Адам күшімен жүретін дөңгелексіз көлік түрлері

Кіріспе

Адам күшімен жұмыс істейтін дөңгелексіз көлік құралы, адамдарды тасымалдауға арналған.

Жүктілік – адамдарды тасымалдау үшін қолданылатын, адам күшімен қоздырылатын дөңгелексіз көлік құралының бір түрі. Кішкентай жүктіліктер екі немесе одан көп адам көтеріп жүретін ашық кресло немесе төсек түрінде болуы мүмкін, ал кейбіреулері ауа-райынан қорғау үшін жабылады. Ірі жүктіліктер, мысалы, қытай императорларының жүктіліктері, он екі немесе одан да көп адамның иығында тасымалданатын платформадағы шағын бөлмелерге ұқсауы мүмкін. Жүктілікті тиімді тасымалдау үшін, жүк көтерушілер көтеру таяқшаларын тікелей иықтарына қояды немесе жүк салмағын таяқшалардан иықтарына ауыстыру үшін иыққа арналған құралды пайдаланады.

Анықтамалар

Қарапайым шүмелек ұзындығы бойынша бағаналарға бекітілген немесе рама ішінде созылған шүмелектен тұрады. Бағаналар немесе рама алды-артынан жүк көтерушілермен көтеріледі. Мұндай қарапайым шүмелектер соғыс далаларында және төтенше жағдайларда көп кездеседі, онда дөңгелекті көліктердің өлгендер мен жарақаттанғандарды алып кетуіне тыйым салынған. Сондай-ақ, орындыққа бағаналарды байлау арқылы шүмелектерді жылдам жасауға болады. Мұндай шүмелектер, мысалы, қарапайым шүмелек, оған күннен қорғайтын шатыр қосылып, Қытайдың тау курорттарында әлі де кездеседі. Ең сәнді нұсқасы – жолаушының жатуы үшін, кейде перделермен қоршалған төсек немесе диван. Оларды алды-артынан кем дегенде екі жүк көтеруші теңдей етіп, диванның екі жағындағы тіректер арқылы өтетін ағаш рельстер арқылы көтереді. Ең үлкен және ауыр түрлерін жүк тартқыш жануарлар көтереді. Тағы бір түрі, "седан креслосы" деп аталатын, бір адамға арналған кресло немесе терезелі кабина, сонымен қатар кем дегенде екі жүк көтеруші, біреуі алдында, екіншісі артында, креслоның бүйіріндегі тіректер арқылы өтетін ағаш рельстерді пайдаланады. Бұл жүк көтерушілер Лондонда "төрағалар" деп аталды. Бұл 19 ғасырдан бері өте сирек кездеседі, бірақ мұндай жабық, көшіруге оңай шүмелектер ғасырлар бойы, әсіресе әйелдер оқшауланған мәдениеттерде, көлік құралы ретінде пайдаланылды. 19 ғасырға дейін қолданылған седан креслоларын түнде шамдарды алып жүретін шәкірттер сүйемелдеді. Мүмкіндігінше, шәкірттер жолаушыларды өздерінің жатақханаларына дейін жеткізеді, ал жолаушылар өздерінің жатақханаларына дейін жеткізілетін. Бұл сөз санскрит тіліндегі "палянка" сөзінен алынған, ол төсек немесе диванды білдіреді. Малай және яван тілдерінде – "паланки", хинди және бенгал тілдерінде – "палки", телугу тілінде – "паллаки". Португалдықтар оған мұрындық қосып "паланким" жасады. Ағылшын тілі португал тілінен "palanquin" сөзін қабылдады. Үлкен паланкиндердің ұзындығы 2,5 метр, ені 1,5 метр, биіктігі 1,5 метр болатын тікбұрышты ағаш қораптар. Паланкиндер туралы Рамаянадан бұрын жазылған Еврей Киелі кітаптарының кейбір аудармаларында айтылады, онда патша Сүлеймен өзі үшін ағаш паланкин жасағандығы айтылады. Паланкинмен саяхаттау жағымды болды. Сондай-ақ, Үндістанда британдықтар тұсында доли әскери жедел жәрдем ретінде пайдаланылды, олар жарақаттанғандарды майданнан алып кететін. Пошта кеңсесі бірнеше күн бұрын хабарласа отырып, жолаушының паланкинін кезеңдер мен станциялар арасында жеткізу үшін тасымалдаушылардың релейін ұйымдастыра алады. Жүйе шамамен 10 миль (16 км) арақашықтықты қамтиды және үш сағатта жүріледі. Әдетте, релейге екі шамшы, екі жүк көтеруші және сегіз паланкин көтеруші қатысады, олар төртеуден топтасып жұмыс істейді, бірақ барлығы сегізі тік беткейлерде көмектеседі. Жолаушылар тікелей немесе белгілі бір станцияларда орналасқан "дақ" бунгалоларында тоқтаумен саяхаттауға болады. Олар индуистік шерулерде діни бейнелерді көтеру үшін де пайдаланылуы мүмкін. Үндістанның Горакхпур және оның айналасындағы көптеген аудандарда Вишвакарма қауымдары үйлену тойына арналған долилер жасауға қатысады. Соңғы рет 2000 жылдары Шармалар (Вишвакармалар) Горакхпур, Уттар-Прадеш штатында доли жасағандығы белгілі болды.

