Кіріспе

Во-Девaн-Дамлуп, Мёз, Францияда орналасқан форт. Во-Девaн-Дамлуп, Мёз, Франциядағы Во-Девaн-Дамлуп форты – Верден қаласын қорғауға арналған 19 ірі қорғаныс құрылысының бір бөлігін құрайтын көпбұрышты форт. 1881-1884 жылдары 1 500 000 франкқа салынған бұл фортта 150 адамдық гарнизон орналасқан. Во форты Верден шайқасында Доумон фортынан кейін екінші болып түсті. 1916 жылдың ақпан айында француздар Вовр жазығынан шегінген кезде шатасу туындап, неміс шабуыл тобы оны басып алды. 1914 жылға дейін Во форты Доумон форты сияқты нығайтылған бетонмен күшейтілген, сондықтан неміс артиллериясының, оның ішінде гаубицалардың оқ атуынан зардап көрмеді. Форттың үстін-басын қатты зақымдағанмен, гарнизон, терең жер асты дәліздері мен бекеттері 2 маусымда неміс штурмдық әскерлері шабуыл жасаған кезде зақымдалмады. Во фортының қорғанысы гарнизонның, соның ішінде майор Сильвен Эжен Рейналдың батылдығымен және төзімділігімен ерекшеленді. Оның басшылығымен француз гарнизоны Бірінші дүниежүзілік соғыста форт ішіндегі алғашқы ірі шайқаста, дәліздердегі баррикадалардың арасынан жер астындағы шайқас жүргізіп, неміс шабуылдарын тойтарды. Француз гарнизонының соңғы сарбаздары судың (кейбіреуі уланған), оқ-дәрінің, медициналық құралдардың және азық-түліктің таусылуынан кейін капитуляциялады. Рейнал бірнеше хабарламаны мысық поштасы арқылы (оның ішінде Ле Вальянт арқылы) жіберіп, әскерлеріне көмек сұрады. Соңғы хабарламасында Рейнал: «Бұл менің соңғы мысығым» деп жазды. 7 маусымда гарнизон капитуляциялағаннан кейін 5-ші армияның қолбасшысы, тәж шаһзаде Вильгельм майор Рейналға құрмет ретінде француз офицерінің қылышын сыйлады. Рейнал мен оның әскерлері 1918 жылдың 11 қарашасындағы қарулы келісімге дейін Германияда тұтқын болды. Форт 1916 жылдың 2 қарашасында екі ұзын қашықтықты теміржол зеңбірегінің қатысуымен артиллериялық оқшаудан кейін француз жаяу әскерімен қайта басып алынды. Қайта басып алынғаннан кейін Во форты жөнделіп, гарнизонмен жабдықталады. Форттан тысқары жерлерге жететін бірнеше жер асты галереялары салынды, олардың бірі ұзын болды, су қоры төрт есеге артты және жарық екі электр генераторы арқылы қамтамасыз етілді. 2 маусымдағы шайқастардың салдарынан қалған зақымдарды әлі де көруге болады. Форттың жер асты құрылыстары жақсы сақталған және экскурсиялар үшін ашық.

Верден шайқасы

1914 жылдың 11 қыркүйегінде 75 мм-лік мұнара Боис-де-Мабрастағы неміс жасағына 22 оқ атты. 1915 жылдың 18 ақпанында форт алғаш рет он екі 420 мм-лік снарядпен бомбаланды, ол аз ғана зақым келтірді. 1915 жылдың соңында фортты қарусыздандыру және қару-жарақ пен оқ-дәріні майданға жіберу жұмыстары жүргізілді. 75 мм-лік төрт зеңбірек казематтардан алынып, мұнарада тек екеуі қалды. 1916 жылдың қаңтарында жау шабуыл жасаған жағдайда фортты жою үшін жеткілікті оқ-дәрі сақталды. 1916 жылдың 21-26 ақпанында форт түрлі калибрлі снарядтармен, соның ішінде 129 ауыр снарядпен бомбаланды. Пилл-бокстар мен броньды бақылау пункттері зақымдалды, ал 75 мм-лік мұнараға апаратын галерея қиратылды. 1916 жылдың ақпан айының соңы – наурыз айының басында фортқа жиі бомба шабуылдары жасалды, соның салдарынан ауыр снарядтардан 75 мм-лік мұнара жарылып, ішіндегі жарылғыш заттар детонацияланды. 1916 жылдың 14 мамырында полковник Рейнал фортқа қолбасшылық етті, онда артиллерия болған жоқ. 1916 жылдың 1 маусымында немістер Боис-де-ла-Кайлет арқылы фортқа енуге дайындық бастады. Фортта артиллерия болмағандықтан оларды тоқтату мүмкін болмады. 1916 жылдың 2 және 3 маусымында Курт Раков басқарған неміс әскерлері фортқа от тастағыштармен шабуыл жасап, француз әскерлерін фортқа шегінуге мәжбүр етті. Немістер фортқа қарсы еңістің (contre escarpe) қоршауы арқылы енді. 1916 жылдың 5 маусымында полковник Рейнал француз әскерінен фортты бомбалауды сұрады, оның үстіңгі бөлігі немістердің бақылауында болды, бұл гарнизонның бір бөлігін форттан эвакуациялауға мүмкіндік береді. 1916 жылдың 7 маусымында үш күн бойы су қоры таусылып, галереяларда гранаталармен, мылтықтармен және штыктармен шайқас болды. Полковник Рейнал батылдығы үшін немістерге әскери салтанатпен тұтқынға алынды, ол шөлдеген гарнизонмен қиын жағдайда күресті. 1916 жылдың 8 маусымынан 1 қарашасына дейін немістер фортты баспана және командалық пункт ретінде пайдаланды. Француздар фортты бірнеше рет қайта басып алуға тырысты, бірақ көптеген жандар қаза тапты. Олар фортты ауыр снарядтармен, соның ішінде 400 мм-лік аса ауыр снарядтармен жою үшін бомбалады, бірақ бетон қабырғалары қарсы тұрды. Құрылымның ішінде өмір сүру мүмкін болмады, ал немістер қазан айының соңында фортты тастап кетті. 1916 жылдың 2 қарашасында француз жасағы фортты қарсылықсыз қайта басып алды, ол бос болды. 1916 жылдың желтоқсанында шайқас аяқталғаннан кейін форт маусымдағыдай күйде болды, француз артиллериясынан келген зақымдардан басқа. 1916–1918 жылдары Бурж казематтары қайта жарақтандырылмас бұрын қалпына келтірілді; бақылау пункті мен броньды командалық бункерлері пулеметтермен жабдықталды. 75 мм-лік мұнараның орнына пулеметтер қоса алғанда, қосымша қорғаныс жүйелері орнатылды, бұл ойыс пен Дипп-су-Дуамон ауылы арасындағы аумақты қорғау үшін жасалды. Форттың кіреберістері мен шығулары қабырғалы бастиондармен, пулеметтермен және граната тастағыш шұңқырлармен жабдықталды. Форттың астында ұзын туннельдер желісі қазылды, ал генераторлар жарық пен желдету үшін пайдаланылды.