Кіріспе

Сыра түрлерін ажырату және жіктеу оларды түсі, дәмі, күші, құрамы, өндіріс әдісі, рецептісі, тарихы немесе шығу тегі бойынша саралауға мүмкіндік береді. Сыра стильдерінің қазіргі түсінігі негізінен 1977 жылы жарық көрген Майкл Джексонның «Сыраға арналған әлемдік нұсқаулық» кітабындағы еңбегіне негізделген. 1989 жылы Фред Экхардт Джексонның жұмысын дамытып, «Сыра стилінің негіздері» атты кітабын жариялады. Сыра стильдерін жүйелі түрде зерттеу – қазіргі заманғы құбылыс болғанымен, сыраның әртүрлі түрлерін ажырату тәжірибесі ежелгі заманнан бастау алады, кем дегенде б.з.д. 2000 жылға дейін сонады. Сыра стилін анықтауға оның шығу тегі, жергілікті дәстүрлер, құрамы, хош иісі, сыртқы түрі, дәмі және ауыздағы сезімі сияқты факторлар әсер етеді. Дәмге сыраның горьковатылығы – нақтырақ айтқанда, иемденуге арналған ащы заттар, мысалы, қонақжай, қуырылған арпа немесе шөптер, сондай-ақ сырадағы қанттың тәттілігі кіреді.

Түрлері

Көптеген сыра түрлері екі негізгі түрдің біріне жатады: эль (ale) және лагер (lager), бірақ кейбір стильдерді нақты бір категорияға жіктеу қиын болуы мүмкін. Эль деп жіктелетін сыралар әдетте жылы температурада ашытылады, көбінесе 15-24°C аралығында, және ашыту кезінде сыра бетінде көбік қабаты түзеді, сондықтан оларды жоғары ашытушы ашытқылар деп атайды. Лагерлер нашар температурада, шамамен 7-13°C ашытылады және ашыту процесінде пайда болатын рафиноза – күрделі қантты өңдеу қабілетіне ие. Осы ашытқылар ашытылған сыраның түбіне жиналады, сондықтан оларды төменгі ашытушы ашытқылар деп атайды. Бүгінде өндірілетін сыралардың көп бөлігі лагерлерден тұрады. Кейбір сыралар жабайы ашытқылардың әсерінен өздігінен ашытылады, мысалы, Бельгияның ламбик сыралары. Стильдерді анықтау үшін қосымша белгілер қолданылады. "Империялық" (imperial) немесе "қос" (double) терминдері бір стильдің жоғары спирттік құрамы бар нұсқасын білдіру үшін жиі алмастырылып қолданылады. Алғаш рет Императорлық стауттарға, Англияда Императорлық Ресейге экспортталған жоғары спирттік стаутқа қолданылған "империялық" термині, қазір кез келген стильдің атын көрсету үшін қолданылуы мүмкін, егер оның спирттік құрамы жоғары болса. "Қос" (double) терминінің мағынасы да сондай, ол 19 ғасырда траппистердің "дубель" сырасынан шыққан. Одан да жоғары спирттік құрамы бар сыралар "үштік" (tripel – траппистердің үштік стилінен) немесе тіпті "төрттік" (quad) деп аталуы мүмкін. Стандарттан төмен спирттік құрамды сыралар көбінесе "сессиялық" (session) терминімен белгіленеді. Мысалы, үнділік ақ сыралардың (India Pale Ale) спирттік құрамы көбінесе 6-7% болса, "сессиялық үнділік ақ сыраның" спирттік құрамы көбінесе 5%-дан төмен болады. Бөшкеде қарттырылған (barrel aged) сыра ағаш бөшкелерде сақталады. Қышқыл сыра (sour beer) ашытқымен қатар, Бреттаномицес (Brettanomyces) немесе Лактобациллас (Lactobacillus) сияқты қосымша микроорганизмдердің әсерінен жасалады.

