Кіріспе

Мұхаммед пен Әлиге қатысты уағыз

Ғадир Хұмм (غَدِير خُم) – Мұхаммед пайғамбардың 632 жылдың 16 наурызында сөйлеген уағызын тыңдау үшін мұсылмандардың жиналған ассамблеясы. Бұл жиын Құмм аңғарындағы гадирдің (қойма) жанында, Мекке мен Медине арасындағы жолдағы әл-Жухфа елді мекеніне жақын жерде өтті. Мұхаммед өзімен бірге сапарлаған мұсылмандардың үлкен керуенін тоқтатты, ол соңғы қажылығында болған. 632 жылдың маусымында қайтыс болуына аз уақыт қалғанда, Мұхаммед өзінің туысы және күйеу баласы Әли ибн Әби Талибтің пайдасына мәлімдеме жасады, «Мен кімнің мауласы болсам, Әли де соның мауласы» деген сөздерді айтты. Маула – араб тілінде мағынасы контекстке байланысты «қамқор», «еге», «жетекші» немесе «дос» болатын көп мағыналы сөз. Шиа мұсылмандары бұл уағызды Мұхаммедтен кейін мұсылман қауымын басқаруға Әлидің нақты тағайындалуы деп санайды және оқиғаның жылдығын Ғадир айт мерекесі ретінде тойлайды. Ал сунниттер бұл мәлімдемені Мұхаммедтің Әлиге деген құрметінің жай ғана растауы деп қарастырады.

Этимология

Гадир Хумм – Мұхаммед пайғамбардың үндеуі үшін мұсылмандар жиналған орынды және оның орналасқан жерін білдіреді. Ол Меке мен Медина қалаларының арасындағы Хумм атымен белгілі шағын алқапта, жақын жердегі бұлақтан толыған тоған (гадир) болатын. Бұл тоғанның жанынан әл-Жухфаға дейінгі жолдар қиылысып, Медине, Мысыр және Ирактан келген керуендер тоқтайтын маңызды торап болған. «Гадир» сөзі «алдаушы» деп аударылады, себебі осы алқаптың суы тұзды әрі ішуге жарамсыз болған. Оқиға болған кезде, Бану Хузаа және Бану Кинана тайпалары сияқты бұл аймақтың түпкі тұрғындары, жақсы жайылым мен қолайлы климаттың болмауынан оны тастап кеткен еді. Мұхаммед үндеу жасағанға дейін бұл жер керуендердің тоқтау орны ретінде пайдаланылмаған. Шиа деректерінде Гадир Хуммның қатал ортасы Мұхаммедтің құдайлық міндетінің өте маңызды екенін көрсетеді, өйткені ол қажылар тарап кетпес бұрын үндеуін жеткізу үшін мүмкіндігінше көп адамды жинауға тырысқан.

Өмірбаян

Мұхаммедтің Мединаға көшіп келгенінен он жыл өткен соң, Дуль-Қада айының соңғы күндері Мұхаммед 632 жылы қайтыс болғанға дейін Меккеде хаж рәсімдерін орындады. Бұл хаж рәсімі "Қош сау болыңыз" (Farewell Pilgrimage) деп белгілі болды. Меккеде (Арафатта) айтқан уағызында, және мүмкін Гадир-Хуммда да, Мұхаммед мұсылмандарды өзінің жақын арада қайтысы туралы ескертті. Хаждан кейін ол Меккеден Мединаға қайтып оралу жолына шықты, оны көптеген мұсылмандар сүйіп еріп келді. Гадир-Хуммдағы хабар осы мұсылмандардың көпшілігінің арасында, ондаған мыңға жуық адамның қатысуымен, қайтып оралу сапарында жарияланды.

