Кіріспе
Кейінгі орта ғасыр мен жаңа заманның ислам әлеміндегі жоғары дәрежелі ресми атақ, Стамбулдағы аудан – Бейлербей ("басшылардың басшысы" немесе "егелердің егесі" деген мағынаны білдіреді) – Анадолылық Сәлжұқтар мен Ілхандықтардан бастап, Сәпевид империясы мен Осман империясына дейінгі батыс ислам әлеміндегі кейінгі орта ғасыр мен жаңа заманның жоғары дәрежелі лауазымы. Бастапқыда бас қолбасшыны білдірген бұл атақ, ақырында жоғары тұрған провинциялық губернаторларға берілді. Осман империясында ең ұзақ сақталған бұл атақ, ең ірі және маңызды провинциялардың генерал-губернаторларын көрсетті, бірақ кейінгі ғасырларда құрметті атаққа айналды. Бұл атақ түпнұсқада түркі тілінде, араб тілінде – әмір әл-ұмара, ал парсы тілінде – мир и миран деп аталады.
the neighbourhood in Istanbul
Beylerbey (, meaning the 'commander of commanders' or 'lord of lords') was a high rank in the western Islamic world in the late Middle Ages and early modern period, from the Anatolian Seljuks and the Ilkhanids to Safavid Empire and the Ottoman Empire. Initially designating a commander in chief, it eventually came to be held by senior provincial governors. In Ottoman usage, where the rank survived the longest, it designated the governors general of some of the largest and most important provinces, although in later centuries it became devalued into a mere honorific title. The title is originally Turkic and its equivalents in Arabic were amir al umara, and in Persian, mir i miran.
Ерте пайдаланған
Атақ Сәлжұқтардан бастау алды және Рум сұлтандығында бастапқыда араб тіліндегі "малик әл-ұмара" ("бас қолбасшы") атағының орнына қолданылды, армияның бас қолбасшысын білдірді. Моңғол Ильханидтерінде бұл атақ бас әмір әл-улус ("мемлекет әмірі") атағын көрсету үшін пайдаланылды, сондай-ақ түркі тілінде "улусбегі" және араб тілінде "әмір әл-ұмара" деп те аталды. Ал Алтын Ордада ол әмір әл-улус шені бар барлық адамдарға қолданылды. Египеттік мамлюктер бұл атақты әскердің бас қолбасшысы – атабак әл-асакирдің тағы бір атағы ретінде қолданған болуы мүмкін.
Османдықтар қолданысы
Османлылар бұл атауды 14 ғасырдың соңынан 19 ғасырдың ортасына дейін әртүрлі мағыналармен және маңыздылық деңгейлерімен қолданды. Ерте Осман мемлекеті Осман әулетінің әміршілерінің бас қолбасшысы ретінде бұл терминді қолдануды жалғастырды: Осман империясының негізін қалаушы Осман I (1299–1326) тұсында оның ұлы Орхан бұл лауазымды иеленді, ал Орхан билігінің кезінде (1324–1362) оның бауыры Аладдин Паша және Орханның ұлы Сүлеймен Паша болды. 1360 жылдары Мурад I Адрианопольді (қазіргі Эдирне) басып алғаны үшін Лала Шахин Пашаға бұл атақ берген кезде, лауазымның губернаторлық атаққа айналуына алғашқы қадам жасалды. Сонымен қатар, Лала Шахинге Еуропадағы Осман территорияларына (Румелия) әскери билік берілді. Сұлтан әлі Анатолияда тұрғандықтан, бұл Еуропа территорияларының вице-королі ретінде тиімді белгіленді. Осман мемлекетінің екі бөлігін байланыстырған Босфор және Дарданелл боғаздары 1453 жылы Константинополь құлағанға дейін толық Осман бақылауынан шыға алмады. Лала Шахин 1388 жылдан кейін қайтыс болды. 1385–87 жылдары Чандрлы Кара Халил Хайреддин Паша Румелияда бас қолбасшы лауазымына тағайындалды. 1393 жылы Сұлтан Баязид I Қара Тимурташты Анатолиядағы вице-король етіп тағайындады, содан кейін Баязид өзі Валахияның Мирча I-іне қарсы науқан жүргізу үшін Еуропаға өтті. Бұл процесс алғашқы екі және ең маңыздысы – Румелия және Анатолияның пайда болуын белгіледі, ал үшіншісі – Рум, көп ұзамай соңынан келді. 