Сырдың стильдерінің тарихы

Арақ пісірудің тарихы кем дегенде Месопотамияға дейін жетеді. Алулу тақташасы, Урда табылған, шумерлік жазумен (шынаа жазуымен) жазылған «ең жақсы» сыраға қатысты нұсқау, б.з.б. 2050 жылға дейін кем дегенде екі түрлі сыраның ажыратылғанын көрсетеді. Бедрих Хрознидің Хаттусадан табылған ассириялық саудагерлердің тақталарын аудару жұмысы 500 жылдай кейін хетттердің 15-тен астам түрлі сыраны қолданғанын көрсетті. Құжаттарда әртүрлі жергілікті пісіру әдістері мен ингредиенттер туралы пікірлер кездеседі. Ежелгі Плиний өзінің «Табиғат тарихы» атты еңбегінде келттердің «Галлия мен Испанияда түрлі жолдармен, түрлі аттармен, бірақ бірдей принцип бойынша» сыра пісіргенін жазған. Англосаксон заңдары үш түрлі сыраны анықтаса, нормандар Domesday Book-та cervisae (сыра) және plena cervisia (құюлы сыра) деп атаған. 15 ғасырда Германия мен Төмен елдердегі сыра қайнатушылар хопты сыраларын дәмдеу және сақтау үшін қолданды; бұл жаңа стиль сыра деп аталды. Бұл үрдіс Ұлыбританияға келгенде, Лондонның Саутварк қаласындағы сыра қайнатушылар хопсыз сыраның дәстүрлі өндірушілерінен сатуды бастағанда наразылық туды. Бірнеше жыл бойы сыраға немесе араққа басымдық беретін заңдар қабылданды, содан кейін бүкіл Еуропа бойынша хопталған сыра стандартты стильге айналды. Сол уақытта Бавариядағы сыра қайнатушылар оны бұзылудан сақтау үшін жаз айларында салқын үңгірлерде сақтап отырды. Осылайша сақталған сыра неміс тіліндегі «lagern» сөзінен (сақтау) «лагер» деп аталды. Табиғи түрде кептірілген сыра ашық түсті болса да, 17 ғасырда Еуропадағы көптеген сыралар отта кептіріліп, қара түсті сыраға айналды. 1642 жылы кокс қолданыла бастаған кезде, одан алынған ашық түсті сыралар өте танымал болды. 1703 жылға қарай «пале эль» термині қолданыла бастады, бірақ ол сипаттаған сыра қазіргі заманғы ащы нұсқалардан мүлдем өзгеше, жеңіл хопталған сыра болды. Дегенмен, сарапшылар, заң шығарушылар мен сыра қайнатушылар сыраның әртүрлі стильдері бар екенін білгенімен, 1977 жылы Майкл Джексонның «Сыраға арналған әлемдік нұсқаулық» жарық көргенге дейін әлемдегі сыраларды топтастыруға және салыстыруға тырысқан ешкім болған жоқ, әсіресе танымал ішкі брендтердің төмен сапалы нұсқаларында. Алкоголь концентрациясы салыстырмалы түрде төмен болған жағдайда, алкогольдің салмақтық пайызы шамамен 4/5-ке тең (мысалы, 3,2% abw 4,0% abv-ге тең), бірақ алкоголь концентрациясы жоғарылаған сайын бұл көрсеткіш толығымен дұрыс емес. Қазіргі заманғы сыра пісіру әдістерінің дамуына және ашытқының биохимиясын толық түсінуге дейін сыраның соңғы ABV-ін дәл бақылау мүмкін болмады, бұл оның құнын тұрақсыз етті және сондықтан салық салу немесе реттеу үшін қолайсыз болды. Қазіргі уақытта ABV көбінесе сыра мен сидр бойынша салықты анықтау үшін қолданылады, ал белгілі бір ABV-дан жоғары сыра мен сидр сату кейде шектеледі немесе тыйым салынады. Мысалы, Техаста 4%-дан төмен арақ басқа стильдік ескертулерге қарамастан, «қатты» деп сатылмайды.

Ашытқы

Сыра жасауда әртүрлі ашытқылар қолданылады, олардың көпшілігі жоғарыдан ашытушы немесе төменнен ашытушы ашытқы түрлері болып табылады. Әр түрлі түрлер әртүрлі дәмдік және хош иістік қасиеттер береді, сондай-ақ олардың қандай күрделі қанттарды ашыта алатыны және алкогольге төзімділігі қаншалықты жоғары екені де әртүрлі болуы мүмкін, бұл екеуі де ашыту деңгейіне әсер етеді. Кейбір сыралар ашытқыдан басқа, лактобацилла немесе бреттаномицеттер сияқты басқа микроорганизмдерді де пайдаланады. Мысалы, бельгиялық аббат сыраларының ерекше дәмі мен хош иісі көбінесе сыраны ашыту үшін қолданылатын ашытқы түрлерінен туындайды. Қазіргі заманғы стильдің бірнеше түрі бар, атап айтқанда ламбиктер, онда спонтанды ашыту қолданылады – яғни, емізілген ашытқымен бақыланатын түрде емізудің орнына, ашытқыланбаған сусыл қоршаған ортадағы микроорганизмдермен толықтырылуына мүмкіндік беріледі.

