Кіріспе

Ехуда Лейб Кринский (Иуда Лейб Кринский) (Ивритше: יהודה ליב קרינסקי) – 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында өмір сүрген белорусьтік еврей сатушысы, теолог, кәсіпкер және қайырымдылық жасаушы.

Өмір

Кринский Шығыс Еуропалық раввиндік отбасында дүниеге келген. Ол, көрінеу, Минск қаласында туған; туған жылы белгісіз, бірақ оның әкесі, раввин Исаак (Ицшок) Кринский 1853 жылдың күзінде қайтыс болды. Жастық шағында ол Тауратты және әлемдік білімді (Б. З. Айзенштадт חכמה, "білім" деп атайды) оқыған. Кейін ол Слуцкке көшіп, ағаш саудасымен айналысып, зор байлыққа ие болды. Ол қайырымдылықпен айналысып, раббилер мен Тора ғалымдарын қолдады. Соңынан ол Минскке қайта оралып, онда өзінің маңызды ғылыми еңбегі – Мехокэке Ехуданы жазуға кірісті.

Шығармалары

Кринскийдің тек бір ғана еңбегі белгілі, бірақ болашақта тағы да көп болуы мүмкін. Бұл бір еңбек – бес томдық Meḥōqeqē Yehudā немесе Mechokekei Yehudah (“Michochay Yehuda”) (Еврейше: מחוקקי יהודה), Ибраһим ибн Езраның Пятикнигі мен кейбір Мегилоттарға арналған супер түсініктеме. “Иуданың заң шығарушылары” деген мағынаны білдіретін атау Кринскийдің атымен байланысты. Кринский «Жаратылыс» кітабын 1903 жылдан бастап 1907 жылға дейін, яғни жарық көргенге дейін өңдеген. Бұл Ибн Езраға арналған ең танымал супер түсініктемелердің бірі. «Шығу» кітабы 1910 жылы жарық көрді. Ол қалған үш томдық жұмысты жалғастырды, бірақ олар 1928 жылға дейін жарияланбады, сол кезде Кринский тірі болмаған болуы мүмкін. Жарияланған Meḥōqeqē Yehudā кітабында Еврей жазбаларының Пятикнигі, Таргум Онкелос арамей мәтіні, Раши мен Ибн Езраның түсіндірмелері бар. Бұл дереккөздердің астында Кринскийдің түсініктемелері келтірілген. Кринскийдің Ибн Езраға арналған жазбалары екі бағанға бөлінген. Бірінші баған «Яхел Ор» («жарық жарқырасын», Кринскийдің аты Ехуд Лейбке сілтеме) деп аталады және ол Ибн Езраның сөздерінің түсіндірмесін қамтиды. Екінші баған «Qarnē Ōr» («жарық сәулелері», сонымен қатар Кринскийдің атына қатысты, гематриядағы мәніне негізделген) деп аталады; ол Ибн Езраның жұмысына қатысты қысқа эсселерден тұрады. Бұл эсселерде көбінесе келесі үш көзден цитаталар келтіріледі: 1) классикалық раввиндік әдебиет; 2) Ибн Езраның өзінің басқа жазбалары; 3) ортағасырлық еврей жазушыларының Ибн Езраға қатысты пікірлері. Басқа жазушылар Ибн Езраны сынағанда, Кринский оны қорғауға тырысады. Qarnē Ōr-дың ең құнды аспектілерінің бірі – Ибн Езраның басқа еңбектерінен кең цитаталар. Ибн Езраның Тораға арналған түсіндірмесі өте қысқа және құпиялы жұмыс; көбінесе Ибн Езраның басқа еңбектерінде жазылған абзацтар осы құпия түсіндірмелерді түсінуге баға жетпес көмек көрсетеді. Кринскийдің Ибн Езраны зерттеуге қосқан үлесінің бірі – оның түсіндірмесіндегі көптеген құпия сілтемелердің мағынасын түсіндіру болды. Бірінші томның алдында Ибн Езраның өмірінің қысқаша тарихы және оның еңбектерінің библиографиясы келтірілген. Meḥōqeqē Yehudā-ға қоса берілген «Minḥath Yehudā» еңбегі, Рашидің Пятикнигіне арналған өте қысқа супер түсініктеме, ол Рашидің түсініктемелері үшін ежелгі раввиндік дереккөздерді көрсетеді және Раши мәтінінің дұрыс оқылуын анықтайды.

