Кіріспе
Даниялық кармелит, гуманист және тарихшы Пол Хельгесен (сондай-ақ Пол Элиасен; латынша: Paulus Heliæ; шамамен 1480 – 1534 жылдан кейін қайтыс болған) – даниялық кармелит, гуманист және тарихшы. Хельгесен бастапқыда Христиан II және лютерандық реформа қозғалысын қолдаған кедей монах болды, бірақ кейін екеуінен де бас тартып, зұлым патша мен лютерандық уағыздаушыларға қарсы ескертулер жазды. Роттердамдық Эразм сияқты, Хельгесен де католицизм мен протестантизмнің арасындағы бейтарап аймақта болды.
Poul Helgesen (also Paul Eliasen; Latin: Paulus Heliæ; ca. 1480 – died after 1534) was a Danish Carmelite, a humanist and historian. Helgesen was a mendicant monk who at first supported Christian II and the Lutheran reform movement, but later broke with both and wrote warnings against the tyrannical king and the Lutheran preachers. Like his role model Erasmus of Rotterdam, Helgesen found himself in the gray area between Catholicism and Protestantism.
Өмір
Хельгесен, реформалық католицизмнің жетекші даниялық үлгісі (Роттердамдық Эразмның шағын даниялық баламасы), қазіргі Швецияның бөлігі – Халанд провинциясындағы Варбергтен шыққан. Ол өзінің анасының швед тегінен екенін жазады, ал отбасы туралы басқа ештеңе белгісіз. Ол ертеде – бала кезінде Варбергтегі кармелиттер орденіне қосылған. Кармелиттер Киелі кітапты зерттеуге және уағыздауға ерекше мән берді, ал Хельгесен білімді монахтардың бірі болды. Кейін ол теология бойынша бакалавр дәрежесін алды. 1517 жылы ол Хельсингёрде болып, гуманистік зерттеулерді бастады және әсіресе Роттердамдық Эразмның еңбектеріне қызығушылық танытты. Ол Скаралық Свендтің өзінің ұстазы болғанын айтады. Свенд мастер Эразмның ізбасары болған деседі, кейін ол лютерандық епископ болды. Хельгесен ежелгі дәуірдің классиктерін және шіркеу әкелерін ғана емес, сондай-ақ орта ғасырлық және Ренессанс авторларын жақсы білген. Хельгесен Петрарка мен Марсилио Фичино (1433–1499) туралы айтқан, Анджело Полицианоның бір еңбегін аударған. Ол испан гуманисті Хуан Луис Вивестің (1492–1540) кедейлерге мемлекеттік көмек көрсету туралы жазған мақаласын талқылаған және Лютер мен оның ізбасарларының жазбаларын ұстанған. Өткен мен қазіргі заманды кеңінен білген Хельгесен солтүстік елдеріндегі сол кезеңнің ең көрнекті рухани тұлғаларының бірі болып табылады. Хельгесен шамамен 1500 жылы Италияда біраз уақыт оқыған болуы мүмкін, себебі Скибби жылнамасында қолданған жазуы гуманистік қаріп деп аталады, бұл 15 ғасырда ойлап табылған итальян жазуы. Ол алғаш рет Данияға Реформация кезінде келді, сондықтан Хельгесен оны Скандинавия елдерінде алғаш қолданғандардың бірі болды. Қалам готикалық жазудағыдан өзгеше қолданылады, сондықтан Хельгесен осы стильді үйренген болуы керек. Даниялық кармелиттер монахтары 1498 және 1513 жылдары Римде, ал 1503 жылы Пьяченцада өткен шіркеу кеңестеріне қатысқандары белгілі, бірақ Хельгесеннің қатысуы туралы нақты ештеңе табылған жоқ. Егер Хельгесен Кристиан II-ні қанқұмар тиран деп айыптаса, оны 1520 жылдың қарашасындағы Стокгольмдегі қанқұйғын үшін айыптамаған. Хельгесен бұл қырғынға қатты қайғырған, бірақ ол патшаның кеңесшілерін – архиепископтар Густав Троль мен Дидрик Слагхек, Кристиан II мен оның отбасын жер аударылуға ертіп келген Зигбрит Вилломсты және патша бірнеше жыл түрмеде ұстаған епископ Йенс Андерсен Белденакты кінәлады. Неміс Дидрик Слагхек Бергенге индульгенция саудагері ретінде келді, Кристиан II-нің қызметіне кіріп, Стокгольмдегі қанқұйғынға қатысты. Патша оны Скара епархиясымен және 1521 жылы Лунд архиепископтығымен марапаттады, бірақ Слагхек рақымнан айырылып, 1522 жылдың 24 қаңтарында Копенгагендегі Гаммельторвта өртеліп өлтірілді. Хельгесен сол кезде қатысқан.
