Кіріспе

Қоғамдағы ізденісті өзгерістерге қол жеткізудің ең тиімді жолдары туралы теориялар. Даму теориясы – қоғамдағы ізденісті өзгерістерге қол жеткізудің ең тиімді жолдары туралы теориялар жиынтығы. Мұндай теориялар әлеуметтік ғылымдардың түрлі салалары мен тәсілдеріне негізделген. Осы мақалада түрлі теориялар талқыланады, сондай-ақ осы теорияларға қатысты жаңа жетістіктерге тоқталып өтіледі. Назардағы теорияға байланысты даму процесі мен оның әлеуетті теңсіздіктеріне әртүрлі түсіндірулер бар.

Жаңғырту теориясы

Қазіргі заманғы қоғамдардағы жаңғыру процестерін талдау үшін жаңғыру теориясы пайдаланылады. Бұл теория елдердің қай аспектілері пайдалы екенін және қайсысы экономикалық дамуға кедергі келтіретінін қарастырады. Осы идея бойынша, нақты осы аспектілерге бағытталған даму жәрдемі «дәстүрлі» немесе «артта қалған» қоғамдардың жаңғыруына алып келуі мүмкін. Әртүрлі ғылыми салалардың ғалымдары жаңғыру теориясына үлес қосты.

Әлеуметтік-антропологиялық жаңғыру теориясы

Қазіргі заманды зерттеу теориясының бастапқы принциптері прогресс идеясынан туындайды, ол адамдар өз қоғамдарын өздері дамыта және өзгерте алатынын айтады. Маркиз де Кондорсе осы теорияның қалыптасуына үлес қосты. Бұл теория сонымен қатар технологиялық жетістіктер мен экономикалық өзгерістер моральдық және мәдени құндылықтардың өзгеруіне алып келуі мүмкін екенін көрсетеді. Француз социологы Эмиль Дюркгейм қоғамдағы институттардың бір-біріне тәуелділігін және олардың мәдени және әлеуметтік біртүтастықпен қарым-қатынасын атап өтті. Оның "Қоғамдағы еңбек бөлінісі" атты еңбегі зор әсерге ие болды. Онда қоғамда әлеуметтік тәртіп қалай сақталады және қарапайым қоғамдардың қалай дамыған қоғамдарға өтуі сипатталған. Қазіргі заманды зерттеу теориясын дамытуға үлес қосқан басқа ғалымдар: саяси жүйе және демократия тарихы бойынша зерттеулер жүргізген Дэвид Аптер; экономикалық даму демократияға алып келетін әлеуметтік өзгерістерге себеп болады деген пікірді білдірген Сеймур Мартин Липсет; өзінің мотивация теориясы арқылы жаңғыруды психологиялық тұрғыдан қарастырған Дэвид МакКлелланд; және Талкотт Парсонс, өзінің үлгілік айнымалыларын пайдаланып, артта қалуды және қазіргі заманды салыстырған.

