Глайдерлік әскерлер және екінші дүниежүзілік соғыс

Кіріспе

Әуе соғысы

Глайдерлік жаяу әскер (әсіресе британдық терминологияда әуеден түсірілген жаяу әскер деп те аталады) – әскери глайдерлер арқылы жау бақылауындағы аймаққа солдаттар мен олардың жабдықтарын жеткізетін әуедегі жаяу әскер түрі. Алғаш рет 1930-жылдардың соңында Германияда жасалған глайдерлік жаяу әскер бөлімдері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен қолданылды, бірақ қазіргі заманғы әскерилердің ешқайсысы оларды қолданбайды.

Ерте тарих

Версаль келісімшарты Германияда ұшқыштарды даярлаудың басқа да түрлеріне тыйым салғандықтан, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін онда көптеген желкенді клубтар мен мектептер құрылды. Кейіннен, Францияға шабуыл жоспарланғанда, неміс әскері Бельгияның Эбен-Эмаэль бекінісімен күресті, ол Мёз өзенін бақылап тұрды. Біреу (кейбір мәліметтерге сәйкес, тіпті Адольф Гитлердің өзі) бекіністің үстіңгі жағында глайдерлер қонуға болатын тегіс, шөпті алаң бар екенін көрсетті. 1940 жылдың 10 мамырындағы таңертеңгі сағаттарда лейтенант Рудольф Витцигтің басқаруымен 8 DFS 230 глайдері 85 пионерді алып, бекіністің төбесіне қонды. Соғыс жарияланбағандықтан, олар жауды күтпеген жерден шапты. Жаңа пішіндегі жарықайтар зарядтарды қолданып, олар бекіністің қаруларын істен шығарды және гарнизонды ішке қамады. Шабуыл нәтижесінде 21 адам қаза тапты. Осы оқиғадан кейін одақтастар өздерінің глайдер күштерін құрды, олар әуе десанттық күштерінің бір бөлігі болды. Олар әрекетке кіріспей тұрып, немістер Критке шабуыл жасады – ең ірі әуе десанттық операция. Немістің глайдерлік әскерлері мен парашютшілері ауыр шығынға ұшырады, содан кейін немістер бұл соғыс түрі тым қымбат екенін түсінді. Мальтаға шабуыл жасау жоспары, ол кең ауқымды неміс және итальяндық әуе десанттық операцияларын талап етті, кейіннен тоқтатылды. Италияның 80-ші Ла Специя дивизиясы әуеден қону операцияларына арнайы дайындалған, бірақ Мальтаға жасалған шабуыл тоқтатылғаннан кейін ол Тунис науқанына жөнелтілді. 1940 жылы Ұлыбританияның премьер-министрі Уинстон Черчилль 5000 адамнан тұратын британдық глайдер күштерін құру туралы жарлық шығарды. Америкалық жоспарлар да осы сияқты масштабта болды.

