Кіріспе

Алгонкиан тілдерінің қайта құрылған ата-бабасы Алгонкиан прототілі (көбінесе қысқартылып ПА) – әртүрлі алгонкиан тілдерінің тегі. Ол шамамен 2500-3000 жыл бұрын сөйленген деп есептеледі, бірақ оның қайда сөйленгені туралы пікірталас бар. Алгонкиан тілдері – үлкен алги тілдер отбасының бір тармағы. Ол әдетте үш топқа бөлінеді: шығыс алгонкиан тілі – генетикалық топ, ал орталық алгонкиан және жазықтық алгонкиан тілдері – аймақтық топтар. Солтүстік Американың тарихи тіл білімінде Алгонкиан прототілі ең көп зерттелген және толыққанды қайта құрылған прототілдердің бірі болып табылады. Ол Proto Algic-тен туындаған.

Зерттеу тарихы

Алгонкиан тілдерінің көпшілігі бір-біріне ұқсас болғандықтан, олардың туыстығы ғасырлар бойы танылып келді және алғашқы ағылшын және француз отарлаушылары мен саяхатшылары осы туралы айтқан. Мысалы, 1787 жылы (Сэр Уильям Джонстың үнді-еуропалық тілдер туралы танымал сөзінен он жылдан астам бұрын) теолог және тіл білімі маманы Джонатан Эдвардс кіші АҚШ-тың шығыс және орталық бөлігіндегі алгонкиан тілдерінің "негізінен бір" екенін анықтады ("негізінен" сөзі ортақ "тамырға" ие екенін білдіреді, себебі 'radix' латын тілінде "тамыр" деген мағынаны білдіреді), және оларды көрші ірокез тілдерімен салыстырды. Алгонкиан тілінің бастапқы түрін қайта құру жөніндегі алғашқы жұмыстарды тіл білімі мамандары Трумэн Микельсон мен Леонард Блумфилд жүргізді. 1925 жылы Блумфилд сол кездегі ең жақсы зерттелген төрт алгонкиан тіліне сүйене отырып, "Примитивті орталық алгонкиан" деп атаған тілді қайта құрастырды: Фокс, Оджибве, Меномини және Плейнс Кри. Оның алғашқы қайта құруларынан кейін басқа тілдерді зерттеу оның "Примитивті орталық алгонкиан" тілінің іс жүзінде түпкі алгонкиан тіліне тең екенін көрсетті. Блумфилд 1946 жылы өзінің реконструкциясын жетілдіріп, кеңейтті, және оның екі еңбегі протоалгонкиан тілінің барлық зерттеулері мен реконструкцияларының бастапқы нүктесі болып табылады. Содан бері алгонкиан тілдері отбасы бойынша зор салыстырмалы жұмыстар атқарылды.

Урехимат

Алгонкиан тілінің Urheimat (прототілдің отаны) туралы пікірталас әлі де толық шешілген жоқ. Фрэнк Т. Сиберт 1967 жылы көптеген өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің ареалдарын зерттеу нәтижесінде, олардың алгонкиан тіліндегі сәйкес сөздері табылып, алғашқы теорияны ұсынды. Оған сәйкес, протоалгонкиан тілі Хьюрон көлінің Джорджиан шығанағы мен Онтарио көлі арасында, Канаданың Онтарио провинциясында және Ниагара шарлауына дейін созылған аймақта қолданылған. Бір буын өткен соң жасалған зерттеулер бұл тілдің, шындығында, одан да батысқа қарай, шамамен "Спериор көлінің жанында" немесе Колумбия үстіртінде сөйленгенін көрсетеді.