Өсу моделінің сызықтық кезеңдері

Өсудің сызықтық кезеңдері моделі – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропа экономикасын қайта жандандыру үшін қолданылған Маршалл жоспарынан күшті шабыт алған экономикалық модель. Ол экономикалық өсуге тек индустрияландыру арқылы ғана қол жеткізіледі деп санайды. Өсімді жергілікті институттар мен қоғамдық көзқарастар шектей алады, әсіресе егер осы факторлар жинақтау деңгейі мен инвестицияларға әсер етсе. Осы модель бойынша экономикалық өсуге кедергі келтіретін шектеулер қоғамның ішкі факторлары болып есептеледі. Өсудің сызықтық кезеңдері моделіне сәйкес, дұрыс жобаланған, ауқымды капитал құю және мемлекеттік сектордың араласуы дамушы елдің индустрияландыруына және экономикалық дамуына әкеледі. Ростовтың өсу кезеңдері моделі – өсудің сызықтық кезеңдері моделінің ең танымал мысалы. Ростов моделінің бірнеше кемшіліктері бар, олардың ең маңыздылары: 1) Модель дамуды барлық елдер үшін бірдей негізгі кезеңдер арқылы жүзеге асыруға болады деп есептейді, бұл күмәнді ұсыныс; 2) Модель дамуды тек жан басына шаққандағы ЖІӨ өсімі арқылы өлшейді; 3) Модель дамудың сипаттамаларына назар аударады, бірақ дамуға әкелетін себептік факторларды анықтамайды. Осылайша, ол дамуды ынталандыру үшін қажетті әлеуметтік құрылымдарды ескермейді. Экономикалық модернизация теориясында мемлекеттің белсенді қатысуы табысты даму үшін қажет деп саналады; Пол Розенштейн-Родан, Рагнар Нурксе және Курт Мандельбаум инфрақұрылымдық инвестициялар мен жоспарлаудағы үлкен серпіліс модельдің индустрияландыруды ынталандыру үшін қажет екенін, ал жеке сектордың мұны өздігінен қамтамасыз ете алмайтынын айтты. Модернизацияның тағы бір ықпалды теориясы – Артур Льюис ұсынған екі секторлық модель. Бұл модельде Льюис дәстүрлі, тоқтап қалған ауылдық сектордың бірте-бірте өсіп келе жатқан, заманауи және динамикалық өндіріс және қызмет көрсету экономикасымен алмастырылатынын түсіндірді. Капиталға инвестиция қажеттілігіне баса назар аударғандықтан, өсудің сызықтық кезеңдері моделі кейде «капитал фундаментализміне» ұшырайды деп аталады.

Жаңғырту теориясының сыншылары

Модернизация теориясы, «примитивтік» деп аталатын қоғамдардың дәстүрлері мен бұрыннан бар институттарын, атап айтқанда, қазіргі заманғы экономикалық өсуге кедергі келтіретін факторлар ретінде қарастырады. Қоғамға сырттан күштеп таңылған модернизация зорлықты және радикалды өзгерістерге алып келуі мүмкін, бірақ модернизация теориясының жақтастарының пікірінше, бұл жағымсыз құбылысқа төзуге болады. Сыншылар дәстүрлі қоғамдардың жойылғанын және ешқашан уәделенген модернизацияның артықшылықтарын иеленбей, заманауи кедейлікке түсіп қалғанын атап көрсетеді.

Құрылымдық

Структурализм – дамушы елдердің экономикалық өсуіне кедергі келтіретін құрылымдық аспектілерге назар аударатын даму теориясы. Талдау бірлігі – ел экономикасының негізінен күнкөріс шаруашылығынан заманауи, урбанизацияланған өндіріс және қызмет көрсету экономикасына өзгеруі. Структуралистік ойлаудан туындайтын саясатты ұсынулар экономикаға мемлекеттік араласуды қамтиды, өнеркәсіптік секторды дамыту мақсатында импортты алмастыру индустрияландыру (ИИА) жүзеге асырылады. Дамушы елдің осы құрылымдық трансформациясы өзін-өзі қамтамасыз ететін өсуге қол жеткізу үшін жүзеге асырылады. Бұл тек дамымаған елдің негізгі тауарларға (ауыл шаруашылығы және кен өнімдеріне) тәуелділігін тоқтату және отандық экономиканы дамыған елдерден қорғай отырып, ішкі бағытталған дамуды іске асыру арқылы мүмкін болады. Дамыған елдермен сауда барлық түрдегі сауда кедергілерін орнату және отандық валюта бағамын жоғары бағалау арқылы шектеледі, бұл бұрын импортталған өнеркәсіптік өнімдердің отандық аналогтарын өндіруге ынталандырады. Стратегияның логикасы «жас өнеркәсіп» аргументіне негізделген, ол жас өнеркәсіптердің бастапқыда масштабты өндіріс пен тәжірибеге ие болмайтынын, сондықтан еркін нарықта бәсекелесе алғанша қорғалуы қажет екенін көрсетеді. Пребиш-Сингер гипотезасы бойынша, уақыт өте келе тауарлардың сауда шарттары өндірілген тауарларға қарағанда нашарлайды, себебі өндірілген тауарларға сұраныстың табысқа қатысты серпінділігі бастапқы өнімдерге қарағанда жоғары. Бұл гипотеза дұрыс болса, ИИА стратегиясын қолдайды. Структуралистер үшінші әлем елдерінің дамуының жалғыз жолы мемлекеттік шаралар екенін айтады. Үшінші әлем елдері индустрияландыруды ілгерілетуі және бірінші әлеммен және өзара саудаға тәуелділікті азайтуы керек. Структурализмнің тамыры Оңтүстік Америкада, әсіресе Чилиде жатыр. 1950 жылы Рауль Пребиш Чилиге Латын Америкасы экономикалық комиссиясының алғашқы директоры болып тағайындалды. Чилиде ол Селсо Фуртадо, Анибал Пинто, Освальдо Сункель және Дадли Сиерспен ынтымақтасты, олардың барлығы ықпалды структуралистерге айналды.