Достасқан ұйым

Америкалықтар мен одақтастар ең көп қолданған планерлер – 13 жолаушыны тасымалдай алатын америкалық Waco CG 4A және 25 жолаушыны тасымалдай алатын британдық Airspeed Horsa болды. Екі ұшақ та құрылысында фанераны кеңінен пайдаланған, ал CG 4A конструкциясында алюминий де қолданылып, қаңқасына қосымша беріктік берілген. Ауыр жүктерді жеткізу үшін британдық General Aircraft Hamilcar 8 тоннаға (8000 кг) дейін жабдық тасымалдай алатын. Бұл ұшақтар да, дәстүрлі планерлер сияқты, итермелі ұшақтың артынан сүйретіліп, әдетте C-47 (немесе британдық бірліктерде Armstrong Whitworth Albemarle немесе Short Stirling) ұшағымен, содан кейін белгіленген қону аймағына, «Қону аймағына» немесе «LZ»-ға жақын жерде босатылатын. Бұл ұшақтардың экипаждары планерлерін ең тәжірибелі ұшқыштарға да қиын жағдайларда қондыруға мәжбүр болды. Кейде түнде ұшып, қысқа уақыттың ішінде қонуға қолайлы жерді табуға, басқа планерлерден және жердегілерден аулақ болуға, жаудың атысына түспеуге, содан соң ағаштарға, арықтарға немесе жаудың әскерге қарсы тікұшақтарына (Нормандиядағы ұшқыштар «Роммельдің аспаржасы» деп атаған) соқпай, ұшақты жұмсақ қондыру қажет болатын, соның арқасында ұшақ пен/немесе жүк зақымдалмауы керек еді. Нормандия шайқасынан бұрын одақтас қолбасшылығы планерлік топтардың жоғалтулары 50-70% дейін жетеді деп қорқып, тіпті жаумен кездеспей тұрып, осындай шығынға ұшырау мүмкіндігінен қаушады. Бұл қорқыныш көптеген апаттық қонулар мен әуе шабуылына қарсы қорғаныспен кездесулер күтілуіне байланысты болды. Бірақ нақты жоғалтулар күтілгеннен азырақ болды және парашютшілердің жоғалтуларымен салыстыруға болады. Кейбір планерлік артиллерия батальондары (мысалы, 82-ші әуеде жүретін дивизияның 319-шы және 320-шы) планерлік жаяу әскерге (яғни 325-ші) қарағанда ауыр жоғалтуларға ұшырады. Екі артиллерия батальоны D күні кешкі сағаттарда Сент-Мер-Эглис қаласының жанындағы, қауіпсіз емес LZ W қону аймағына қонды. Артиллерия бөлімдері жаудың ұшаққа қарсы және пулемет атысынан, сондай-ақ апаттық қонулар салдарынан көптеген жарақаттар алды. Ал 325-ші полк D күні +1 қонды және жаудың атысына аз ұшырады. 327-ші планерлік жаяу әскер полкінің жартысынан астамы үшінші күні Юта жағажайына кемемен қонды, себебі оларды Нормандияға жеткізе алатын планерлер жетіспеді. Британдық әуе десанттық бригадасы үш жаяу әскер батальонынан және шағын штабтан тұрды. Жаяу әскер батальондары 806 адамнан тұратын төрт мылтық ротасынан, әрқайсысы төрт взводтан, және екі танкіге қарсы взводтан тұратын екі қолдау ротасынан, әрқайсысы төрт 6 фунттық зеңбіректен, екі миномет взводы алты 3 дюймдік минометпен және екі Vickers пулемет взводынан құралды. Бұл батальондар парашютшілер полкінен үлкен болды. Бастапқыда американдық планерлік жаяу әскер полктерінде (GIR) тек екі батальон болды, бірақ кейіннен Еуропада 401-ші GIR-дің екі батальоны 1944 жылдың наурыз айында бөлініп, 325-ші және 327-ші GIR-дің үшінші батальондары ретінде жұмыс істеді. 1945 жылдың наурыз айында 401-ші планерлік жаяу әскер полкі таратылды және батальондар ресми түрде жаңа полктердің құрамына енді. Британ және американ әскерлерінде планерлік жаяу әскерлер парашютшілерге қарағанда нашар туыстар екені туралы пікір қалыптасқан. Британ армиясында парашютшілердің барлығы еріктілер болса, әуе десанттық бөлімшелер стандартты желілік жаяу әскерлері болды. АҚШ армиясында планерлік әскерлер Нормандияға шабуылдан кейін ғана парашютшілерге берілетін қосымша жалақыны алды (өйткені планерлік әскерлер парашют полкіне маңызды қолдау көрсетті және олардың парашютші бауырларымен бірге майдан сызығында шайқасты). Бұл айқын теңсіздік АҚШ-тың әуедегі жоғарғы қолбасшылығының назарына түсті және сол кезден бастап планерлік әскерлерге парашютшілер сияқты секіру аяқкиімдері мен жауынгерлік жабдықтар берілді (соның ішінде қатулы M1A1 карабинасы) және 1945 жылдың мамыр айында Еуропадағы соғыс аяқталғанға дейін бірдей жалақы алды. Парашютшілердің орнына ерікті түрде жұмыс істейтін планерлік әскерлердің көптеген мысалдары бар, бірақ парашютшілердің планерлік бөлімшелерге ерікті түрде жұмыс істейтін мысалдары өте сирек кездеседі. Бір жағынан американдық және британдық армиялардың арасында айырмашылық болды. Британ армиясы планер экипажынан «Глайдер» полкін құрды. Бұл бөлімдегі адамдар ұшқыштар ғана емес, сонымен қатар өте жақсы даярланған жаяу әскерлер де болды. Үлкен масштабтағы қонудан кейін олар әуедегі дивизия штабына қосылған жаяу әскер батальонын құрады. АҚШ армиясында осыған ұқсас бөлім құрылмады.