Helgesen won early respect for his knowledge. Not only was he conversant with the classics of antiquity and the Church Fathers, but he was also familiar with medieval and Renaissance authors. Helgesen referred to Petrarch and Marsilio Ficino (1433–1499), and translated a work by Angelo Poliziano. He discussed a paper on public poor relief written by the Spanish humanist Juan Luis Vives (1492–1540) and followed the writings of Luther and his followers. With his extensive knowledge of the past and present, Helgesen stands out as one of the foremost spiritual figures of his time in the Nordic countries. Helgesen may have spent some time studying in Italy around 1500, because the script he uses in the Skibby Chronicle is called humanist cursive, an Italian script invented in the 15th century. It first came to Denmark during the Reformation, so Helgesen was among the first to use it in the Nordic countries. The pen is used differently than when writing Gothic script, so Helgesen must have learned this style. Danish Carmelite monks are known to have participated in church councils in Rome in 1498 and 1513 and in Piacenza in 1503, but nothing concrete has been found about Helgesen's participation. If Helgesen condemned Christian II as a bloodthirsty tyrant, he did not condemn him for the Stockholm Bloodbath of November 1520. Helgesen was appalled by the massacre, but it seems that he placed the main blame on the king's advisors, archbishops Gustav Trolle and Didrik Slagheck, Sigbrit Willoms who accompanied Christian II and his family in exile, and Bishop Jens Andersen Beldenak whom the king kept imprisoned for several years. The German Didrik Slagheck came to Bergen as an indulgence trader, entered Christian II's service and participated in the Stockholm Bloodbath. The king rewarded him with the Diocese of Skara and in 1521 with the Archbishopric of Lund, but Slagheck fell from grace and was burned on 24 January 1522 at Gammeltorv in Copenhagen. Helgesen was present at the time.
Копенгагендегі оқытушы
1519 жылы Хелгесен Копенгагенде Кристиан II құрған кармелиттер колледжінің басшысы болды. Хелгесеннің міндеті – Копенгаген университетінде Киелі кітапты оқыту еді. 1526 жылы патша одан сарайда «лютерандық» тақырыбында дәріс беруді сұрады, ол мұны «орташа» деп ойлады; бірақ соған қарамастан, католикке қарсы сарай қызметкерлері оны көптеп жинады және содан кейін оны көшеде сарайдың әзілкеші қуып шықты, ал сарбаздар оны «қояншық» және «жан өлтіруші» деп атады. Хелгесен Лютердің идеяларына күшті әсер еткен, сондай-ақ өзінің шәкірттеріне реформация идеяларын сіңірді, олардың көптегені кейіннен Дания реформациясының негізін қалаушылары болды. 1530 жылға қарай оның бұрынғы студенттері Мальмё мен Копенгагенде евангелистік уағыздаушылар болып, «католик шіркеуінің өзі мен оның іс-әрекеттерін реформалауға ұмтылған католиктік сын арасында ешқандай айырмашылық жасаудан бас тартты» және ескі мұғаліміне «Пуль Вендекобе» («Пуль Тернкоб») деген лақап ат берді. Кармелиттер білімді бағалады, ал Хелгесен Эразм мен гуманистік ұранды «көздерге қайта оралу» деп үлгі етті. Ол католик шіркеуін реформалауды, бірақ одан бөлініп кетпеуді мақсат тұтты. Протестанттар сияқты ол да құтқарылу сенім арқылы болатынына сенді, бірақ жеке ішкі құдайшылдық пен моральдық мінезге баса назар аударды. Лютерден айырмашылығы, ол құтқарылуды Құдайдың тегін сыйы деп емес, шарттармен байланысты деп есептеді. Ол Дания шіркеуінің құлдырауына қатты наразы болды, бірақ реформалар әлемдіктердің араласуынсыз жасалуы керек еді. Литургияны дания тілінде ән салумен алмастыру Хелгесенді қатты ренжітті. Католик дәуірінде дінге кірмейтіндерге шеруде даниялық әндерді орындауға рұқсат етілді, бірақ ол мұндайды қауымның тарапынан естілмеген әдепсіздік деп санайды және әйелдердің ән айтуы «көптеген адамдардың санасын құдайшылдыққа емес, күнәлі ойларға жетеледі» деп сенді. Хелгесеннің идеалы – интеллектуалдық және мәдени құндылықтарды сақтаған гуманистік патшалық билік болды. Ол ерте кезден-ақ король Кристиан II-ге қарсылық білдірді және Скибби жылнамасында корольдің зұлымдықтары мен қылмыстарын тізімдеді. Дегенмен, Данияға гуманизмді әкелген Кристиан II-нің оң көзқарасы болды, бұл оның білім мен оқытуға қойылатын талаптарды арттыру арқылы жүзеге асырған реформалық заңдарынан және Копенгагендегі Санкт-Педерс-стридедегі кармелиттер ордені үйіне қаржылық қолдау көрсетуінен көрінеді. Сондай-ақ, Кристиан 1521 жылдың көктемінде Копенгаген университетінде грек тілінен сабақ бергеннен бастап, Виттенбергтен гуманистік ұстаздарды Копенгагенге шақырды. Бірақ католик епископтарына деген жалпы көзқарас және графтың қақтығысы оның күш-жігерін бекерге айналдырды. 