Тәуелдік теориясы

Тәуелділік теориясы негізінен структуралистік ойлаудың жалғасы болып табылады және оның көптеген негізгі идеяларын бөліседі. Структуралистер дамудың мүмкін болуы үшін байланыс үзу және қатаң ИСИ стратегиясын ұстанбаса, оның мүмкін емес екенін есептесе, тәуелділік теориясы әлемнің дамыған бөліктерімен сыртқы байланыстарды сақтай отырып дамуға мүмкіндік береді. Дегенмен, мұндай даму "тәуелді даму" деп есептеледі, яғни дамушы елде ішкі динамика болмайды, сондықтан ол әлемдік нарықтың экономикалық құбылмалылығына өте осал болып қалады. Тәуелділік теориясы ресурстардың кедей және дамымаған мемлекеттердің "шөлдегі" бөлігінен бай елдердің "орталығына" ағылып түседі деген тұжырымнан басталады, бұл бай мемлекеттерде байлықтың жинақталуына және кедей мемлекеттердің зиянына әкеледі. Модернизация теориясынан өзгеше, тәуелділік теориясы барлық қоғамдар дамудың бірдей кезеңдерінен өте бермейді деп мәлімдейді. Шөлдегі мемлекеттердің өзіндік ерекшеліктері, құрылымдары мен институттары бар және олар әлемдік нарық экономикасына қатысты әлсіз саналады, ал дамыған елдер бұрын отарланған жағдайда болған емес. Тәуелділік теориясы бойынша, дамымаған елдер әлемдік нарыққа байланыстылығын азайту арқылы ғана экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізе алады. Тәуелділік теориясы кедей елдердің дамыған елдерге табиғи ресурстар мен арзан еңбек күшін ұсынуын, ал дамыған елдер осы ресурстарсыз қазіргідей өмір деңгейін сақтай алмайтынын көрсетеді. Дамымаған елдер Орталықтың ықпалын жоюға тырысқанда, дамыған елдер олардың бақылауын сақтауға кедергі келтіреді. Бұл дамушы елдердің кедейлігі олардың әлемдік жүйеден тыс қалуының емес, осы жүйеге қалай интеграцияланғанының салдары екенін білдіреді. Структуралық тамырларынан басқа, тәуелділік теориясы неомарксизм және Әлемдік жүйелер теориясымен де байланысты, бұл белгілі тәуелділік теориясының маманы Иммануэль Валлерштейннің еңбектерінде де көрінеді. Валлерштейн "үшінші әлем" ұғымын қабылдамайды, экономикалық қатынастармен байланысқан жалғыз әлемнің бар екенін мәлімдейді (Әлемдік жүйелер теориясы). Оның пікірінше, бұл жүйе әлемді өзекті, жартылай шеткі және шеткі аймақтарға бөліп қарастырады. Әлемдік жүйенің кеңеюінің салдарының бірі – табиғи ресурстар, еңбек және адамдық қарым-қатынастар сияқты нәрселердің тауарға айналуы.