1591 жылдан кейін термин қолданыла бастады және Территориялық с-тар s-тарға немесе s-термен қарасты s-тарға бөлінді. Осман империясының 15 және 16 ғасырлардағы үздіксіз өсуімен жаңа провинциялар құрылды, ал с-тардың қатары 16 ғасырдың соңына қарай 44-ке жетті. 1609 жылғы тізімде барлығы 32 с аталады: олардың 23-і – тұрақты с-тар, онда табыстар әскери феодалдар арасында бөлінді, ал қалғандары (Солтүстік Африка мен Таяу Шығыста) салиандық жүйеге сәйкес болды, яғни олардың табыстары император қазынасына жіберілді, ал лауазымды адамдар мен сарбаздарға одан жалақы төленді. Бұл жаңа провинциялардың көлемі өте әртүрлі болды: кейбіреулерінде жиырмаға дейін, ал басқаларында екіге дейін, соның ішінде жеке резиденциясы (немесе). Әр түрлі с-тер өздерінің арасында провинцияларын жаулап алу немесе құрылу күніне байланысты басымдыққа ие болды. Румелияның генерал-губернаторы басқа провинциялық генерал-губернаторлардың арасында бірінші орынға ие болды және 1536 жылдан кейін Императорлық кеңесте орын алды. Бұған қоса, бұл лауазымға кейде сұлтанның бас министрі, Ұлы визир де тағайындалатын. Өзінің провинциясында ол сұлтанның виртуалды вице-королі ретінде жұмыс істеді: ол соғыс, сот және әкімшілік мәселелеріне толық билік жүргізді, бірақ олар орталық үкімет тағайындаған басқа лауазымды адамдардың билігімен шектелген, негізінен мал дефтердари мен қадидің әртүрлі қаржы хатшылары, олар тікелей император үкіметінен шағымдана алды. Сонымен қатар, олардың күшін одан әрі шектеу үшін провинция қалаларында орналасқан янышар контингенттері оның билігінен тыс болды, тіпті янышарлар гарнизондаған қамалдарға кіруге тыйым салынды. С-тың өз соты мен үкіметтік кеңесі болды және ол солтанның алдын ала рұқсатысыз феодалдық жерлерді еркін бере алды, бірақ бұл құқық 1530 жылдан кейін білербей билігі кіші феодалдық жерлерге ғана шектелген кезде қысқарды. Офистің әскери қызметтен басталғанын ескере отырып, с және олардың с-лерінің негізгі жауапкершілігі әскери феодалдар құраған ат әскерін ұстау болды, оларды олар науқанға жеке басқарды. Мехмед II билегеннен бастап, "с" атағы да құрметті сот дәрежесіне айналды. Алайда, 16 ғасырдан бастап, визирлер провинциялық с-тар ретінде тағайындалуы мүмкін, олар көршілес провинциялардың қарапайым с-тарына қарағанда басымдық пен билік иелері болды. 17 ғасырдың аяғында "Румелия с-ы" () атағы, провинциялық лауазымның нақты иесімен қатар, провинциялық әкімшілікпен байланысты емес лауазымды адамдарға, мысалы бас қазынашыға да, құрмет атағы ретінде беріле бастады. 18 ғасырдан бастап, араб тілінен шыққан титул , провинциялық генерал-губернаторларға , Румелия мен Анатолияның екі бастапқы с-інен басқа , көбірек қолданыла бастады. Араб тіліндегі титул , және парсы немесе , бұрынғысымен теңестірілген, енді тек құрмет атағына ғана қатысты, ал ол өз кезегінде, арзандатылуда. Бұл процесс 1864 жылғы реформамен аяқталды, содан кейін ол пров...
Beginning in the 18th century, the Arabic origin title of began to be increasingly used for provincial governors general at the expense of , except for the two original s of Rumelia and Anatolia; the Arabic title , and the Persian or , which had been used as equivalents of the , now increasingly came to refer only to the honorary rank, which in turn was increasingly devalued. The process culminated with the reform of 1864, after which became the only official designation for the governor general of a province, while the title of survived only in the honorary rank of , which continued in use alongside its Perso Arabic equivalents.