A simple litter consists of a sling attached along its length to poles or stretched inside a frame. The poles or frame are carried by porters in front and behind. Such simple litters are common on battlefields and emergency situations, where terrain prohibits wheeled vehicles from carrying away the dead and wounded. Litters can also be created quickly by the lashing of poles to a chair. Such litters, consisting of a simple cane chair with maybe an umbrella to ward off the elements and two stout bamboo poles, may still be found in Chinese mountain resorts such as the Huangshan Mountains to carry tourists along scenic paths and to viewing positions inaccessible by other means of transport. A more luxurious version consists of a bed or couch, sometimes enclosed by curtains, for the passenger or passengers to lie on. These are carried by at least two porters in equal numbers in front and behind, using wooden rails that pass through brackets on the sides of the couch. The largest and heaviest types would be carried by draught animals. Another form, commonly called a sedan chair, consists of a chair or windowed cabin suitable for a single occupant, also carried by at least two porters, one in front and one behind, using wooden rails that pass through brackets on the sides of the chair. These porters were known in London as "chairmen". These have been very rare since the 19th century, but such enclosed portable litters have been used as an elite form of transport for centuries, especially in cultures where women are kept secluded. Sedan chairs, in use until the 19th century, were accompanied at night by link boys who carried torches. Where possible, the link boys escorted the fares to the chairmen, the passengers then being delivered to the door of their lodgings. The word is derived from the Sanskrit palyanka, meaning bed or couch. The Malay and Javanese form is palangki, in Hindi and Bengali, palki, in Telugu pallaki. The Portuguese apparently added a nasal termination to these to make palanquim. English adopted it from Portuguese as "palanquin". Larger palanquins are rectangular wooden boxes eight feet long, four feet wide, and four feet high, with openings on either side screened by curtains or shutters. Palanquins are mentioned in literature as early as the Ramayana
Some translations of the Hebrew Bible refer to a wooden palanquin which King Solomon is said to have made for himself. Being transported by palanquin was pleasant. Also in the time of the British in India, dolis served as military ambulances, used to carry the wounded from the battlefield. The post office could arrange, with a few days notice, relays of bearers to convey a traveller's palanquin between stages or stations. system averaged about 10 mile (16 km), and could be covered in three hours. A relay's usual complement consisted of two torch bearers, two luggage porters, and eight palanquin bearers who worked in gangs of four, although all eight might pitch in at steep sections. A passenger could travel straight through or break their journey at dak bungalows located at certain stations. and they may be used to carry religious images in Hindu processions. Many parts in Uttar Pradesh, India like Gorakhpur and around places Vishwakarma communities has been involved in making the dolis for wedding processions. The last known doli making dates back around 2000 by Sharmas(Vishwakarmas) in Gorakhpur, Uttar Pradesh.