Негізгі қажеттіліктер

Халықаралық еңбек ұйымы 1976 жылы негізгі қажеттіліктер моделін енгізді, бұл негізінен дамушы елдерде кедейлікті жеңу және теңсіздікпен күресу саласында қанағаттанарлық нәтижелерге қол жеткізбеген модернизация мен структурализмге негізделген даму тәсілдеріне жауап ретінде жасалды. Ол ұзақ мерзімді физикалық денсаулықты сақтау үшін қажетті ресурстардың абсолюттік ең төменгі шегін анықтауға бағытталды. Осыдан туындайтын кедейлік шегі – бұл аталған негізгі қажеттіліктерді қанағаттандыруға қажетті табыс мөлшері. Бұл тәсіл дамуға көмектесу саласында қолданылып, қоғамның тіршілік ету үшін не қажетін анықтауға, сондай-ақ кедей халық топтарының кедейлік шегінен жоғары көтерілуіне мүмкіндік беруге арналды. Негізгі қажеттіліктер теориясы экономикалық өнімділікке инвестиция салуға баса назар қоймайды. Негізгі қажеттіліктер адамның тірі қалуы үшін қажетті абсолюттік ең төменгі шемен анықтама беруге пайдаланылуы мүмкін. Негізгі қажеттіліктерді жақтаушылар абсолюттік кедейлікті жоюдың адамдарды қоғамда белсенділікке итермелейтінін, осылайша олардың еңбек етуіне және тұтынушылар мен жинақтаушылар ретінде қатысуына жағдай жасайтынын айтады. Алайда, негізгі қажеттіліктер тәсіліне қатысты көптеген сын айтылды. Ол теориялық тұжырымдамалық қатаңдығы мен практикалық нақтылығынан айырылған, экономикалық өсуді қолдау саясатына қайшы келетін және дамушы елдерді тұрақты дағдарысқа ұшырату қаупі бар деп есептеледі.

Неоклассикалық теория

Неоклассикалық даму теориясының бастауы оның алдыңғысы – классикалық экономикада. Классикалық экономика 18-шы және 19-шы ғасырларда дамыды және өнімдердің құнын, сондай-ақ олардың қандай өндіріс факторларына байланысты екенін қарастырды. Бұл теорияға алғашқы үлес қосқандар – Адам Смит және Дэвид Рикардо. Классикалық экономистер, неоклассикалықтар сияқты, еркін нарықты қолдады және осы нарықтарға мемлекеттік араласуға қарсы болды. Адам Смиттің "көрінбейтін қолы" еркін сауданың соңында барлық қоғамға пайда әкелетінін қамтамасыз етеді. Джон Мейнард Кейнс те өте ықпалды классикалық экономист болды, ол 1936 жылы "Жұмыспен қамту, пайыз және ақшаның жалпы теориясы" атты еңбегін жазды. Неоклассикалық даму теориясы 1970-ші жылдардың соңында, Ұлыбританияда Маргарет Тэтчердің және АҚШ-та Рональд Рейганның сайланған кезінде ықпалды бола бастады. Сонымен қатар, 1980 жылы Дүниежүзілік банк негізгі қажеттіліктерге бағытталған көзқарасынан неоклассикалық көзқарасқа көшті. 1980-ші жылдардың басынан бастап неоклассикалық даму теориясы кеңінен қолданыла бастады.

Дамудан кейінгі теория

Пост-әзірлеу теориясы – ұлттық экономикалық даму идеясының өзіне күмән тудыратын ой мектебі. Пост-әзірлеу ғалымдарының пікірінше, өмір сүру деңгейін жақсарту мақсаты осы мақсаттың қажеттілігі мен мүмкіндігі туралы негізсіз талаптарға сүйенеді. Пост-әзірлеу теориясы 1980 және 1990 жылдарда пайда болды. Пост-әзірлеу теоретиктерінің айтуынша, даму идеясы – дамыған және дамымаған елдердің иерархиясын құрады, онда дамымаған елдер дамыған елдерге ұқсауға ұмтылады. Вольфганг Сахстың сөзіне қарағанда, даму туралы ойлау Батыспен доминирленген және өте этноцентрикалық. Батыстың өмір салты әлем халқы үшін шынайы да, қажетті де мақсат болмауы мүмкін, деп санайды пост-әзірлеушілер. Даму – елдің өзіндік мәдениетінен, адамдардың өзін қабылдауынан және өмір салтынан айырылу ретінде қарастырылады. Маджид Рахнеманың пікірінше, кедейлік сияқты ұғымдар мәдени тұрғыдан терең бекіген және әртүрлі мәдениеттерде өте әртүрлі болуы мүмкін. Дамудың кемістігіне алаңдаушылық білдіретін институттар Батысқа бағытталған, ал пост-әзірлеу даму туралы ойлауға кең мәдени қатысуды қажет етеді. Пост-әзірлеу қазіргі таңда басымдық құратын идеялардан өзгеше қоғамды ұсынады. Артуро Эскобардың сөзіне сәйкес, пост-әзірлеу жергілікті мәдениет пен білімге, орнаған ғылымдарға сын көзқараспен қарауға және жергілікті халықтық қозғалыстарды қолдауға қызығушылық танытады. Сонымен қатар, пост-әзірлеу бірлікке, өзара сыйластыққа және дәстүрлі білімді кеңінен пайдалануға қол жеткізу үшін құрылымдық өзгерістерді талап етеді.