The gliders which were most widely used by the Allies were the American designed Waco CG 4A, which could carry 13 passengers, and the British designed Airspeed Horsa, which could carry 25 passengers. Both of these aircraft used plywood extensively in their construction, with the CG 4A also using aluminium to provide greater strength in its framing. To deliver especially heavy loads, the British General Aircraft Hamilcar could carry up to eight tons (8,000 kg) of equipment. Much like conventional gliders, these aircraft were towed behind a powered aircraft, usually a C 47 (or the Armstrong Whitworth Albemarle or Short Stirling in British units), and were then released near the designated landing area called the Landing Zone' or 'LZ'. The crews of these aircraft landed their gliders in circumstances which would challenge the most seasoned pilot. Sometimes flying in at night they had but a few moments to pick a likely landing spot, avoid the other gliders making similar approaches and those already on the ground, avoid incoming enemy fire and then land the aircraft without crashing into any trees, ditches or enemy erected anti troop stakes (called by pilots in Normandy "Rommel's asparagus"), and do so softly so as to ensure that the aircraft and/or cargo were not damaged in the process. Before the Battle of Normandy, the Allied command feared that the losses suffered by glider groups would be as high as 50 70% before even encountering the enemy. This fear was based on expectations for high numbers of crash landings and encounters with anti aircraft defences. The actual losses were less than the estimates and were comparable to the losses of associated parachute units. Certain Glider Artillery battalions (e. g., the 319th and 320th of the 82nd Airborne Division) suffered heavier losses than the associated Glider infantry (i. e., the 325th). The two artillery battalions landed in the evening hours of D Day in a landing zone (LZ W) near St. Mere Eglise which was not secure. The artillery units sustained many casualties occurring from enemy anti aircraft and machine gun fire in addition to crash landings. In contrast, the 325th landed on D Day +1 and faced less intense enemy fire; while more than half of the 327th Glider Infantry Regiment landed by boat on the third day at Utah Beach because of the lack of gliders able to carry them into Normandy. The British Airlanding Brigades consisted of three infantry battalions and a small headquarters. The infantry battalions consisted of 806 men in four rifle companies, each with four platoons, and a support company consisting of two Anti tank platoons each with four 6 pounder guns, two mortar platoons armed with six 3 inch mortars, and two Vickers machine gun platoons. These battalions were larger than those from the Parachute Regiment. Initially the American Glider Infantry Regiments (GIR) had only two battalions, but later in Europe, the two battalions of the 401st GIR were divided in March 1944 to act as the 3rd battalions of the 325th and 327th GIRs. In March 1945 the 401st Glider Infantry Regiment was disbanded and the battalions formally became part of their new regiments. In both the British and American armies, there was a sense that the glider infantry were poor cousins to the more glamorous paratroopers. In the British Army, whereas paratroops were all volunteers, airlanding units were standard line infantry units converted without any option (although they were entitled to wear the same maroon beret and Denison smock as the Parachute Regiment). In the United States Army, glider troops did not receive the extra pay awarded to paratroopers until after the Normandy invasion (where glider troops provided essential support to the parachute regiments and fought on the front lines alongside their parachute brethren). This blatant inequality of treatment came to the attention of U. S. Airborne High Command and from that point forward the glider troops were issued the same jump boots and combat gear as paratroopers (including the M1A1 carbine with folding stock) and earned the same pay until the war ended in Europe in May 1945. There are numerous examples of glider troops volunteering as replacements for paratrooper units but very few, if any, examples of paratroopers volunteering for the glider units. In one respect the American and British armies differed. The British Army formed the Glider Pilot Regiment from the glider aircrew. The men in this unit were not only trained aircrew, but also very well trained infantry. After a large scale landing, they would form an infantry battalion, attached to the HQ of the airborne division involved. The US Army did not form a comparable unit.