Қытай

Хан империясындағы элита бамбуктан жасалған жеңіл орындықтарда саяхаттайтын, оларды артқа, рюкзактай іліп жүретін. Солтүстік Вэй және Солтүстік және Оңтүстік Сун дәуірлерінде суреттелген пейзаждарда бағаналарға орнатылған ағаш күймелер кездеседі. Қарапайым халық ағаш немесе бамбуктан жасалған азаматтық төсек-орынды пайдаланса, мансапты тұлғалар жібек перделермен жабылған ресми төсек-орынды қолданды. Ең маңызды орындық – қалыңдық креслосы. Дәстүр бойынша, қалыңдықты үйлену рәсіміне "көк арбамен" жеткізеді, көбінесе жалдап алады. Бұл арбалар ырысқа ие қызыл түспен боялып, әсем әшекейленген және алтынмен қапталған, қалыңдықтың көздерінен жасыру үшін қызыл жібек перделермен жабдықталған. Жеке креслолар адамның мәртебесін көрсететін маңызды белгі болды. Азаматтық қызметкерлердің мәртебесі креслоны көтеріп жүретін адамдардың санымен анықталды. Мәртебе белгісі ретінде алтынмен қапталған тақ сияқты паланкиндер немесе джемпаналар бастапқыда тек патшаларға арналған, кейіннен голландтар да мәртебе көрсету үшін пайдаланды: паланкин неғұрлым әсем болса, иесінің мәртебесі де соғұрлым жоғары болады. Жолиді жалдамалы жұмысшылар, ақсүйектердің шаруалары немесе құлдар тасымалдайтын. Тарихи деректер бойынша, Ява патшасының (раджа), ханзадасының (пангеран), лордтың (раден мас) немесе басқа да ақсүйектердің (бангсаван) паланкині джемпана деп аталған, ал таққа ұқсас нұсқасы пангкем деп аталған. Ол әрқашан кең ауқымды әскери шерудің бөлігі болған, үстінде сары (Ява патшалығының түсі) шаршы шатыр болған. Салтанатты шатыр (паюнг) паланкиннің үстінде ұсталып, оны артта алып жүретін және ең адал сақшылар, әдетте 12 адам, найза, қылыш, мылтық, керис және түрлі жасырылған қарулармен күзеткен. Ал Суматра паланкинінің шатыры сопақша пішіндес және ақ матамен жабылған, бұл ислам мәдениетінің кең таралуын көрсетеді. Кейде маңызды керис немесе томбақ сияқты қару немесе мұралық затқа жеке паланкин берілетін. Бүгінгі Балидегі индуистік мәдениетте паланкиндерді ырысқа ие мүсіндер, қару-жарақ немесе мұралық заттарды тасымалдау дәстүрі сақталған, әсіресе жерлеу рәсімдерінде; күрделі рәсімдерде паланкин марқұмның денесін тасымалдау үшін қолданылады, содан кейін ол қайтыс болғанмен бірге өртеледі.

In Han China the elite travelled in light bamboo seats supported on a carrier's back like a backpack. In the Northern Wei dynasty and the Northern and Southern Song dynasty, wooden carriages on poles appear in painted landscape scrolls. A commoner used a wooden or bamboo civil litter , while the mandarin class used an official litter enclosed in silk curtains. The chair with perhaps the greatest importance was the bridal chair. A traditional bride is carried to her wedding ceremony by a "shoulder carriage" , usually hired. These were lacquered in an auspicious shade of red, richly ornamented and gilded, and were equipped with red silk curtains to screen the bride from onlookers. Private chairs were an important marker of a person's status. Civil officers' status was denoted by the number of bearers attached to his chair. As a status marker, gilded throne like palanquins, or jempana, were originally reserved solely for royalty, and later co opted by the Dutch, as a status marker: the more elaborate the palanquin, the higher the status of the owner. The joli was transported either by hired help, by nobles' peasants, or by slaves. Historically, the palanquin of a Javanese king (raja), prince (pangeran), lord (raden mas) or other noble (bangsawan) was known as a jempana; a more throne like version was called a pangkem. It was always part of a large military procession, with a yellow (the Javanese colour for royalty) square canopy. The ceremonial parasol (payung) was held above the palanquin, which was carried by a bearer behind and flanked by the most loyal bodyguards, usually about 12 men, with pikes, sabres, lances, muskets, keris and a variety of disguised blades. In contrast, the canopy of the Sumatran palanquin was oval shaped and draped in white cloth; this was reflective of greater cultural permeation by Islam. Occasionally, a weapon or heirloom, such as an important keris or tombak, was given its own palanquin. In Hindu culture in Bali today, the tradition of using palanquins for auspicious statues, weapons or heirlooms continues, for funerals especially; in more elaborate rituals, a palanquin is used to bear the body, and is subsequently cremated along with the departed.