Тұрақты даму

Тұрақты даму – бұл болашақ ұрпақтардың өз қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігін шектеместен, қазіргі заманның қажеттіліктерін қанағаттандыратын даму. (Брунтланд комиссиясы) Тұрақты дамудың тағы да көптеген анықтамалары бар, бірақ олардың барлығы жердің және оның табиғи жүйелерінің сыйымдылығымен және адамзат алдындағы міндеттермен байланысты. Тұрақты дамуды экологиялық тұрақтылық, экономикалық тұрақтылық және әлеуметтік-саяси тұрақтылық деп бөлуге болады. Рим клубының тапсырысымен жарық көрген «Өсудің шегі» кітабы тұрақтылық туралы ой-пікірлерді дамытуға зор үлес қосты. Жаһандық жылыну мәселелері де тұрақты даму қозғалысы ерекше назар аударатын проблемалардың бірі. Бұл 1997 жылғы Киото келісіміне әкелді, мақсаты – парниктік газдар эмиссиясын шектеу. Тұрақты дамудың салдарына қарсы шығушылар көбінесе экологиялық Кузнец қисығын келтіреді. Бұл қисықтың мәні – экономика өскен сайын, капиталға және білімге негізделген өндіріс көбейеді. Яғни, экономика өскен сайын ластану да артады, бірақ өндіріс ресурстарды аз қолданатын және тұрақты болатын белгілі бір деңгейге жеткенше. Демек, қоршаған орта мәселесін шешу үшін өсімге қарсы емес, өсімді қолдайтын саясат қажет. Алайда, экологиялық Кузнец қисығының дәлелдері өте нашар. Сонымен қатар, тәжірибе көрсеткендей, адамдар табысы артқан сайын көбірек тауарлар тұтынады. Бұл тауарлар экологиялық таза жолмен өндірілген болуы мүмкін, бірақ жалпы тұтынудың артуы бұл әсерді жояды. Бірақ Джулиан Саймон сияқты ғалымдар болашақ технологиялық жетістіктер болашақ проблемаларды шешеді деп санайды.

Адам даму теориясы

Адам дамуы теориясы – экология, тұрақты даму, феминизм және әл-ауқат экономикасы сияқты түрлі салалардан алынған идеяларды пайдаланатын теория. Ол нормативтік саясаттан қашып, экономикадағы адам капиталының жалпы құнын арттыру үшін әлеуметтік және білім капиталын қалай қолдануға болатынына назар аударады. Амартия Сен мен Махбуб әл-Хак – ең белгілі адам дамуы теоретиктері. Сеннің еңбектері адамдардың қабілеттеріне – не істей алатындарына және қандай болуға мүмкіндіктеріне бағытталған. Олардың әл-ауқатын олар алатын табыс немесе иеленетін заттар емес, осы қабілеттері анықтайды (негізгі қажеттіліктерге баса назар салудан өзгеше). Осы негізгі идея Адам дамуы индексін құруға да негіз болды, бұл БҰҰДБ-ның Адам дамуы жөніндегі есептерінде алға қойылған, адамға бағытталған даму өлшемі. Бұл тәсіл бүкіл әлемде танымал болды, жекелеген елдер, соның ішінде Америка Құрама Штаттары өздерінің Адам дамуы индексі мен есептерін жариялап келеді. Сеннің еңбектерінің экономикалық жағын халықтың әл-ауқатына экономикалық саясаттың әсерін бағалайтын әл-ауқат экономикасы саласы қамтиды. Сен "Тәуелсіздік ретінде даму" атты әсерлі кітап жазды, ол даму экономикасына маңызды этикалық көзқарас қосты.