Сицилия

Союздық күштер 1943 жылы Сицилияға жасалған "Хаски" операциясында алғаш рет жолтайыншақ ұшақтарды пайдаланды. Бұл алғашқы тәжірибе апатқа ұшырады. Нақты жоспарлаудың жетіспеуі және қолайсыз ауа райы салдарынан жолтайыншақтар ауада шашырап кетті. Бірнешесі теңізге құлады, нәтижесінде 200 адам суға батып қайтыс болды. Достас атыстан ондаған жолтайыншақтар мен буксирлеуші ұшақтар зақымданды немесе атып түсірілді. Көптеген жолтайыншақтар жоспарланған қондыру аймақтарына жетпеді, ал бар болғаны 73 адам (бір бригаданың көп бөлігі) Сиракузаның оңтүстігіндегі Понте-Гранде көпірі – жоспарланған мақсатына жетті.

Нормандия

Кеңірек барлау, жоспарлау және дайындық арқасында Нормандия шайқасындағы планерлермен қонулар әлдеқайда сәтті болды. Атап айтқанда, майор Джон Ховард басқарған алты "Хорса" планеріндегі күш тобы "Каен" каналы мен Орн өзенінің көпірлерін күтпеген шабуылмен басып алды. 6-шы британдық әуе десанттық бригадасы, 6-шы әуе десанттық дивизияның (Ұлыбритания) құрамында, шоғырланған қонулардан кейін ерте қимылға көшті және одақтастардың қонуларына қарсы неміс шабуылдарының алдын алды. Америкалық десанттар көбірек шашырап қонды, бірақ көптеген жоспарлаушылар күткеннен де сәтті болды.

Арнем

"Маркет-Гарден" операциясында 1-ші британдық әуе десанттық бригадасы, 1-ші британдық әуе десанттық дивизиясының құрамында, операцияның бірінші күні қондырылды. Қону күндіз жүзеге асырылды және қарсылыққа ұшырамады, бірақ осындай үлкен күш үшін қолайлы деп есептелген жалғыз қону және түсіру аймақтары маңызды көпірден қашық жерде орналасқан еді. Глайдермен күшпен шабуыл жасауға тырысылмады (бұл операцияның асығыс түрде ұйымдастырылуына байланысты болды). Глайдермен жеткізілген, джиптегі барлау жасағы өз міндетін орындай алмады. Арнемдегі келесі шайқастарда 1-ші әуе десанттық бригадасы және глайдершілер полкі ауыр шығынға ұшырады.

Рейн арқылы өту

1945 жылдың наурыз айында Рейн өзенін кесіп өту операциясы – жолсермелерді пайдаланудың соңғы ірі шарасы болды. Әуе десанттық әскерді шығарудағы ұзақ кешігу, "Market Garden" операциясының сәтсіз аяқталуының басты себебі болғандықтан, қонулар неміс қорғаныс шебіне жақын жерде жасалды. Қонулар тағы да күндіз жүзеге асырылды, және неміс зениттік артиллериясының қарсы әрекеті нәзік жолсермелерге ауыр зиян келтірді. Одақтастардың көптеген жаралылары жолсерме ұшқыштарының арасынан шықты.