Филиппин

Колониялық алдындағы Филиппинде литтерлер элитаның (магину, гину, тумао) көлік құралы болды; раджалар, лакандар, датулар, тәуелсіз ханзадалар (раджамуда) және олардың әйелдері санкаян немесе сакаян – әсем ою-өрнектермен безенілген ағаш немесе бамбуктан жасалған тақтарды пайдаланды, оларды қызметшілері көтеріп жүретін. Сондай-ақ, олардың сүйемелдеушілерінің арасында паёнг (шатыр) ұстаушылар да болды, олар патшалар мен ақсүйектерді күннің күшті ыстығынан қорғайтын. Әлемнен жасырынып өмір сүрген ханшайымдар (бинибини, даянг даянг) бинукот немесе бинокот ("бөлектеп қойылған") деп аталды. Бұл ерекше патшалық тұлғаларға жерде жүруге немесе қара халыққа көрінуге тыйым салынған. Оларға бір жерге бару қажет болғанда, оларды жамылғымен жауып, құлдары көтеріп жүретін, құс ұясына ұқсас сүйек немесе себетте алып жүретін. Ұзақ сапарларда оларды үлкен, матамен жабылған паланкиннің ішінде көтеріп жүретін, ал кейбіреулері шағын үйше түрінде болатын. Испан колониялық Филиппинде литтерлер испан тұрғындары мен жергілікті principalia класының мүшелері үшін де қолданылатын көлік құралдарының бірі болды.

Гана

Оңтүстік Ганада акан және га дангме өздерінің басшылары мен патшаларын паланкиндерде алып жүреді, олар мемлекеттік мерекелік жиындарда (дурбарларда) пайда болады. Мұндай шараларда қолданылған кезде, бұл паланкиндер Еуропадағы мемлекеттік каретаның немесе Солтүстік Ганада қолданылатын жылқының орнына саналады. Гананың Ұлы Аккра аймағындағы га (манцемей) басшылары өздерінің рулық символы немесе тотемі бейнесінде жасалған бейнелі паланкиндерді де пайдаланады. Бірақ қазіргі таңда бейнелі паланкиндер өте сирек қолданылады. Олар соңғы 50 жылда га халқы арасында кең танымал болған бейнелі табыттармен байланысты. Бұл бейнелі табыттар 1989 жылы Париждегі Помпиду орталығында өткен "Les magicians de la terre" көрмесінде көрсетілгеннен бері әлемнің көптеген өнер музейлерінде қойылды.

Ангола

Кем дегенде 15 ғасырдан бастап 19 ғасырға дейін Конго корольдігінде элиталар үшін көлік құралы ретінде типои деп аталатын әртүрлі типтегі паланкин қолданылған. Отырғыш үлгідегі, екі адам (әдетте құлдар) көтерген, орындықтың арт жағында бір тірегі бар паланкин шатырмен жабылған. Төсек пішіндес, салондық үлгідегі паланкин бір-екі адамды жылжыту үшін пайдаланылды, оны әр бұрыштағы мүше басқарды. Тропиктік климатқа байланысты, жылқы бұл аймаққа тән емес еді, ал португалдықтар әкелгеннен кейін ұзақ өмір сүре алмады. Адам күшімен тасымалдау аймақтағы жалғыз көлік түрі болды және миссионерлердің баяндамаларында паланкин тасымалдаушылар "пошта аттарының шапқан жылдамдығымен" қозғала алатыны айтылған.