Хаскаламен байланысы (Иудей ағартушылығы)

Кринскийдің "Мехокэке Ехуда" атты еңбегінде Хаскала ойшылдарына жиі сілтеме жасалады, мысалы Генрих Грац, С. Д. Луццатто және әсіресе Мұса Мендельсон. Бұл Кринскийдің Хаскаламен байланысының қаншалықты тығыз екендігі туралы сұрақ тудырады. Ибн Езраның еңбектерін зерттеу ХІХ ғасырдағы Шығыс Еуропаның хаскалалық емес, хареди яһудилері арасында кең таралған емес, себебі Ибн Езраның түсіндірмелері еврей грамматикасына және шамалы дәрежеде ғылымға бағытталған. Осылайша, Кринский Хаскаланың белгілі бір түйірін ұстанған болуы мүмкін деп күтуге болады. Раввин Елиезер Раббиновицтің "Мехокэке Ехуданың" "Жаратылыс" томына қосымша жазылған хаскамасы (мақұлданған хаты) Кринскиді "Құдайға қадірлі" деп сипаттайды, бұл эпитет оның яһуди заңдарын сақтағанын көрсетеді. Бұл оны Хаскаланың секулярлық емес, діни тармағына жақын тұрғызады. Бұл басқа да дәлелдерден де көрінеді, мысалы, Кринскийдің "Мехокэке Ехуданы" синагогтағы құлшылық үшін дәстүрлі Бес кітап түрінде жариялауы. Кринскийдің "Шығу" томы үшін алған хаскамаларын діни Хаскаланың көрнекті өкілдері, оның ішінде Абрахам Берлинер, А. Е. Харкави және С. А. Познанский жазған. Сонымен қатар, Р'Иссер Зальман Мелтзер сияқты ірі хареди басшыларының хаскамалары да бар, ол Кринскийдің "Дикдук Халашон" (грамматика) саласына назар бөлгені үшін мақтайды, бұл хареди әлемінің оның еңбегіне жақсы қанағаттанғанын көрсетеді.

Кринскийді басқалар сынға алады

"Мехокэкэ Ехуда" еңбегі жақсы қабылдамады. Дәстүрлі орта оны мүлдем назарға алмағандай, ал сыншылар оған көптеген жағымсыз пікірлер берді. 1907 жылы, Кринский алғашқы томды жариялаған жылы, Дэвид Герцог ZDMG журналында оның қатал шолуын жариялады. Көп уақыт өткен соң, 1990 жылы Арье (Лео) Прийс Кринскийдің жұмысын жаңылыстыра толық емес деп бағалады. Кринскийдің еңбегіне тағылған кемшіліктеріне қарамастан, "Мехокэкэ Ехуда" Ибн Эзраның Пятикнигіне жазылған қазіргі заманғы толық түсіндірмелердің санатындағы аз ғана еңбектердің бірі болып табылады. Ибн Эзраның Пятикнигіне қазіргі заманғы басқа түсіндірмелердің көбі өте шектеулі болды (мысалы, Ашер Вайзердің Ибн Эзраның түсіндірмесіне Мосад Ха Рав Кук басылымындағы түсініктемелері) немесе Ибн Эзраның түсіндірмесінің тек бірнеше тарауларын қамтыды (мысалы, Прийс және Линецкийдің еңбектері, олардың әрқайсысы Тек қана Жаратылыс кітабының алғашқы бірнеше тарауларын қамтиды). Дегенмен, Шэйнфилд Мосад Харав Кукпен бірлесіп Тораның барлық бес томына толық түсіндірмесі бар "Даат Эзра" атты жаңа басылымды жариялады. "Мехокэкэ Ехуда" раввин Хаим Бровендердің оқытуында кеңінен қолданылды және оның шәкірттері арасында әлі де танымал.