Кіріспе

1972 жылы жазылған Жин Ённың "Қырғыз бен қазан" романы, сонымен қатар "Елгер тауының герцогы" деп те аталады. Бұл оның соңғы және ең ұзақ романы, алғаш рет 1969 жылдың 24 қазанынан 1972 жылдың 23 қыркүйегіне дейін Гонконгтағы "Минг Пао" газетінде бөлім-бөлім жарияланған.

Атау

Романның атауын ақын Лю Люлианның ұлымен екі ұғымды талқылауы бірінші тарауда түсіндіреді. Қазан – бұл «Цзо Чжуань» еңбегіндегі оқиғаға сілтеме, онда Чу патшасы Чжуан Тоғыз үш аяқты қазанның салмағын сұрайды, осылайша Көк Мәнділіні иеленуге деген құпия ниетін ашады. Бұл елік – «Ұлы Тарихшының жазбаларында» Куай Тонгтың айтқан сөзіне сілтеме: «Цинь императоры елігін жоғалтты, ал әлемнің барлық халқы оны қуды». Елік – Қытайдың қарапайым халқын бейнелейді, олар құлаған Цинь әулетінің жерін басып алуға тырысқан қатыгез әскербасылардың ықпалында қалады. Лю ұлына түсіндіргендей, қытай тарихында қазан аң аулаған бұғыны пісіру үшін де, адамдарды азаптау құралы ретінде де қолданылған. Қытай тілінде «қазан туралы сұрау» және «елікке қуу» император болуға деген ниетті білдіреді, ал «елікке кімнің шабуыл жасайтынын білмеу» императорлық таққа кімнің отыратынының белгісіздігін көрсетеді. «Елікке кім шабуыл жасайтыны белгісіз, бірақ ол сөзсіз шабуылға ұшырайды. Бұл сұраққа жауап жоқ». Жин Ён романның соңындағы түсіндірмесінде, оның мақсаты – оқырмандарды принципсіз кейіпкерге еліктеуге шақырудың орнына, қоғамдық және мәдени шындықты көрсету болғанын жазды. 2006 жылғы сұхбатында Цзинь Ён романның соңына өзгеріс енгізіп, Вэй Сяобаоға тиісті жаза беруді ойластырғанын, бірақ оқырмандардың наразылығынан кейін бұл идеядан бас тартқанын айтты.