Дін уағызы

Ғадир Құмда Мұхаммед мұсылман керуенін түскі намаздың алдында, қажылар өздерінің жолдарын айырысу алдында тоқтатып, мінбер тіктеуді сұрады. Намаз оқылып болған соң Мұхаммед көптеген мұсылмандарға уағыз айтып, Құранның және өз үйінің (әһлі-байтының) маңыздылығын баса көрсетті. Оның бұл сөзін сүнни және шиит ғалымдары кеңінен жеткізген, ал сүнни хадистер жинағындағы нұсқасы былай делінеді:

«Мұхаммедтің хадисі» деп белгілі бұл мәлімдемесін Мұхаммед бірнеше рет қайталаған болуы мүмкін, және шындығында осы хадистің бірнеше ұқсас нұсқалары сүнни дереккөздерінде кездеседі. Мысалы, тағы бір сүнни канондық кітабында: «Менен кейін осы екі нәрсеге қалай қарайтындарыңа сақ болыңдар» деген ескерту бар. Мұхаммед Әлидің қолын ұстап, «Ол сендердің өзіңдеріңнен артық емес пе?» деп сұрады, бұл Құранның 33:6-шы аятына анық сілтеме. Олар «Иә» деп жауап бергенде, ол былай деді:

Бұл шииттерде «хадис әл-Сақаләйін» деп белгілі. Мұхаммед бұл сөйлемді тағы үш-төрт рет қайталаған болуы мүмкін, содан кейін ол: «Уа, Аллам, Әлидің досымен достық жаса, оның жауына жау бол!» деді, кейбір нұсқалар бойынша, оның ішінде сүнни және шиит кітаптарында да бар. Сүнни ғалымдары Ибн Катир мен Ахмад ибн Ханбал жеткізгендей, Мұхаммедтің сахабасы Омар уағыздан кейін Әлиді құттықтап, оған: «Енді сен әрбір мүмін ер және әйелдің мауласы болдың» деді.

Тарихилығы

Гадир Хуммның тарихилығы мұсылман қауымдастығында көбінесе дау тудырмайды, себебі оның жазба дәстүрі классикалық исламдық көздерде «ең кеңінен мойындалған және расталған» болып саналады. Дегенмен, ертеректегі көздерде бірнеше нұсқалар бар және әртүрлі есептердің маңызды айырмашылықтары кездеседі. Мысалы, Гадир Хумм туралы баяндама Сунни ғалымы әл-Бирунидің «Ежелгі халықтардың тарихы» еңбегінде сақталған, ол XIV ғасырдың басында Ибн әл-Кутби жасаған Ильхани тұрпатында сақталған. Осы тұрпатының жасаушыларының шииттік көзқарасы оның Алиға арналған суреттерінен, соның ішінде «Гадир Хуммда Алидің тағайындалуы» деп аталатын суретінен анық көрінеді. Гадир Хумм туралы мәліметтер сүнни және шиит көздерінде де кездеседі, және бұл мәліметтер кейде діни ниетсіздіксіз бір-бірімен алмастырылып қолданылады. Мысалы, шиит ғалымы Абдул Хосейн Амини жүзден астам сахаба мен сексен төрт тәбиғун оқиғаны баяндағандығын көрсету үшін сүнни және шиит көздерін пайдаланды, олардың көпшілігі қазір сүннилердің қатарында саналады. Осыған ұқсас жұмыстарды шиит авторлары Хамид Х. Мусави және Хусейн А. Махфуз та жасады. Оқиғаға қатысты ертеректегі басқа да жазбалардың арасында шиит тарихшысы әл-Якубидің және сүнни ғалымдары Ибн Ханбал, Ибн Катир, Ибн Асакир, әт-Тирмизи, ән-Насаи, Ибн Мажа, Әбу Дауд, Ибн әл-Атир, Ибн Абд әл-Барр, Ибн Абд Раббих және Жахиздің еңбектері бар. Дегенмен, кейбір сүнни тарихшылары, мысалы, әл-Табари, Ибн Хишам және Ибн Сад, Гадир Хуммды аз немесе мүлдем еске алмайды, мүмкін, себебі бұл оқиға шииттік легитимизм талаптарын қолдайды немесе олар шииттік іске қолдау көрсету арқылы сүнни билеушілерін ашудан сақтануға тырысқан. Осы себепті, батыстық авторлар да осы авторларға сүйенген еңбектерінде Гадир Хуммға сирек сілтеме жасайды. Гадир Хуммның өзінде автор Мұхаммедтің Йемендегі Алидің әрекеттеріне қатысты шағымдарды қалай жоққа шығарғанын баяндайды. Исламтанушы Мария М. Дакаке әл-Табаридің қасақана Гадир Хумм дәстүрін Алиді мақтаған, бірақ шииттерге артықшылық бермейтін басқа бір дәстүрмен ауыстырғанын айтады. Басқаша айтсақ, 9 ғасырда Бағдаттағы сүнни топтың кейбір өкілдері оқиғаны жоққа шығарған, бұл әл-Табариді олардың талаптарын жоққа шығаруға итермелеген болуы мүмкін, оны өзінің жойылған немесе аяқталмаған кітабында жазған. Сол сияқты, шиит Буйид әулетінің жоғары лауазымды қызметкері, шиит теологы Шариф әл-Ради өзінің еңбегінде Гадир Хуммды еске алмайды, мүмкін, сүнни Аббасидтердің наразылығын тудырмау үшін.