1533 жылдың сәуір айында Фридрих I қайтыс болғаннан кейін, Ригсрод (Жеке кеңес) Данияның билігін өз қолына алып, жаңа патша сайлауды кейінге шегерді. Епископтар Ригсродтың католик мүшелерін епископтардың билігін қалпына келтіруге, уағыздаушыларды тек олар ғана тағайындауына, шіркеулердің өз иеліктерін сақтап қалуына және тәркіленген мүліктерін қайтаруға көндіруге мүмкіндік алды. Лютерандық Эриксен Эриксен Баннер мен Могенс Гойе құжатты мөрмен бекітуді қаламады, бірақ епископтар өздерінің жеңісіне соншалықты қуанды, олар Таузенді, ол Санкт-Николай шіркеуінің діни қызметкері болды, Зеландия мен Сканниядан қуғынға шығарды, ал Сканниядағы уағыздаушылар заңнан тыс және еретиктер деп жарияланды. Осы кезде көтеріліс басталды, ол Графтың қақтығысы деп аталатын азамат соғысына айналды. Хелгесен оны «жалпы халықтың бүлігі мен мойынсұнбауы» деп атады, бірақ бұл сыныптық қақтығыстың мәселесі болды, Любек қолдаған лютерандық Мальмё мен Копенгаген қалалары Таза кеңеске қарсы көтерілді. Көтерілістің мақсаты – Кристиан II-ні қайта орнату еді, бірақ ол сол кезде қайтадан католик болып кеткен еді. Жаңа патша Фридрих I шіркеу саясатын жүргізіп, Хелгесенді қатты ренжітті. Графтың қақтығысы кезінде Хелгесен тарихтан жоғалып кетті. Оның өлтірілгені ме, табиғи себептерден қайтыс болғаны ма, әлде елден кеткені ме – әлі де құпия болып қала береді. Ол шамамен 1534 жылы қайтыс болды деп есептеледі, бірақ бұл тек болжам ғана.
Шығармалары
Хелгесен Данияда бірнеше кітап жариялаған өнімді автор болды, соның ішінде Мартин Лютердің Betbüchlein («Кішкентай дұға кітабы») кітабы да бар. Оның көптеген еңбектері жоғалып кетті, бірақ Эразмның Institutio Principis Christiani (1522) аудармасы да оның өзінің идеалдарының көрсеткіші болып табылады. Оның жеке жұмысы – Historia Compendiose (шамамен 1523 ж.), Дания патшалары және олардың қарым-қатынастары туралы қысқаша баяндама. Оның католиктерге де, протестанттарға да қарсы жазған polemikaлық жазбалары оның теологиялық білімін көрсетеді және оның шарпыған мінезінің куәсі ретінде қарастырылады. Хелгесен, шын мәнінде, Цицерон, Квинтилиан және Эразм дәстүрінде өзін-өзі танытты, онда мәселенің маңыздылығы нақты сөз тіркестерінің өткір бұрылыстары мен күйзелістері арқылы баса көрсетілді. Осылайша, Хелгесен танымал дворян Эрик Эриксен Баннерді «еліктеуші» және «маймыл» деп атады. Баннер (1484–1554) герцог Кристианның Дания тағына отыруына ұмтылды, бірақ герцог Ригсрадет сұрағанға дейін бас тартты; Баннер сондай-ақ Даниядағы Реформацияның ынталы жақтастарының бірі болды және Таузенді Копенгагенге қайтаруға белсенді түрде көмектесті. Хелгесен – көрнекті тарихшы, оның латын тілінде қолмен жазылған басты еңбегі – аяқталмаған Скибби жылнамасы (Skibbykrøniken), ол өз заманының Даниясын қатал сынға алады. Қолжазбаға түзетулер мен қосымшалар енгізілді, оның ішінде францискан Педер Олсен («Petrus Olai», шамамен 1490–шамамен 1570) шіркеу қабырғаларына жасырғанға дейін. Қолжазба 1650 жылы Хорншердегі қабырғалардың арасынан қайта табылды. Жұмыс авторсыз, бірақ 1773 жылдан бері Якоб Лангебек сияқты барлық заманауи тарихшылар Хелгесенді автор деп мойындайды. Бұл жұмыстың құрылымы нашар болғанымен және ірі және ұсақ оқиғаларды араластырғанымен, ол Стокгольмдегі қанқұйлы оқиға, Кристиан II-нің Даниядан қашуы (Хелгесеннің өзіне үлес қосқан), Фредерик I-нің таққа отыруы және Таузенмен байланысы, 1530 жылы Копенгагендегі біздің ханым шіркеуіне лютерандық шабуыл және король Кристианның Сённерборг қамалындағы түрмеге қамалуы туралы сипаттамасымен оның берік саяси және діни нанымына ескерткіш болып табылады. Хелгесен өзінің жақтырмаушылықтары мен жақтастарынан тартынбады. Скибби жылнамасы 1534 жылы сөйлемнің ортасында тоқтады. Оның Скиббиден Копенгагендегі Арнамагней қолжазбалар жинағына қалай жеткені белгісіз.