Сюжет

Бұл оқиға 17 ғасырдың ортасында Цинь әулетінің кезінде Янчжоу қаласындағы бұрынғы қызметкерлер үйінде дүниеге келген, өткір ойлы, ақылды, сауатсыз және жалқау Вэй Сяобао туралы. Жасөспірім кездейсоқ түрде заңнан тыс адамның биліктен қашуына көмектеседі де, Пекинге дейін соңынан еріп келеді, онда Вэйді ұрлап император сарайына жеткізеді. Сарайда өмір сүру үшін Вэй евнух болып көрінеді және жас Кангси императорымен бейкүндес дос болады. Бір күні Вэй Сяобао Цинь әулетін құлатып, Мин әулетін қайта орнатуды мақсат тұтқан құпия қоғам – Тиандихуэй ("Көк және жер қоғамы") қауымдастығымен кездеседі. Ол Тиандихуэйдің жетекшісі Чэнь Цзиньнанға ұнайды, ол оның шифуына айналады. Сонымен қатар, ол Тиандихуэй ложасының жетекшілерінің бірі болып, сарайда олардың тыңшысы болуға келіседі. Кейіннен оны қастандықпен Мистик Дракон Кұлты тұтқынға алып, олардың орналасқан аралына жеткізеді. Шешендігі мен жалтақтауы арқасында секта жетекшісі Хонг Антонг пен оның жас әйелі Су Куанның құрметіне ие болып, культтің бес елшісінің біріне айналады. Вэй Сяобао таңғажайып есімдерге жетеді, тек бақытқа, айлакерлікке және алаяқтық сияқты әсем емес амалдарға сүйене отырып. Біріншіден, ол Кангси императорына автократ регент Обойды биліктен қууға көмектеседі. Екіншіден, ол өлі деп есептелген жоғалған Шунчжи императорының қайда екенін анықтап, оны қауіптен құтқарып, ұлы Кангси императорымен қайта қосады. Үшіншіден, ол Мистик Дракон Кұлтын ішкі қайшылықтарды тудырып жояды, бұл культтің өзін-өзі жоюына әкеледі. Төртіншіден, ол У Сангуидің көтерілісін әлсіретеді, көтерілісшілердің одақтастарына пара беріп, оларды кері шегінуге мәжбүрлейді, соның салдарынан Цин әскерлері көтерілісшілерді оңай жеңеді. Соңында, ол Ресей патшалығына қарсы жорыққа жетекшілік етеді және Цин империясына ресейліктермен шекара шартына қол жеткізуге көмектеседі. Бұрын ол Ресей регенті София Алексеевнамен кездесіп, оған көтеріліс кезінде Ресейді басқаруды нығайтуға көмектескен. Бұл міндеттерді орындау барысында ол Цин үкіметіне таланттарды ұсынады, олардың бірі – Тайваньдағы Туннинг патшалығына қарсы сәтті теңіз шабуылын жүргізген адмирал Ши Ланг. Оқиға барысында Вэй Сяобао Кангси императорына да, Цинге қарсы Тиандихуэйге де адал болады. Ол император мен императордың анасын бірнеше рет құтқарады. Екінші жағынан, ол Цинге қарсы күштерге көмектеседі және Тиандихуэйді жоюға жасалған Цин күштерінің әрекеттеріне кедергі келтіреді. Саяси тартыстардың арасында Вэй Сяобао түрлі тараптардан, соның ішінде Маньчжур сарайынан "Елгердің қазандық герцогы" (немесе "Елгер тауының герцогы") сияқты жоғары дәрежелер мен көп байлық жинақтайды. Осы жетістіктерімен қатар, ол жеті әдемі әйелмен кездесіп, солардың барлығына үйленеді. Вэй Сяобаоның қайшылықты адалдығы апатты соңына жетеді. Кангси императоры оның Тиандихуэймен байланысын анықтап, оны Цин империясына адал болуды немесе мемлекетке қарсы болуды таңдауға мәжбүрлейді. Вэй Сяобао қиын таңдауға келеді: егер ол императордың бұйрығын орындаса, Тиандихуйдегі достарына сатқындық жасайды және императорға оларды жоюға көмектеседі; егер ол бас тартса, өлімге және отбасының құрылуына тап болады. Ақырында ол шет елге кетуді таңдайды, бірақ император оны жақын дос және адал азамат деп есептейді, сондықтан оны кешіріп, сарайға оралуға рұқсат береді. Романның соңында Кангси императоры Вэй Сяобаодан Тиандихуэйді тағы да жоюға көмектесуді талап етеді. Екінші жағынан, Вэй Сяобао Тиандихуэймен байланысты одан да үлкен мәселеге тап болады. Чэнь Цзиньнанның жақында қайтыс болғандықтан, Тиандихуэй мүшелері Вэй Сяобаоға үміт артып, оны жаңа жетекшілері етіп тағайындауды қалайды. Вэй Сяобао мәселені ойлап, екі қарсы тарапты ешқашан татуластыра алмайтынын түсінеді және оның бөлінген достығы мен адалдығы оны қиын жағдайға түсіреді. Ол кетіп, оңаша өмір сүруге шешім қабылдап, отбасын және көп байлығын алып кетеді. Одан кейін оны ешкім көрмейді. Кангси императоры өмірі бойы Цзяннань аймағына алты рет сапар шеккенде, оның шынайы мақсаты Вэй Сяобаоны іздеу болған деседі.

Қырық екі тараудан тұратын сүт

Маньчжурлар басқарған Цинь әулетінің негізін қалаушылар Будданың классикалық мәтіні – қырық екі тараудан тұратын Сутраның сегіз көшірмесін жасады. Цин әскерлері Орталық жазықты жаулап алғаннан кейін, олар көп мөлшерде қазынаны тонап, оны Қытайдың солтүстік-шығысындағы құпия жерге тасып әкетті. Сол жердің картасы бірнеше бөлікке бөлініп, сегіз кітапқа бөлек-бөлек жасырылды. Әр кітап Сегіз байраққа сақтау үшін берілді. Қазынаны қорғау үшін Сегіз байрақтың қолбасшыларына қазына туралы ештеңе айтылмады. Оларға бұл кітаптарда Цин императорлық әулетінің "тамыры" – Аждаһаның күші орналасқан жерге алып баратын құпия бар екені айтылды. Егер бұл "тамыр" бұзылса, маньчжурлардың тағдыры өзгеріп кетеді. Бұл атақтылардың ешқайсысының бұл жерді табуға тырыспауы үшін; олар оның құпиясын өмірімен сақтайды. Шындықты тек император ғана біледі, бұл туралы Шунчжи императоры Кангси императорына хабарлағаннан кейін анық көрінеді. Кітаптарды көптеген адамдар іздеді, соның ішінде Хай Дафу, Мао Дончжу, Мистикалық Аждаһа Культы, Көк пен Жер қоғамы, бұрынғы ханшайым Чанпин, Ву Сангуи және басқалар. Олардың кейбіреулері қазына туралы шындықты біледі, ал басқалары маньчжурлардың "тамырын" жойып, Цин әулетін құлатуды қалайды. Вэй Сяобао сегіз кітапты жинап, картаны толықтырады. Ол қазынаны Хэйлунцзян провинциясындағы Елік қазан тауынан табады, бірақ оны өзіне пайдаланбайды, өйткені ол қазына Цин императорлық отбасының "тамыры" екеніне сенеді.

