Кіріспе

No Country for Old Men – американдық автор Кормак Маккартидің 2005 жылғы романы, ол бұл әңгімені бастапқыда сценарий ретінде жазған. Оқиға 1980 жылы Мексика-АҚШ шекарасының жанындағы Техас шөлінің қиыр шөбінде дұрыс болмаған заңсыз есірткі саудасы туралы айтады. Романның сценарийден туындағандығына байланысты, оның жазу стилі Кормак Маккартидің бұрынғы романдарынан өзгеше, қарапайым. Бұл кітап 2007 жылы Коэн ағайындыларының осы аттас фильміне бейімделді, ол төрт «Оскар» сыйлығын, соның ішінде «Үздік фильм» номинациясын жеңіп алды.

Атау

Романның атауы В. Б. Йейтстің 1926 жылы жазылған "Византияға қарай теңіз саяхаты" өлеңінің бірінші тармағынан алынған.

Сюжет

Сюжет үш басты кейіпкердің (Ллевелин Мосс, Антон Чигур және Эд Том Белл) өзара байланысқан жолдарын баяндайды. 1980 жылы, мүйізді маралдарды аулап жүргенде, Ллевелин Мосс Мексика-Америка шекарасының жанындағы қашық Тэррелл округіндегі сәтсіз есірткі саудасының салдарымен кездеседі. Оқиғада барлығы қаза болады, тек бір ғана ауыр жарақат алған мексикалық ғана тірі қалады және Мосстен су сұрайды. Мосс судың жоқ екенін айтады және қалған көліктерді қарап, героинге толы жүк көлігін табады. Ол "соңғы тірі қалғанды" іздеп, оны 2,4 миллион доллар ақшасы бар сумкамен бірге қашықтықта өлген күйде табады. Ол ақшаны алып, үйіне қайтады. Бірақ кейіннен жараланған адамды тастап кеткеніне өкініп, сонымен қатар сәтсіз аяқталған келісім мен ақшаның мән-жайларын білуге құштар болады. Ол су құмырасымен оқиға орнына қайта оралады, бірақ жараланған адам атылып өлтірілгенін біледі. Мосс аңғарға қарап тұрған төбедегі жүк көлігіне қараса, тағы бір жүк көлігі тұр. Оны көрген соң, қашуға тырысады, бұл шөл аңғары арқылы шиеленіскен қууға себеп болады. Бұл Мосс үшін романның қалған бөлігіне созылатын аңшылықтың бастауы. Өзін қуушылардан қашып құтылғаннан кейін Мосс әйелі Карла Джинды Техастың Одесса қаласындағы әжесіне жібереді, ал ол өзі ақшамен үйінен кетеді. Шериф Эд Том Белл басқа құқық қорғау органдарының көмегімен Мосс пен оның жас әйеліне қорғау үшін есірткі қылмысын тергеп жатыр. Беллді Екінші дүниежүзілік соғыстағы оқиғасы мазалайды, ол өзінің жағдайы нашар болған бөлімшесін өлімге қалдырды (басқа амалы болмады), осы үшін ол қола жұлдыз алды. Қазір 50 жастан асқан Белл өмірінің көп бөлігін 21 жастағы солдат болған кездегі оқиғаның орнын толтыруға арнады. Ол бұл істі шешуді және Моссты құтқаруды өз міндеті деп санайды. Жағдайды Антон Чигурдың ақшаны қайтарып алу үшін келгені күрделендіреді. Чигур – аяусыз, есептік кісі өлтіруші, оның таңдаған қарулары – үнсіздетілген мылтық және тұтқынға алынған бұрандалы тапанша (мәтінде "стунгун" деп аталады), соңғысын ол жақын арада өлтіру үшін және цилиндрдің құлыптарын жарып жіберу үшін қолданады. Карсон Уэллс, қарсыласы және Чигурды жақсы білетін бұрынғы арнайы күштер офицері, ол да ұрланған ақшаның ізін қуады. Мексика шекарасынан асып өткен және Мосс пен Чигурдың екеуін де жарақаттандырған қатыгез атыстан кейін Мосс мексикалық ауруханада жазылады, ал Чигур ұрланған заттарды алып, қонақ үй бөлмесінде өзін-өзі емдейді. Мосс жазылып жатқанда, Уэллс оған сумканы бергені үшін қорғау ұсынады, өзінің қазіргі орналасқан жері мен телефон нөмірін береді және "жалыққанда" қоңырау шалуға кеңес береді. Қонақ үй бөлмесінен шыққаннан кейін Чигур Уэллсті тауып, өлтіреді, дәл сол кезде Мосс ақшаны қайтару туралы келісімге шақырады. Уэллстің телефонына жауап берген Чигур Мосқа, егер ол сумканы тапсырмаса, Карла Джинды өлтіретінін айтады. Мосс қарсылық білдіріп, көп ұзамай Карла Джинге телефон соғып, онымен Эль-Пасодағы мотельде кездесетінін хабарлайды. Карла Джин көп ойланғаннан кейін шериф Беллге кездесу туралы және оның орны туралы хабарлауға шешім қабылдайды. Өкінішке орай, бұл қоңырау Мосстің орнын іздеушілерге жеткізіледі. Кейін шериф Белл ауруханаға барып, есірткі саудасынан түскен ақшаны іздеген мексикалықтар өлтірген Мосс денесін таниды. Сол түні Чигур оқиға орнына келіп, Мосс бөлмесіндегі ауа тарту арнасынан сумканы алады. Ол оны иесіне қайтарып береді, содан кейін Карла Джин үйіне барады. Ол өмірін сақтап қалуын сұрайды, ол оған тағдырын шешу үшін тиындарды лақтыруды ұсынады, ал ол бастапқыда "тиынның сөзі жоқ" деп бас тартады. Бірақ ол ақырында "бас" таңдайды, ал тиын "құйрық" болып шығады. Ол жолға шыққанда, көлік соғып, ауыр жарақат алады. Ол көлік апатына қатысқан екі жасөспірімге үнсіздік сақтағаны үшін пара беріп, ақсап кетеді. Ұзақ тергеуден кейін Чигурды таба алмаған Белл зейнетке шығуға шешім қабылдайды және өзін жеңілген және жеңілген сезіне отырып, жергілікті сот ғимаратынан кетеді. Кітаптың соңында Белл әкесі қайтыс болғаннан кейін көрген екі арманын баяндайды. Бірінде ол қалада әкесімен кездесіп, одан ақша сұрайды. Екіншісінде Белл таудағы қарлы өткел арқылы атпен жүреді. Жол жүріп, ол әкесі алдында отпен жарылған айға мініп келе жатқанын көреді, ол келгенде отты күтіп тұратынын біледі.