Қиыр Шығыс

Чиндиттер бригадалық Орде Уингеттің туындысы болды және олар Бирма кампаниясы кезінде жапондық желілердің артында әрекет ететін ірі күш еді. «Бейсенбі» операциясында ұзаққа созылған жаяу шабуылдың шаршаңқылығын болдырмау үшін олардың көпшілігі 1-ші әуе командалық тобымен 1944 жылдың 5 наурызында желкенмен алдын ала қонған күзетшілер бақылаған жау территориясының тереңіне қону аймақтарына жеткізілді. Бұл операция сәтті болғанымен, ауыр шығындарға ұшырады. Бұл ішінара жоспарланған қону алаңының соңғы сәтте ауыстырылуына байланысты болды. Сонымен қатар, желкендерді сүйреп әкелген ұшақтардың ұшқан қашықтығы мен тасыған жүгі Еуропадағы кез келген ұшақтардан артық болды. Көптеген желкендерді жау территориясының үстінен немесе тауларға жіберуге тура келді. Ал басқалары бейтаныс қону алаңына қонғанда апатқа ұшырады. Дегенмен, қону алаңын көліктік ұшақтар үшін қолдануға жарамды ету үшін жеткілікті құрылыс жабдықтары жеткізілді.

Кейінгі неміс операциялары

Криттегі ауыр шығындардан кейін немістер енді ірі масштабтағы планерлік шабуылдар жасаған жоқ. Бірақ, олар әуе шабуылына қарсы қарулармен қорғалмаған нысаналарға бірнеше рет күшпен шабуыл жасады. Солардың бірі – Unternehmen Eiche ("Емен операциясы") – 1943 жылдың 12 қыркүйегінде Италиядағы Гран-Сассоға жасалған шабуыл, оның барысында құлатылған итальяндық диктатор Бенито Муссолини үй қамауынан босатылды. Тағы бір шабуыл (Rösselsprung операциясы деп аталды) 1944 жылдың наурыз айында Югославиядағы маршал Иосип Броз Титоның штабына жасалды. Планерлік әскерлер Тито штабының үстіне қонды. Бұл Югославиялық партизандық күштердің ірі шоғырланған аймағының ортасында болды, және Тито қашып кеткен кезде планерлік әскерлер қайтадан ауыр шығындарға ұшырады. Немістің соңғы планерлік шабуылы 1944 жылдың шілдесінде азат етілген Франциялық қарсыласушылардың Веркор бекінісіне жасалды. Күтпеген бағыттан жасалған бұл шабуыл қарсыласушыларды платодан ығыстырды, бірақ операцияның жүргізілуі планерлік әскерлердің қатыгездігімен масқараланды.

Соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін планерлік жаяу әскерлер ұзаққа сақталмады. Неміс планерлік жаяу әскері бөлімдері таратылды. 1948 жылы АҚШ армиясының планерлік жаяу әскер мектебі жабылды, ал қалған планерлік бөлімшелер ақырында парашюттік жаяу әскерге айналдырылды. Сол кезде британдық планершілер полкі Әскери Әуе корпусына біріктірілді және әуеде қону бригадалары таратылды. Дегенмен, Кеңес Одағы 1960 жылдарға дейін планерлік әскерлерді даярлап, пайдалануын жалғастырды. Планерлік жаяу әскердің орынды парашютшілерге ауысуына бірнеше фактор ықпал етті. Соғыстан кейінгі үлкен сыйымдылығы бар жүк ұшақтарының артқы пандустары парашютшілерге ауыр жабдықтарды тасымалдауға мүмкіндік берді. Төрт қозғалтқышты ұшақтардың жоғары жылдамдығымен ағаштан жасалған планерлерді сүйреу қауіпті болды. Парашюттік жаяу әскерді даярлау және тактиканы жақсарту парашютшілердің шашырауын азайтты. Радар және радармен басқарылатын қарулар сияқты жаңа әуе шабуылына қарсы технология планерлерді оңай анықтауға мүмкіндік берді. Алайда, әскери бөлімдерді әуе арқылы күштеп енгізу идеясы толығымен жойылған жоқ және 1950 жылдардың соңында тікұшақтар мен әуе шабуылы жасаушы жаяу әскерлердің пайда болуымен қайта жанданды.