Кіріспе

Авадтың он бірінші және соңғы патшасы (1822–1887)

Мырза Уәжід Әли Шах (30 шілде 1822 – 1 қыркүйек 1887) – Авадтың он бірінші және соңғы патшасы, ол 1847 жылдың 13 ақпанынан 1856 жылдың 11 ақпанына дейін 9 жыл билік етті. Уәжід Әли Шахтың бірінші әйелі – Алам Ара, ол өте әдемі болғандықтан Хас Махал деп белгілі болды. Ол Никахи әйелдерінің бірі еді. Оның екінші әйелі, Мұхаммеди Ханым, Бегум Хазрат Махал ретінде танымал болды, ол 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде Авадтың регенті ретінде Британдық Шығыс Үндістан компаниясына қарсы күресті. Оның патшалығы ұзақ жылдар бойы Шығыс Үндістан компаниясы (EIC) тарапынан шарт бойынша қорғалып келді, бірақ 1856 жылдың 11 ақпанында, оның тәж кигізуінің тоғызыншы жылдығынан екі күн бұрын EIC оны аннексиялады. Наваб Метиабруздағы Garden Reach-ке жер аударылды, ол кезде Калькуттаның маңындағы шағын қалашық болатын, және ол қалған өмірін жомарт зейнетақымен өткізді. Ол ақын, драматург, биші және өнерді ынталы түрде қолдаушы болды. Моғолдардың ыдырауынан кейін, сарайда демалыс үшін Катхак – классикалық үнді биінің маңызды түрін енгізді.

Әдебиетке үлестері

Сахна өнері сияқты, Ваджид Али Шах әдебиетке де, өзінің сарайындағы бірнеше ақын мен жазушыларға да демеушілік жасады. Олардың ішінде "Барқ", "Ахмад Мирза Сабир", "Мұфти Мунши" және "Амир Ахмад Амир" есімдері аталады, олар Ваджид Али Шахтың бұйрығымен "Иршад Ус Сұлтан" және "Хидайят Ус Сұлтан" кітаптарын жазды. Ал "Индра Сабха" авторы, әйгілі Аманат, "Жалва Ахатар", "Хажжо Шараф" және "Афсана и Лакхнау" шығармалары арқылы Ваджид Али Шах заманы мен өмірін бейнеледі. Атақты ақын Мырза Ғалиб та 1854 жылы Ваджид Али Шахтың жылына бес жүз рупия көлеміндегі қамқорлығын алды. Ваджид Али Шах өзі де өлең жазатын және өте қабілетті ақын болды. Ол "Ахтар" атты псевдониммен жазды. Ол парсы және урду тілдерін тең дәрежеде меңгерген және екі тілде де көптеген кітаптар жазған. Оның сарайлық жазбашысы Мәсих уд-Диннің айтуынша, ол либералды батыс білімін алған және ежелгі және заманауи тарих пен әдебиетті жақсы білген. Гарсин де Тасси, он тоғызыншы ғасырдың ортасында кіндік шеңберінде саяхаттап жүргенде, өзінің күнделігінде Ваджид Али Шах туралы былай деп жазды: "Мен бұл саяси шешімді бағалауға міндетті емеспін, сондай-ақ Ваджид Али Шахты хан ретіндегі қасиеттері мен кемшіліктерін бағалауға да қатыспаймын, бірақ мен оны ерекше ғалым және Хиндустанның көрнекті ақыны ретінде қызықтырамын". Ваджид Али Шах көп жазды және барлығына түсінікті болатын қарапайым тіл қолданды. Онда жергілікті диалектінің, авадхи тілінің іздері байқалды. Ол өнімді жазушы болды. Оның "Сауат ул Қалуб" атты шығармасы 1061 беттен тұрады және 44 562 шумақтан құралған, ол үш жылдың ішінде аяқталды.