Қабылдау

Романға алғашқы және кейінгі сын-тексерулер әртүрлі болды. Уильям Кобб Хьюстон Хроникасында (15 шілде, 2005 ж.) жарияланған шолуында Маккартиді "қазіргі заманғы ең ұлы жазушымыз" деп сипаттап, кітапты "өрт жанында қызған пышақпен күйдірілгендей, оқырманның санасын тебірететін қызу оқиға" деп атады. 24 шілде, 2005 ж. шыққан The New York Times Book Review журналында сыншы және көркем әдебиетші Уолтер Керн романның сюжетін "әдемі әрі жалған" деп бағалап, автордың стильін "жойстикті шебер қолданушы, бірнеше беттен кейін жағдай мен суретті өзгертетін тәжірибелі ойыншы" деп жоғары бағалады. Ал әдеби сыншы Гарольд Блум өзін "Ескілерге арналған ел жоқ" романының жанкүйері санамайды. Ол бұл туындының Маккартидің ең үздік шығармаларының, әсіресе "Қанды меридианның" деңгейіне жетпейтінін айтып, оны Уильям Фолкнердің "Аңыз" романымен салыстырды. "Қанды меридиандағы" "моральдық аргументтердің" болмауы мен "Ескілерге арналған ел жоқтағы" жоғары моральдық деңгейді салыстыра отырып, ол "Ескілерге арналған ел жоқтағы" "апокалиптикалық моральдық бағалар" Маккартидің "бір түрлі құлдырауы" екенін айтты. Сонымен қатар, Маккарти мексикалық "есірткіге байланысты" зорлық-зомбылықты бейнелегенімен, мексикалық кейіпкердің болмауы үшін де сынға ұшырады. Романға көптеген сыншылар назар бөлді, мысалы, Линнеа Чапман Кинг, Рик Уоллах және Джим Уэлштің құрастырған "Ескілерге арналған ел жоқ: Романнан фильмге дейін" жинағы немесе Реймонд Малевицтің "Кез келген нәрсе құрал бола алады: Құндылықты теріс пайдалану және Кормак Маккартидің "Ескілерге арналған ел жоқ" романындағы қатал тұтынушылық" зерттемесі.

Фильмге бейімделу

2007 жылы Джоэл мен Итан Коэн кітапты "Ескілерге орын жоқ" деп аталатын фильмге бейімдеді, ол сыншылардың жоғары бағасын алып, кассада сәтті болды. 2008 жылдың 27 қаңтарында фильм "Фильмдегі актерлік ансамбльдің үздік орындауы" үшін Screen Actors Guild сыйлығын жеңіп алды. 2008 жылдың 24 ақпанында ол төрт "Оскар" сыйлығын жеңіп алды: үздік фильм, үздік режиссер (Джоэл мен Итан Коэн), үздік бейімделген сценарий (Джоэл мен Итан Коэн) және үздік қосалқы актер (Антон Чигур рөлі үшін Хавьер Бардем).