Әуелі дауыстылар

Алғашқы алгонкин тілінде төрт негізгі дауыс *i, *e, *a, *o болған, олардың әрқайсысының ұзын түрі болған (әдетте *i·, *e·, *a·, *o· деп жазылады), барлығы сегіз дауыс. Сегіз дауыстың сол тізімі алғашқы алгик тілінде де кездеседі, бірақ алғашқы алгонкин тілі осы тізімді тікелей алғашқы алгик тілінен мұраламаған. Керісінше, бірнеше дыбыстық өзгерістер алғашқы алгонкин тіліне дейін қысқа *i және *o дауыстарын жеткізбеді. Алгонкин тілінің қалыптасу кезеңінде олардың қайта дамығаны нақты емес. Блумфилдтің *o деп қайта құраған барлық жағдайларын, кейбір шығыс тілдеріндегі мәліметтерге сүйене отырып, *we деп қайта құрастыруға болады (мысалы, Блумфилдтің *nekotwi "бір" сөзі қазір Мунзе тіліндегі nkwúti сияқты формаларға сүйене отырып *nekwetwi деп қайта құрастырылған). *o дауысын қайта құруға болатын бірнеше жағдай бар, көбінесе бұл дауыстыларды қысқартудың морфофонологиялық процесінің нәтижесінде болады. Годдард "алғашқы алгонкин тілінде жеке *o фонемасы көне емес" деген қорытындыға келеді, бірақ оны қайта құру жұмыстарында қолдануды ұсынады. Сол сияқты, Берман "PA *i де, бәлкім, соңғы кезде пайда болған", оның алдындағы (алғашқы алгонкин тіліне дейінгі) *ye тізбектерінен және морфофонологиялық қысқартудан туындаған деп санайды.

Фонологиялық процестер

Бірнеше аллофониялық процестер, морфофонемиялық процестер және фонологиялық шектеулерді қайта құруға болады. Осы процестердің ең маңыздысы – *t және *θ дыбыстары *i, *i· және *y дыбыстарының алдында тиісінше *č және *š дыбыстарына айналуы. Мысалы, бастапқы *went "содан" (*wentenamwa "одан алады" сияқты) сөзі *wenči·wa "одан келеді" сөзінде *wenč түрінде көрінеді, себебі ол *i· дыбысының алдында тұр. Фонатактикаға және қайта құрылатын праязықтың сөз пішініне қатысты бірнеше шектеулер болды. Барлық сөздер бір дауыссыздан (h-дан басқа) немесе дауыстыдан басталады, немесе дауыссызбен бірге *w немесе *y болады; екі қатар дауыстының тізбегі болған жоқ; және сөз әрқашан қысқа дауыстымен аяқталады. *i және *o дауыстылары бастапқы буындарда кездеспейді. Дауыссыз + жартылай дауысты тізбегі *o немесе *o· дыбысымен жалғастырылмайды. Сондай-ақ, екі буынды есімдердің қысқа дауысты + дауыссыз + қысқа дауысты тізбегімен аяқталуына кедергі келтіретін шектеу болды. Көп жағдайларда, *ne (бірінші жақ), *ke (екінші жақ) және *we (үшінші жақ) сөздері дауыстымен басталатын түбірге қосылғанда, префикс пен түбірдің арасына эпентетикалық *t дыбысы енгізілді. Осылайша, префикстер тиісінше *net, *ket және *wet болып өзгерді. Мысалы, *ne + *ehkwa = *netehkwa "менің бітім". Бұл ерекшелік прото-алгика тіліне дейін жетеді (Wiyot тіліндегі du + híkw = dutíkw "менің бітім" мысалымен салыстырыңыз). Дегенмен, бұл үлгіде бірнеше ерекшеліктер болды. Мысалы, префикстер бірнеше туыстық атаулардың алдында дауыстыларын жоғалтты, мысалы *ne + *o·hkomehsa = *no·hkomehsa "менің әжем". Морфемалық комбинациядағы ішкі сандиге қатысты бірнеше ережелерді қайта құруға болады. Ең негізгісі – екі дауыссыздың арасына "қосымша i" дыбысын енгізу. Мысалы, *po·n "тоқтау" + *m "жанды нысанға сөз арқылы әрекет ету" = *po·nime·wa "ол оған сөйлеуін тоқтатады". Бірақ, кейбір ерекше жағдайларда бұл ереже қолданылмады, оның орнына дауыссыз дыбыстар әртүрлі өзгерістерге ұшырады. Мысалы, θ+p комбинациясы *eθ "сонда, осылайша" түбірі *pahto· "құлау" түбіріне қосылғанда *xp: *expahta·wa "ол сонда құлайды" болып жеңілдеді. "Қосымша i" ережесінен бір тұрақты ерекшелік – *ki қосымшасының дауыссызбен аяқталатын етістік түбіріне қосылуы, мысалы *ki·šekat "күн" + *ki = *ki·šekaxki "күн болғанда". Блумфилд бұл сөзді *ki·šekaθki деп қайта құрастырғанын ескеріңіз, бірақ басқа алгонкиан тілдерінен алынған мәліметтер бұл тіркесті *xk ретінде қайта құру қажеттігін көрсетті. Егер екі дауысты тіркескенде, біреуі ұзын, біреуі қысқа болса, қысқа дауысты жоғалады: *naka· "тоқтату" + *en "қолмен" = *naka·ne·wa "ол оны қолмен тоқтатады". Егер екеуі де ұзын болса, екеуінің арасына эпентетикалық *y дыбысы қойылады.