Еуропадағы

Португалдық және испандық теңізшілер мен отарлаушылар Үндістан, Мексика және Перуде әртүрлі тасымалдағыштарға тап болды. Испанияға әкелінген мұндай жаңалықтар Францияға, содан кейін Ұлыбританияға тарады. Бұл құрылғылардың барлық еуропалық атаулары латын тіліндегі "sedere" ("отыру") түбірінен шыққан "sed" сөзіне байланысты, ол "седа" ("орындық") және оның кіші түрі "седула" ("кішкентай орындық") сөздерін тудырды, соңғысы "селла" сөзіне қысқартылды – бұл дәстүрлі классикалық латын тіліндегі орындықтың, соның ішінде тасымалданатын орындықтың атауы. Еуропада бұл көлік түрі бірден сәттілікке жетті. Англия королі VIII Генрих (1509–1547 жылдары билік еткен) өмірінің соңына қарай төрт күшті тасымалдаушының көмегімен седан креслода тасымалданды, бірақ "седан креслосы" деген сөз 1615 жылға дейін баспа бетінде пайда болған жоқ. Тревор Фосетт британдық саяхатшылар Файнс Морисон (1594 жылы) және Джон Эвелин (1644–45 жылдары) Неаполь мен Генуяның "сеггиоли" туралы айтқан, олар екі жүк көтергіштің иығында тасымалданатын, жалға берілетін орындықтар еді. 17 ғасырдың ортасынан бастап Бат қаласына су ішуге келгендер безе перделермен жабылған креслода тасымалданды, әсіресе олар ыстық ваннадан кейін тікелей төсекке терілеп жатса. Перделер қауіпті желдің әсерін болдырмады. Бұл креслолар "сапарларда немесе ауру немесе денсаулығы нашар болған жандарды тасымалдауға" арналмаған еді (Селия Файенс). 17 және 18 ғасырларда креслолар жақсы жабдықталған қалалық үйдің басты залында тұрды, онда әйел кіріп, көшедегі ласқа баспай, тікелей бағытына тасымалданатын. Королева Шарлоттаға (1761–1818 жылдар аралығында патшайым болған) жасалған неоклассикалық седан креслосы қазір Букингем сарайында сақтаулы. 17 ғасырдың ортасына қарай жалға берілетін седан көлігі кең таралған. 1634 жылы Лондонда "креслолар" жалға берілді, әрқайсысына нөмір берілді және тасымалдаушыларға лицензия берілді, өйткені бұл операция король I Карлдың сарай адамының монополиясы болды. Седан креслолары көлікке тым тар көшелерден өте алатын, бұл Лондондағы кареталардың тығырылуын азайтуға көмектесті – бұл көлік кептелісінің алғашқы мысалы. Кейін Шотландияда да осыған ұқсас жүйе қолданылды. 1738 жылы шотланд седандары үшін тарифтік жүйе құрылды, ал Баттағы тасымалдаушыларға қатысты ережелер қазіргі Такси комиссиясының ережелерін еске салады. Қала ішіндегі сапардың құны алты пенс, ал бір күндік жалға алу құны төрт шиллинг болды. Шотландиядағы Корольдік ауруханада седан тіпті жедел жәрдем ретінде де пайдаланылды. Тасымалдаушылар жылдам қозғалды. Батта олар басымдыққа ие болды: олардың артында "Рұқсат етіңіз" деген сөзді естіген жаяу жүргіншілер, тасымалдаушылар шапшаң өтіп бара жатқанда, қабырғаларға немесе қоршауларға жатып, жол беруге тырысты. Көбінесе апатты жағдайлар, креслолардың аударылуы және терезелердің сындырылуы орын алды.

Portuguese and Spanish navigators and colonisers encountered litters of various sorts in India, Mexico, and Peru. Such novelties, imported into Spain, spread into France and then to Britain. All the European names for these devices ultimately derive from the root sed , as in Latin sedere, "to sit", which gave rise to seda ("seat") and its diminutive sedula ("little seat"), the latter of which was contracted to sella, the traditional Classical Latin name for a chair, including a carried chair. In Europe this mode of transportation met with instant success. Henry VIII of England (reigned 1509–1547) was carried around in a sedan chair—it took four strong chairmen to carry him towards the end of his life—but the expression "sedan chair" did not appear in print until 1615. Trevor Fawcett notes (see link) that British travellers Fynes Moryson (in 1594) and John Evelyn (in 1644–45) remarked on the seggioli of Naples and Genoa, which were chairs for public hire slung from poles and carried on the shoulders of two porters. From the mid 17th century, visitors taking the waters at Bath would be conveyed in a chair enclosed in baize curtains, especially if they had taken a heated bath and were going straight to bed to sweat. The curtains kept off a possibly fatal draft. These were not the proper sedan chairs "to carry the better sort of people in visits, or if sick or infirmed" (Celia Fiennes). In the 17th and 18th centuries, the chairs stood in the main hall of a well appointed city residence, where a lady could enter and be carried to her destination without setting foot in a filthy street. The neoclassical sedan chair made for Queen Charlotte (Queen Consort from 1761 to 1818) remains at Buckingham Palace. By the mid 17th century, sedans for hire had become a common mode of transportation. London had "chairs" available for hire in 1634, each assigned a number and the chairmen licensed because the operation was a monopoly of a courtier of King Charles I. Sedan chairs could pass in streets too narrow for a carriage, helping to alleviate the crush of coaches in London streets, an early instance of traffic congestion. A similar system later operated in Scotland. In 1738 a fare system was established for Scottish sedans, and the regulations covering chairmen in Bath are reminiscent of the modern Taxi Commission's rules. A trip within a city cost six pence and a day's rental was four shillings. A sedan was even used as an ambulance in Scotland's Royal Infirmary. Chairmen moved at a good clip. In Bath they had the right of way: pedestrians hearing "By your leave" behind them knew to flatten themselves against walls or railings as the chairmen hustled through. There were often disastrous accidents, upset chairs, and broken glass paned windows.