Сегіз кітап

Көрініс тәртібі Таңба Бастапқы иесі Сипаттама 1 Қарапайым ақ таңба Суксаха Обой оны Суксаханы өлтіргеннен кейін тартып алды. Кітап Обойдың құлдырауынан кейін Обойдың мүлкімен бірге тәркіленді және Мао Дончжуға тиді. Вей Сяобао оны Мао Дончжудың бөлмесіндегі құпия бөлімшеден ұрлайды. 2 Жасыл шекаралы таңба Обой Кітап Обойдың құлдырауынан кейін Обойдың мүлкімен бірге тәркіленді және Мао Дончжуға тиді. Вей Сяобао оны Мао Дончжудың бөлмесіндегі құпия бөлімшеден ұрлайды. 3 Қызыл таңба Кан ханзадасы Ци Юанькай Кан ханзадасының үйінен ұрлап алды. Вей Сяобао кейін оны шатырдың астындағы кірпіштің астынан табады. 4 Қызыл шекаралы таңба Хечабо Мао Дончжу оны Хечабодан ұрлау үшін Руйдонгты жіберді. Вей Сяобао кейін Руйдонгты өлтіріп, кітапты одан алады. 5 Ақ шекаралы таңба Белгісіз Шунчжи императоры кітапты ту командирінен тәркілеп, оны Донго әйеліне берді. Кейін Мао Дончжу Донго әйелін өлтіріп, кітапты одан тартып алады. Вей Сяобао ақырында оны Мао Дончжудың бөлмесіндегі құпия бөлімшеден ұрлайды. 6 Қарапайым сары таңба Шунчжи императоры Шунчжи императоры Вей Сяобаоға кітапты беріп, оны Канси императорына жеткізуді тапсырды. Кітапты кейін Цзяньнин ханшайымы ұрлап алады, бірақ оны Цзиунан алып, Вей Сяобаоға қайтарады. 7 Көк шекаралы таңба Эшуок Кітапты Жұқа монах алып кетіп, оны Мао Дончжудың бөлмесінде қалып қояды. Вей Сяобао оны тауып алып, өзіне сақтайды. 8 Қарапайым көк таңба Цзякун Кітап Юньнандағы шайқаста Цзякун қаза тапқаннан кейін Ву Сангуидің қолына тиді. Вей Сяобао оны ұрлап, оның орнына Көк шекаралы таңбаның көшірмесін қояды.

Әдеби инквизиция

Кангси императорының билігінің алғашқы жылдарында регент Обой мемлекеттік билікті монополиялады және әдеби тергеуді енгізді. Көптеген зиялылар мен ғалымдар өз жазбалары үшін қуғынға түсті. Хучжоу қаласынан келген саудагер Чжуан Тинглонг Мин әулетінің тарихы туралы рұқсатсыз кітапты басып шығаруға көмектесті. Кітапта Қың әулетінің кезінде тыйым салынған Мин императорларының дәуір атаулары қолданылған. У Жиронг бұл туралы біліп, билік органдарына хабарлады. Чжуан Тинглонг пен оның отбасы қуғынға түсті, ал Чжуан отбасының ер адамдары өлтірілді. Осы оқиға тізбекті реакцияны тудырды, нәтижесінде кітапқа тікелей қатысы немесе байланысы жоқ бірнеше адам тұтқындалып, жазаланды. Бұл адамдардың арасында кітапты жазуға және түзетуге көмектескен ғалымдар, кітап дүкендерінің иелері, Чжуан отбасының алыс туыстары, тіпті кітапты оқыған адамдармен байланыста болғандар да болды.