Грамматика

Алғашқы алгонкин тілдеріндегі есімдерде жанды/жансыз жіктелу болған: жанды тіршілік иелерін (және кейбір рухани күшке ие деп есептелген дәстүрлі заттарды) бейнелейтін есімдер жанды саналған, ал қалған есімдер жансыз деп жіктелген. Көпше түрінің жұрнағы есімнің жанды немесе жансыз болуына қарай өзгерген: жанды есімдерде *aki жұрнағы, ал жансыз есімдерде *ari жұрнағы қолданылған. Тағы бір маңызды айырмашылық – жақын және алыс (обвиатив) деп белгіленген есімдердің арасындағы қарым-қатынас. Жақын есімдер – мәтіндегі мазмұнға ең орталық немесе маңызды деп есептелгендер, ал алыс есімдер – маңыздылығы төмен есімдер. Сөйлемде екі үшінші тұлға қатысушысы болғанда, олардың қайсысы жоба (субъект), қайсысы нысан (объект) екенін ажырату үшін біреуіне жақын, екіншісіне алыс белгісі қойылған (себебі етістіктер жақын немесе алыс жобаға және жақын немесе алыс нысанға қарай өзгерген). Мәтіннің белгілі бір бөлігінде екі жақын немесе екі алыс қатысушы болмайды. Жеке есімдер үш тұлғаны, екі сан (жекеше және көпше), бірінші тұлғаның кіріктірілген және шығарылған көпше түрін, сондай-ақ үшінші тұлғаның жақын және алыс түрлерін ажыратқан. Көрсететін есімдерді қайта құру қиынырақ болды, өйткені көптеген туыс тілдер көптеген жаңа өзгерістер енгізген. Алғашқы алгонкин тілінде (ПА) төрт етістік класы болған: жанды нысаны бар өтетін етістіктер (TA деп қысқартылған), жансыз нысаны бар өтетін етістіктер (TI), жанды жобасы бар етіссіз етістіктер (AI) және жансыз жобасы бар етіссіз етістіктер (II). Өтетін етістіктердің екі парадигмасы болған, олар объективтік және абсолюттік деп аталған. Объективтік етістіктер етістіктің нысаны сөйлемде басқа жерде ашық есім ретінде келмеген кезде қолданылған, ал абсолюттік етістіктер етістіктің нысаны сөйлемде ашық есіммен белгіленгенде қолданылған. Объективтік етістіктер нысан болған кезде де қолданылуы мүмкін, және мұндай жағдайларда нысанның нақты екенін, белгісіз емес екенін көрсеткен.