Дәстүрдің аяқталуы

Ұлыбританияда XIX ғасырдың басында қоғамдық седан креслосын пайдалану азайды, мүмкін көшелер жақсы жабық болғандықтан немесе ыңғайлырақ, бірге жүруге қолайлы және арзан хакни арбаларының пайда болуына байланысты. Глазго қаласында седан креслосының азаюы лицензиялық тізілімдерде көрсетілген: 1800 жылы жиырма жеті седан креслосы, 1817 жылы он сегіз, ал 1828 жылы он. Осы кезеңде Глазгода тіркелген хакни арбаларының саны жүз елуге жетті.

Америкада

Байлар колониялық Америка қалаларында және АҚШ-тың алғашқы кезеңінде седандық орындықтарды пайдаланған. 1787 жылы 81 жастағы, подаграмен ауыратын және денсаулығы нашарлаған Бенджамин Франклин Америка Құрама Штаттарының Конституциялық Конвенциясының мәжілістеріне төрт тұтқын көтерген седан креслосында барған.

Колониялық тәжірибе

Түрлі колонияларда әртүрлі типтегі құрылыстар жергілікті дәстүрлер бойынша сақталды, бірақ көбінесе колониялық билеушілер мен/немесе әлеуметтік-экономикалық элита ретінде қабылданып, оның себебі практикалық қажеттіліктер (көбінесе жайлы заманауи көлік құралдары қол жетімді болмады, мысалы, сапалы жолдардың жетіспеуі) және/немесе мәртебе таныту болды. 17-18 ғасырларда паланкиндер (жоғарыда көрсетілгендей) Бенгалиядағы еуропалық саудагерлердің арасында кең таралды, сондықтан 1758 жылы оларды белгілі бір төмен дәрежелі қызметкерлердің сатып алуына тыйым салатын жарлық шығарылды.

Латын Америкасының көшпелі "силласы"

18-19 ғасырларда Латын Америкасының кейбір аймақтарында да осындай, бірақ қарапайым паланкин элита қолданған. Көбінесе ол силла (испан тілінде "орындық" немесе "кресло") деп аталатын, қарапайым ағаш креслодан және оған бекітілген жүк көтеру белдігінен тұратын. Орындыққа отырған адам креслоны бір жүк тасушының арқасына бекітетін, ал жүк көтеру белдігі оның басына тірелетін. Осылайша, жолаушы жол жүрісі кезінде артқа қарай беттейтін. Бұл стильдегі паланкиннің себебі, ықтимал, тік беткейлі және еуропалық үлгідегі седан креслоларына жарамсыз кең немесе тар жолдар болған. Силламен саяхаттайтындар көбінесе бірнеше жүк тасушыны жалдайтын, олар кезекпен жолаушыны тасымалдайтын. Жүк тасушылар силеро, каргеро немесе сильетеро деп аталатын (кейде "арқаға мінгендер" деп аударылады). Қытайдың тауларында қарт туристер мен қонақтарды тау жолдарымен көтеру үшін жүк тасушының арқасына орнатылатын кресло, силлаға ұқсас. Силла әлі де қолданылып жүрген таулардың бірі – Шығыс Қытайдағы Анхуй провинциясының Хуаншань таулары.