Құранға сілтемелер

Шииттер мен кейбір сунниттерде Құранның екі аяты Гадир Хумммен байланысты: 5:3, Исламның толықтығын жариялайтын, және 5:67, Мұхаммедті оның илаһи тапсырмаларын орындауға шақыратын. Соңғысы, кейде «аят» деп аталатын, сунниттік тәпсілшілер әл-Суюти мен әл-Рази, шииттік тәпсілші әл-Куми және басқалар тарапынан Гадир Хумммен байланыстырылған. «Аят» Мұхаммедті ескертеді,

Шииттерге сәйкес, бұл аят Гадир Хуммнан бұрын түскен, және Мұхаммедті Әли туралы хабарлауға итермелеген, ол кейбір сахабаларының реакциясынан қорқып кешіктірген болатын. Сунниттер әртүрлі пікірлер білдіреді, олардың бірі бұл аятты Мұхаммедтің яһудилер мен христиандарды сынауымен байланыстырады. Дегенмен, Құранның 5-тарауы Мұхаммедтің Мәдинадағы соңғы жылдарымен байланысты болғандықтан, бұл «аяттың» Гадир Хуммды қоса алғанда, Қоштасу Сапарынан кейінгі оқиғалармен байланысты болуы мүмкін. Құранның 5:3 аяты, сондай-ақ «аят» деп белгілі, әл-Табари мен сунниттік тәпсілші әл-Бағдади, сондай-ақ шииттік тәпсілші әл-Туси сияқты кейбір сунниттік хабарламаларда Гадир Хумммен байланыстырылған. Керісінше, көптеген сунниттік түсіндірушілер бұл аятты Қоштасу Сапарымен байланыстырады, және бұл пікірді әл-Яқуби да қолдайды. Сунниттердің әртүрлі пікірлерінің арасында, «аят» Қоштасу Сапарында қажылық рәсімдерін белгілеуге немесе осы аяттың қалған бөлігіндегі тағам туралы нұсқаулардың ашылуымен Ислам заңнамасын аяқтауға қатысты болуы мүмкін, бірақ кейбір риба туралы тыйымдар бұл аяттан кейін ашылған болуы мүмкін. «Аятта» мынадай сөздер бар:

Басқа әдебиеттік сілтемелер

Ғадир Құмм араб әдебиетінде де сақталған. Мұндай ең алғашқы мысал – Мұхаммедті қажылыққа ілесіп жүрген Хасан ибн Табитқа жатқызылатын даулы өлең. Мысалы, бұл өлеңді танымал шиит теологы әл-Муфид келтіреді. Исламтанушы Хусейн М. Джафридің мәліметінше, бұл өлең кейбір шиит және суннит көздерінде де кездеседі. Өлеңнің ішінде "Тұр, Әли! Мен кеткен соң сені ғана имам және жолбасшы ретінде көремін" деген шумақ бар. Оның растығына қатысты Мұхаммед А. Әмір Моеззи, тағы бір сарапшы, бұл жатқызуды мәселелі деп санамайды, ал Джафри бұл оқиғалардың Мұхаммедтің "ресми ақын-хабаршысы" болған Ибн Табиттың назарынан тыс қалғаны екіұшты екенін айтады. Керісінше, исламтанушылар Йозеф Хоровиц және Игнац Голдзигер бұл өлеңнің шындығын жоққа шығарады. Шииттердің бірі – әл-Кұмайт ибн Зейд та осы тақырыпта өлеңдер жазған.