Дәнді дақылдар

Бір сырада қолданылатын нақты дәндер жиынтыбы "дәндік шот" деп аталады. Кез келген дән қолданылуы мүмкін болса да, көптеген сыралар ашытуға жарамды қанттардың негізгі көзі ретінде арпа шұжығын пайдаланады, ал кейбір сыра түрлері оны қатаң түрде пайдалануды талап етеді, мысалы, Рейнхестгебот бойынша дамыған неміс стильдері. Кейбір сыра түрлерін, шарап сияқты, олардың дәндік шотына негізделген сорттар ретінде қарастыруға болады. Қазіргі кезде өндірістегі көптеген сыра түрлерінің негізін құрайтын ашық түсті шұжықтар, ал басқа дәндерді негіз ретінде қолданатын түрлер сол дәндермен ерекшеленеді (мысалы, Мюнхен шұжығын негіз ретінде қолданатын бок сырасы). Rauchbier және Grätzer стильдері түтінделген шұжық қолданылуымен ерекшеленеді. Кейбір стильдерде бидай, қара бидай немесе сұлы шұжығы сияқты стильдегі маңызды ингредиент ретінде бір немесе бірнеше басқа дәндер қолданылады. Жүгері мен күріш сияқты кейбір дәндерді қосу көбінесе дәмдік үлес емес, ашытуға жарамды қанттардың қосымша көзі ретінде қарастырылады. Әсіресе күрішті "көптеген [саудалық] сыра қайнатушылар жаман өнеркәсіптік сыра қайнатушылардың сыраларын суландыру үшін қолданады" деп есептейді. Бұл үлкен америкалық сыра зауыттарының күрішті пайдалануына байланысты. Соғыс кезіндегі тапшылықтар кезінде осы дәндерді рецептураларына енгізгендері жиі айтылса да, автор Морин Оглл былай дейді: "Миф бойынша, бұл алып сыра өндірушілер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін сыраларына күріш пен жүгері қосып бастады, бірақ бұл рас емес. Америкалық сыра индустриясы 19 ғасырдың соңында Адольф Буш, Адольф Корс және Фредерик Миллер сияқты бірінші буын неміс-американдық иммигранттармен құрылды. Бұл адамдар, өздері де шебер сыра қайнатушылар бола тұра, бастапқыда өздерінің туған жерлерінің толық денелі сыраларын қайта жасады, бірақ көптеген американдықтар қатты шұжықтың дәміне әлі үйренбеген еді. Олар сыраны көбіктендіріп, жеңілдету үшін жергілікті ингредиент қажет болды. Күріш пен жүгері осыны жасады – бұл арзан емес, қажетті дәмдік қосымша болды". Атап айтқанда, су химиясы үшін ерекше көзге түсетін екі сыра стилі бар: бартонизация кең таралған ақшыл эль; және Пилснер.

Басқа ингредиенттер

Кейбір сыра түрлеріне жемістер мен дәмдеуіштер негізгі ингредиенттер болып табылады. Жеміс сыралары мен шөп сыралары көбінесе жеке стильдік санаттар ретінде тізімделеді, бірақ жемістер мен дәмдеуіштер кейде басқа стильдердің дәмі мен хош иісін күшейту үшін қолданылады. Көкөністер де сыра жасауда пайдаланылған. Бал, меласса, қант немесе басқа ашытылатын қанттар сыраға ерекше дәмін беру үшін қосылуы мүмкін. Бұл ингредиент емес болғанымен, кейбір сыра қайнатушылар сыраны бұрын бурбон немесе басқа дистилленген спирттерге қолданылған бочкаларда пісіріп, сыраға ағаш пен спирттің дәмін беру тәжірибесін жасаған. Астық емес көздерден алынған қанттарды ашыту арқылы жасалған алкогольді сусындар, әдетте, "сыра" деп аталмайды, бірақ олар да ашытқыға негізделген биохимиялық реакция арқылы өндіріледі. Ашытылған бал – мед, ашытылған алма соғы – сидр, ашытылған алмұрт соғы – перри (кейде алмұрт сидрі), ашытылған өрік соғы – өрік джеркумы, ал ашытылған жүзім соғы – шарап деп аталады. Қытай джиуі мен жапон сакесі де сыра сияқты бір қосымша ашыту қадамымен және арпаның орнына күріш қолданып жасалады.