Қабылдау

"Елгер мен қазан" кітабы тіпті Жин Ён романдарының жанкүйерлері арасында да, негізінен Вэй Сяобао кейіпкеріне байланысты сын пікірлерін бөліп тұр. Ни Куанг "Елгер мен қазанды" "қытай немесе шетелдік романдардың арасындағы ең жақсы роман" деп атады. Гонконгтың Қытай университетінің профессоры Вонг Квок Пун бұл кітапты Кондор трилогиясының "шедеврлерімен" салыстырғанда нашар деп санады және Джон Минфордтың оның қысқартылған нұсқасын аударуын таңғажайып деп бағалады.

Ағылшын тіліндегі аударма

"Елбарыс пен қазан" Джон Минфорд пен Дэвид Хоукс тарапынан қысқартылған (28 тарау) түрінде ағылшын тіліне аударылды. Аударма 1997 жылдан 2002 жылға дейін Оксфорд университетінің баспасында үш томдық жинақ ретінде жарық көрді.

Фильмдер

Жыл Өндірісі Басты рөлдерде Қосымша ақпарат 1983 Шоу ағалары студиясы (Гонконг) Вонг Ю, Гордон Лю Қараңыз: Евнухтың хикаясы 1992 Гонконг Стивен Чоу, Шарла Чен, Нг Мантат, Наталис Чан, Сандра Нг, Чингми Яу, Дамиан Лау, Бриджит Лин, Деррик Ван Қараңыз: Корольдік саяхатшы Қараңыз: Корольдік саяхатшы II 1993 Гонконг Тони Льюнг, Вероника Ип, Дикки Чен, Кент Тонг Қараңыз: Батыр – Уақыт шегінен тыс 2011 Қытайлық ойын-сауық Шанхай (Қытай материгі) Ху Гэ, Никки Ву, Сесилия Лю, Лин Гэнксин, Энни Лю Онлайн қысқа фильм, қытайша атауы 夢迴鹿鼎記.

Теледидар

Жыл Өндіріс Басты рөлдердегі актерлер Қосымша ақпарат 1978 CTV (Гонконг) Вэнь Сюэ-эр, Чэн Си-чунь 1984 TVB (Гонконг) Тони Люн, Энди Лау, Карина Лау, Сандра Нг, Кики Шён, Тереза Мо Тау Елік Герцогы (1984 Гонконг телесериалы) CTV (Тайвань) Ли Сяо Фэй, Чжоу Шао Тун, Чэнь Юй Мэй, Чжоу Мин Хуэй, Инь Сяо Вэй, Лам Сау Кван, Пей Хсин Юй, Чэн Сюэ Линь Тау Елік Герцогы (1984 Тайвань телесериалы) 1998 TVB (Гонконг) Джордан Чан, Стивен Ма, Рейн Лау, Чери Чан, Вивьен Льюнг, Мишель Фун, Хилари Цуй, Чан Он Кэй, Мэй Квонг Тау Елік Герцогы (1998 телесериалы) 2001 TVB (Гонконг) Дики Чжан, Патрик Там, Руби Лин, Энни Ву, Афина Чу, Тереза Мак, Моника Чан, Шу Ци, Джесс Чжан Тау Елік Герцогы (2000 телесериалы) 2008 Huayi Brothers Film Investment Company Beijing Cathay Media Ltd.(Қытай) Хуан Сяомин, Уоллес Чун, Черри Ин, Хэ Чжуоянь, Шу Чан, Лю Цзы, Лю Юнь, Ху Кэ, Ли Фэй’эр Патшалық саяхатшы (телесериал) 2014 Zhejiang Huace Film & TV Production (Қытай) Хан Дон, Вэй Цяньсян, Лемон Чжан, Цзя Цин, Чжао Юаньюань, Вианн Чжан, Лоу Исяо Елік пен қазан (2014 телесериалы) 2020 New Classics Media (Қытай) Чжан Ишань, Чжан Тяньян, Тан Исинь, Ян Циру, Ребекка Ван, Го Ян

Радио

2000 жылы Гонконгтың RTHK радиостанциясы роман негізінде 100 бөлімді радиодраманы эфирге шығарды, онда Эйсон Чан Вэй Сяобао рөлін, ал Роланд Люн – Канси императоры рөлін сомдады.