Ерекше еңбектері

Абдул Лайс Сиддики Лакхнау Ка Дабистан и Шаириде патшалар өздері үшін жазу үшін ақындарды жалдағанын, бірақ бұл Уаджид Али Шахқа қатысты емес екенін, оның әр сөзін өзі жазғанын және басқа ешкімнің қатысы болмағанын атап өтті. Оның ең маңызды туындыларының бірі – өлең түрінде жазылған, шамамен 1276 шумақтан тұратын "Хузн и Ахтар" автобиографиясы. Бұл кітап патшалығынан бас тарғаннан кейін Лакхнаудан Калькуттаға жасаған қауіпті сапарының шындыққа жақын баяндамасы. Онда британдық биліктің оған көрсеткен қатыгездігі мен құрметсіздігі туралы айтылады. Ол саяхатында кездескен адамдар мен жерлердің жанды егжей-тегжейлі сипаттамаларын келтіреді. Сондай-ақ, тұтқындалуы мен одан кейін Калькуттаның Матия Буржға жер аударылуынан болған уайым-қайғысын да көрсетеді. Оның тағы бір маңызды еңбегі – 400 беттен тұратын "Бәни" кітабы. Бұл – Музыка мен би туралы трактат, онда Матия Буржда өткізілген мұшәйралар, оның бұйрығымен салынған ғимараттар туралы толық мәліметтер келтірілген. Одан бөлек, оның жеке зообағындағы жануарлардың сипаттамалары, сондай-ақ Матия Бурждағы өмір мен заман туралы шағын очерктер де бар. Оның 60-тан астам кітап жазғаны деседі, бірақ көптеген еңбектері сақталмағандықтан, бүгінгі күнге дейін оның шығармашылығына толыққанды сын бағасы берілген жоқ.

Шөгеді жылдары

Патшалықтан айырылғаннан кейін, патша алдымен Канпурға барып, содан кейін жақын туыстарымен, музыканттардан, бишілерден, аспазшылардан және малдарынан тұратын үлкен сүйемелдемемен бірге кемеде Калькуттаға бет алды. 1856 жылдың 13 мамырында Калькуттаның Метиабруз маңындағы Бичали қағанына жетті. Британдық әділдікке деген сенімі мықты болғандықтан, Виктория патшайымына ісін айтуға баруға ниеттенген. Бірақ, дәрігерлер оның денсаулығы соншалықты ұзақ сапарға төтеп бере алмайды деп ойлады, сондықтан анасы, ағасы және тақ мұрагері Англияға аттанды. Бір жыл өткен соң, 1857 жылғы Үнді көтерілісі Лакхнауға жетіп, көтерілісші әскерлер оның ұлдарының біреуін Авадх тағына отырғызғанда, Ваджид Али Шах британдықтармен бірге премьер-министрімен Форт-Уильямда тұтқындалды. HEA Cotton жазғандай, "Паника күні" (14 маусым 1857 ж.) Калькуттаның еуропалық тұрғындары арасында үлкен алаңдаулық болды, себебі оның бағынысында "бір, екі, үш мың" (ешкім білмеді) қарулы адам болған. Британ армиясы Үнді көтерілісін басу арқылы Лакхнауға оралу үмітін жойды. Форт-Уильямнан босатылғаннан кейін, оған Оңтүстік-Шығыс темір жолы бас кеңсесіне жақын, Гарден-Ричтегі БНР үйі деп аталатын ғимарат берілді. Сол кезде бұл жер "Парыхана" деп аталған. Бірақ, Лакхнаудан айрылғаннан кейін жүрегі ауырған ол сүйікті қаласын есте сақтап, Метиабрузда Лакхнаудың кіші нұсқасын жасауға кірісті. Метиабруздағы жер аударылуында ол өзінің Лакхнау дәуіріндегі құрметті естеліктерін қайта жаңғырту арқылы сақтап қалуға тырысты, Кайсарбагх Барадаридегі музыкалық ортаны қалпына келтірді. Қуғынға ұшыраған патшаға Калькуттадан оңтүстікке қарай үш-төрт шақырым жерде, Хугли өзенінің жағасында кең аумағы бар бірнеше әдемі үйлер берілді. Ондағы топырақтан жасалған күмбез немесе биік платформа болғандықтан, оны Матия Бурж деп атады. Патша жылына 12 лакх (немесе 1,2 миллион) рупиядан шығындап, көп ұзамай осы аймақта "екінші Лакхнау" пайда болды. Мұзаффар Әли Ваджид Али Шах және оның патшайымы туралы "Жан-э Алам" атты үнді телесериалын түсірді. Әли Шахтың рөлін өзі орындаса, Зарина Вахаб оның әйелінің рөліне кірді.