Кіріспе

Вадимо көлінің екінші шайқасы б.з.д. 283 жылы Рим және этрусктің, сондай-ақ Бой және Сенон галл тайпаларының біріккен әскерлері арасында өтті. Рим әскерін консул Публий Корнелий Долабелла басқарды. Шайқастың нәтижесі – римдіктердің жеңісі.

Тарих

Бұрынғы шайқас б.з.д. 310 жылы Екінші Самнит соғысы (327-304 жж.) кезінде римдіктер мен этруск қала-мемлекеттерінің үлкен коалициясы арасында болды. Ол екі ұлт арасындағы ең ірі шайқас саналды. Айыныштысы, бұл шайқас Ливийдің «Рим тарихы» кітабындағы беттері жоғалған кезеңде болды – Рим тарихын жазған ежелгі тарихшылардың ең толық еңбегі, сондықтан оның толық сипаттамасы бізге жеткен жоқ. Ең жақсы мәтін Полибийдікі, бірақ онда маңызды бөлшектер жетіспейді. Апианның бір үзіндісі дұрыс емес. Бұл шайқас қалай өткені туралы көптеген мәліметтер бар. Полибийдің айтуынша, шайқас Арретиумды (Ареццо, Тоскананың солтүстік-шығысында) қоршаумен бастау алған оқиғалардан кейін болды. Белгісіз галл тайпалары Арретиумды қоршап, қалаға көмекке келген римдіктерді жеңді. Бұл шайқаста претор Луций Цецилий Метелл Дентер қаза тауып, оның орнына Маний Курий Дентат тағайындалды. Бұл оқиға 283 жылы болды, өйткені Луций Цецилий 284 жылы консул болған. Дентат римдік тұтқындарды босату үшін келіссөздер жүргізу үшін елшілерді жіберді, бірақ олар өлтірілді. Соның салдарынан римдіктер Галлияға жорық жасады және сенондықтармен кездесті, олар шайқаста жеңілді. Сенондықтар – Солтүстік Италияда мекендеген галл тайпаларының бірі. Полибий «галл» деген жалпылама атауды қолданды. Ол Gallia Cisalpina (Альптың бұл жағындағы Галлия) дегенді білдірді, бұл римдіктер Солтүстік Италиядағы галл аймағын атау үшін қолданған атау (Альптың ар жағындағы Галлия Трансальпинаға қарсы, ол қазіргі Оңтүстік Францияны білдірді). Бұл қақтығыс сенондықтардың Галликус аймағында (римдіктер соғыс бастаған аймақ) Адриатика теңізінің жағалауында (қазіргі Марке) болған деп болжауға болады, өйткені Полибий былай деп жазды: «Римдіктер сенондықтардың аумағына басып кірді, олардың көпшілігін өлтірді, қалғандарын елден қуды және Сена Галлия (Сенигалия) колониясын құрды». Полибий бұл римдік жорықты кім басқарғанын нақты айтпады. Полибий былай деп жазды: «Бойлар сенондықтар өздерінің аумақтарынан қуылғанын көріп, өздері мен өздерінің жерлері үшін де осындай тағдырдан қорқып, этрусктардан көмек сұрап, толық күшпен жорыққа шықты. Бірлескен әскерлер Вадимон көлінің жанында римдіктерге қарсы шайқасты, бұл шайқаста этрусктердің көпшілігі қырқылып, боилардың азы ғана құтылды». Ол сондай-ақ келесі жылы боилар мен этрусктер римдіктермен тағы да шайқасқа түскенін және «мүлдем жеңілгенін, сонда ғана олардың батылдығы сынып, римдіктермен келісім жасау үшін елшілік жібергенін» жазды. Апиан Рим мен Италиядағы галлдар арасындағы соғыстар және Юлий Цезардың Галлияны жаулап алуы туралы жазды (оның «Рим тарихынан» Галл соғыстары 1, 2 және 3). Алайда, оның еңбегі тек қысқа және кейде оқиғаларға толық жарық түсірмейтін үзінділерде ғана сақталған. Ол б.з.д. 283 жылы болған оқиғалар туралы жазды және қай жерде болғанын айтпастан, галл және этруск күштерінің римдіктерге қарсы шайқасын атап өтті. Бұл үзінді рим елшілері мен римдіктердің Галликус (сенондықтардың жері) аймағындағы әрекеттеріне қатысты оқиғаға назар аударады. Апианның айтуынша, римдіктер өз елшілерін арнайы сенондықтарға басқа мақсатта жіберген. Сенондықтар Риммен келісімге қарамастан, Римге қарсы соғысқан әскерлерге жалдамалы әскерлермен қамтамасыз еткен. Римдіктер бұған наразылық білдіру үшін елшілерді жіберді. Апиан былай деп жазды: «Бритомарис, галл, осы соғыста этрусктер жағында соғысып жатқанда римдіктер өлтірген әкесіне ашуланып, елшілерді өлтірді, ал олар әлі де хабаршының таяғын ұстап тұрды». Ол, көбінесе ойдан шығарылған және варварларға деген көзқарасты көрсететін, бірнеше бөлшектерді қосты. Ол Бритомарис ресми киімдерін киіп, «адамдарын ұсақ-түйекке бөліп, далаға шашыратып тастағанын» жазды. Содан кейін Публий Корнелий Долабелла (б.з.д. 283 жылы консул) «жорықпен жүріп, үлкен жылдамдықпен» Галликус аймағына «сабиндер мен Пиценум арқылы» өтіп, оны қиратты: «Ол олардың бәрін [сенондықтарды] от пен қылышпен жойды. Ол әйелдер мен балаларды құлдыққа түсірді, барлық ересек еркектерді өлтірді, елді барлық жағынан қиратты және оны басқа ешкімге қоныстанбайтын етті». Апиан сондай-ақ «аздан кейін сенондықтар (жалдамалы әскерлер ретінде қызмет етіп жүргендер) қайтып оралуға үйлері болмағандықтан, консул Домицийге батыл шабуыл жасап, жеңілгеннен кейін өздерін өлтірді» деп қосты.

