі және ғибадатта және мерекелерде полифониялық практиканы қолдайтын музыка туралы екі мақала жазды. Модена, әрине, музыкант және Саломон Россидің досы болды; оның композитор болғаны да белгісіз. Ол «Бейт-Йехуда» және басқа да еңбектерінде діни реформаға шақырды. XIX ғасырдың кейбір ғалымдарының айтуынша, ол «Кол Сакал» атты псевдониммен жазылған еңбегінде дәстүрлі иудаизмді сынады; алайда бұл кітап оның емес.

Популярлы мәдениеттегі бейнелер

Моденалық Леон Джеральдин Брукстің "Кітаптағы халық" романындағы Джуда Арьех кейіпкерінің негізі болып табылады. Леон Модена "Суретші мен раввин" атты балалар кітабында бейнеленген, онда Леонның танымал суретші Тинтореттомен болған қарым-қатынасы туралы әңгіме айтылады. Кітап Венеция еврей музейінің экскурсоводынан айтылған әңгімелерге негізделген, бірақ бұл қарым-қатынастың нақты дәлелі жоқ, алайда осыған байланысты мифтер бар. Kalaniot Books баспасы, 2021 жыл, авторы – Шошана Вайс, суреттері – Дженифер Киркхэм.