Тарихи сілтемелер

Халифалық билігі кезінде бірде Әли мұсылмандарды Ғадыр Құм туралы куәліктерін ұсынуға шақырды. Осы арқылы ол өзінің рухани және саяси билігі, әсіресе алдыңғы халифалардан жоғары екенін жариялаған болуы мүмкін. Мұхаммедтің Ғадыр Құмдағы «Әй, Аллам, Әлидің досымен дос бол, оның жауына қарсы бол» деген сөзі сол кездегі адалдық сертінің қалыпты формуласы болған. Шындығында, Әли және оның ұлы Хасан да өздерінің халифалық кезеңдерінде қолдаушыларынан осындай серт талап еткен. Аммар ибн Ясир, Мұхаммедтің сахабы, шиит тарихшысы Ибн Атам әл-Куфидің (IX ғасыр) Сиффин шайқасының (657 жыл) алдындағы келіссөздер туралы баяндамасында Әлидің халифалығының заңдылығын дәлелдеу үшін осы хадистің айтылғанын келтіреді. Бұл тарихи деректердегі осындай алғашқы сілтеме болуы мүмкін.

Шиилердің көзқарасы

Шииттер үшін Гадир-Хумм Мұхаммедтен кейін мұсылман қауымының қамқорлығына Әлидің бекітілуін білдіреді. Әсіресе, олар үшін бұл Әлидің мұрагерлігі туралы оның ең көп таралған жариялы хабарламасы болды. Шииттерде Омар мен басқа сахабалар уағыздан кейін Әлиге барып, оған құттықтағандықтарын және адалдықтарын білдіргендері, тіпті оны "Әмір әл-мұминін" деп атағандары айтылады.

Шииттер үшін ыстық күні Гадир-Хуммда мыңдаған мұсылмандарға жасалған бұл маңызды хабарлама, сүннилердің Әлиге деген сүйіспеншілік және қолдау көрсету туралы түсіндірмесін қолдамайды. Бұл екеуі – әрбір мұсылманның тек Әли ғана емес, басқа мұсылмандарға да тиесілі міндеттері. Сүнни ғалымы Ибн Катир Гадир-Хуммды Йеменге жасаған жорығы кезінде Әлиге қатысты айтылған шағымдарға жауап ретінде қарастырса, шиит заңгері Ибн Шахрасхаб Мұхаммед осы наразылықтарды бұрын-ақ жоққа шығарғанын айтады. Ал сөздің түрлі мағыналарына келетін болсақ, шиит теологиясындағы қалыпты тәжірибе – хадистегі барлық мағыналарды біртіндеп жою, тек билік мағынасы ғана қалғанша.

Сүннилердің көзқарасы

Сүнни мұсылмандары арасында Гадир Хумм Мұхаммедтің ізбасары тағайындалуымен байланысты емес. Керісінше, бұл оқиға Әлидің Йемендегі жорығымен байланысты, ол соңғы саяхаттан оралғаннан кейін болған. Әли олжаны бөлуде исламдық талаптарды қатаң сақтады, бұл кейбір сарбаздардың наразылығын тудырды. Мысалы, Ибн Катир осы оқиға туралы айта келіп, Әлидің жағында болғанын, бірақ Гадир Хуммдағы уағыз Мұхаммедтің Әлиге деген махаббаты мен құрметін ашық білдіру мақсатында жасалғанын да айтады. Сүннилер үшін, көптеген сахабалардың қателік жасап, Гадир Хуммдағы Әлидің тағайындалуын елемегені мүмкін емес. Шындығында, кейбіреулер мұсылман қауымы мұндай тағайындау туралы естігендей әрекет етпегенін, сондықтан мұндай тағайындаудың ықтимал еместігін айтады. Ал шииттер қауым Әлидің тағайындалуын әдейі елемегенін, оның үстіне екінші халифа Омарды оның алдыңғысы Әбу Бәкірдің тағайындауы, басқа да тарихи дәлелдер және Құранда көпшіліктің заңдылықты білдірмейтінін көрсетеді. Кейбіреулер Мұхаммедтің хаж кезінде осындай маңызды жариялауды ертерек жасауы мүмкін деп санайды, ал басқалары мұны Мұхаммедтің шешіміне сын айтумен тең көреді.

Құрбан айт

18 Зуль-Хиджа күні сунниттік күнтізбенің маңызды күні болмаса да, шиит мұсылмандары бұл күнді Ислам діні Мұхаммед пайғамбардың Әлиді өзінің мұрагері етіп тағайындауымен толыққан күн ретінде Әл-Ғадир мерекесі деп тойлайды. Шииттер бұл мерекені құрметтеу үшін Ирактағы Кербала қаласына қажылық сапар жасайды.