Стилдер

Көптеген сыра түрлері бастапқы ашытудың уақыты мен температурасына және ашыту кезінде қолданылатын ашытқының түріне сәйкес топтарға бөлінеді. Сыра қайнату терминологиясы микробиология ғылымының пайда болуынан бұрын қалыптасқандықтан, осы контекстте "ашытқы" тек саңырауқұлақтарды ғана емес, кейбір бактерияларды да, мысалы, Берлинер Вайседегі Lactobacillus бактериясын да қамтуы мүмкін. Жоғары ашытқылы ашытқы әдетте жоғары температурада ашып, эфирлер мен басқа да екінші дәмі мен хош иістерін көп мөлшерде шығарады, олар көбінесе алма, алмұрт, ананас, шөп, сабан, банан, слива немесе құрмаға ұқсайды. Жоғары ашытылған сыралардың ішінде қоңыр сыра, жұмсақ сыра, ескі сыра, ақ сыра, қара сыра және бидай сырасы бар. Ашық сыралар әлемде ең көп тұтынылатын сыра түрі болып табылады. Лагерлер Орталық Еуропаға тән, олардың атауы неміс тіліндегі "lagern" ("сақтау") сөзінен шыққан, және әдетте төменгі ашытқылы ашытқыны қолданады, ол ашытуды бастайды ("ашыту фазасы"), содан кейін ("лагерлеу фазасы") сақталады. Екінші фазада лагер тазаланып, жұмсақ болады. Салқын жағдайлар эфирлердің және басқа да қосалқы өнімдердің табиғи өндірісін тежейді, нәтижесінде "жақсырақ" дәмді сыра пайда болады. Лагерді өндірудің қазіргі заманғы әдістерін жас Габриэль Седлмайр ұстанды, ол Бавариядағы Spaten сыра зауытында қара қоңыр лагерлерді жетілдірді, және Антон Дреер, ол 1840-1841 жылдары Австрияның Вена қаласында лагер қайнатуды бастады. Қазіргі заманғы ашытуды жақсарту арқасында көптеген лагер сыра зауыттары тек 1-3 аптадай қысқа мерзімді салқындатуды қолданады. Бүгінгі лагердің көп бөлігі 1842 жылы Австрия империясының қазіргі Чехияда орналасқан Пльзень (нем. Pilsen) қаласында пайда болған алғашқы Pilsner стиліне негізделген. Pilsnerден дамыған қазіргі заманғы ашық лагер ашық түсті және жоғары карбонатталған, алкоголь құрамы көлем бойынша 3-6% құрайды. Pilsner Urquell немесе Heineken сыра брендтері ашық лагердің типикалық мысалдары болып табылады, Pilsner Urquell бренді Pilsner стилімен байланысты хоптың күшті дәміне ие. Лагердің негізгі стильдеріне ашық лагер, Бок, Дункель, Хеллес, Октоберфестбир / Марцен, Пилснер, Шварцбир және Вена лагері жатады. Өздігінен ашытылатын сыралар қолданбалы емес, жабайы ашытқыларды қолданады. Орта ғасырларда сыра қайнатушылар ашытқыны бір сырадан алып, келесісіне қолдануға үйренген. Тек бірнеше оқшауланған аймақтарда ғана жабайы ашытқылар қолданылатын. Өздігінен ашыту әлі де қолданылып жүрген ең танымал аймақ - Бельгиядағы Ламбик сырасы өндірілетін Сенна аңғары. Гибридті немесе аралас стильді сыралар дәстүрлі сыра қайнату аспектілерімен қатар немесе оның орнына қазіргі заманғы техникалар мен материалдарды қолданады. Көздер арасында кейбір айырмашылықтар болғанымен, аралас сыралар әдетте келесі санаттарға жатады: Альтбир және Кёльш, екеуі де суыққа қойылғанға дейін жоғары ашытылады, яғни лагерленген. Булы сыраны Калифорнияда тұратын неміс иммигранттары ойлап тапты және төменгі ашытқылы ашытқының жылы температурада ашытылатын түрінен жасалған. "Булы сыра" атауы Anchor Brewing Company компаниясының сауда белгісі болып табылады, бірақ басқа сыра қайнатушылар осы сыраны "Калифорния ортақ" деген атаумен шығарады. Жеміс-жидек және көкөніс сыралары ашыту процесінде ашытылатын жеміс-жидек немесе көкөніс қоспасымен араластырылады, бұл анық, бірақ үйлесімді қасиеттерді береді. Шөп және дәмдеуішпен пісірілген сыралар шөптер мен дәмдеуіштерді тамырлардан, тұқымдардан, жемістерден, көкөністерден немесе гүлдерден, шөптің орнына немесе оған қоса қолданады. Ағашпен пісірілген сыралар - ағаш бочкада пісірілген немесе ағаш сынықтарымен немесе текшелерімен байланыста қалған кез келген дәстүрлі немесе тәжірибелік сыра. Көбінесе бочка немесе ағаш алдымен спирт немесе басқа алкогольді сусындармен өңделеді; бурбон, виски және шери жиі қолданылады. Темекіленген сыралар күйдірілген немесе түтіннен шыққан ағаш түтінінің әсерінен өңделген шұбаттан жасалады, осылайша түтінді хош иісі мен дәмі пайда болады. Бұл стильдің ең танымал мысалдары - Германияның Бамберг қаласындағы Раухбирлер. Германиядан тыс сыра қайнатушылар да портерлерде, шотланд сырасында және басқа да стильдерде темекіленген шұбатты қолданған. Шампан стиліндегі сыралар негізінен Бельгияда "à la méthode originale" әдісімен дайындалады, оның ішінде Grottenbier, Deus және Malheur Bière Brut бар.