Апианның мәтіні түсініксіз және шатастырады. Ол елшілердің оқиғасын Арретиумды қоршау мен шайқаспен байланыстырмайды. Ол сондай-ақ елшілер Бритомариспен қай жерде кездескенін де айтпайды. Оның әкесі этрусктер жағында соғысып жатқанда римдіктер өлтіргені осы алдыңғы шайқас Вадимон көліндегі шайқас болған болуы мүмкін, онда біріккен этруск және галл әскері қатысты (Арретиум шайқасында тек галлдар қатысты). Полибий атап өткен екінші шайқас, онда этрусктер мен галлдар тағы да жеңілді және бейбітшілік сұрады, Апиан атап өткен екінші шайқасқа сәйкес келуі мүмкін. Алайда, Полибий бұл екінші шайқасты этрус-галл күштеріне қарсы келесі жылы (б.з.д. 284 ж.) өткен деп көрсетеді, ал Апиан оны 283 жылы консул болған Гней Домиций Кальвин Максим жеңгенін мәлімдейді. Апиан екінші шайқаста бой галлдарын атамады. Арретиум шайқасына сілтеме жоқ сияқты, өйткені қоршау туралы, тек римдіктер мен галлдар арасындағы шайқас туралы, римдік тұтқындар туралы ешқандай мәлімет жоқ және рим елшілігінің мақсаты басқа болды. Шайқастардың қай жерде болғаны туралы мәліметтің жоқтығы мәселені ушықтырады. Полибий және Апиан мәтініндегі оқиғалардың тізбесінде де қарама-қайшылықтар болуы мүмкін:

Полибий: Арретиум шайқасы – Галликус аймағының қирауы – Вадимон көліндегі шайқас – соңғы шайқас. Апиан: Вадимон көліндегі шайқас – Галликус аймағының қирауы – соңғы шайқас (Арретиум шайқасына сілтеме жоқ).