Кіріспе
Солланки патшасы Кумарапала – Гуджараттың Чаулукья (Солланки) әулетінен шыққан үнді патшасы. Ол қазіргі Гуджарат және оның төңірегіндегі аймақтарды Анахилапатака (қазіргі Патан) қаласынан басқарды. Кумарапала Чаулукья патшасы Бхима I-нің ұрпағы еді. Ол туралы мәліметтер көбінесе екі дереккөзден алынған – санскрит және апабрамаса пракрит тілдеріндегі көптеген жазулар мен джайнистік мәтіндер. Бұл мәліметтер кейбір тұрғыларынан өте үйлесімсіз тарихи бейне береді, ал кейбіреулері бір-бірін растайды. Екеуі де Кумарапаланы өнер мен сәулеттің ынталы және жомарт демеушісі ретінде көрсетеді, ол Батыс Үндістандағы, әсіресе Гуджарат және Раджастан аймағындағы түрлі діни дәстүрлерді қолдаған. Кумарапала жазуларында көбінесе индуист құдайы Шива туралы айтылады, ал джайнистік Тиртханкаралар немесе джайнистік құдайлар туралы еске алынбайды. Веравалдағы маңызды жазу оны Махешвара Нрипа Аграни (Шиваға табынушы) деп сипаттайды, тіпті джайнистік мәтіндерде де ол Соманатхаға (Сомешвара, Шива) құлшылық еткені жазылған. Ол көптеген индуист ғибадатханалары, суға шомылу орындары және паломниктерге арналған жағдайлармен бірге Соманатха Патан тиртасын қайта жаратып, әкесі Газнилік Махмудтың шабуылынан кейін қайта салған Сомнатх ғибадатханасын кеңейтті. Жазулар оның индус болғанын және брахмандық рәсімдерге қатысқанын көрсетеді, кем дегенде, оны еске алатын соңғы белгілі жазуларға дейін. Гемачандра мен Прабхачандра жазған джайнистік мәтіндерге сәйкес, Кумарапала өзінің туысы және ізашары Джаясимха Сиддхараджаның қуғынынан қашу үшін өмірінің басында жер аударылуда болған. Ол Джаясимханың қайтысынан кейін, әйелінің көмегімен таққа отырды. Ол шамамен үш онжылдық билік етті, осы кезеңде көршілес бірнеше патшаларды, соның ішінде Чахамана патшасы Арнораджа мен Шилахара патшасы Малликарджунаны бағындырды. Сонымен қатар, ол Балалани жеңіп, Мальваның Парамара аймағын өз мемлекетіне қосып алды. Джайнистік мәтіндерде айтылғандай, Кумарапала джайнистік ғалым Хемачандраның шәкірті болды және өмірінің соңында джайнизмді қабылдады. Оның қайтысынан кейін жазылған джайнистік мәтіндерде Кумарапаланың өзінің мемлекетінде жануарларды өлтіруге тыйым салғаны айтылады, бұл заң Ахимса қағидасына сәйкес келеді. Ортағасырлық джайнизм тарихшыларының көптеген аңызды өмірбаяндары оны джайнизмнің соңғы ұлы патшалық демеушісі ретінде көрсетеді. Дегенмен, жазулар мен Кумарапаладан кейін билік құрған билеушілердің куәліктері джайнистік мәтіндерді растамайды.
Kumarapala was an Indian king from the Chaulukya (Solanki) dynasty of Gujarat. He ruled present day Gujarat and surrounding areas, from his capital Anahilapataka (modern Patan). Kumarapala was a descendant of the Chaulukya king Bhima I. The information about him largely come from two sources – the numerous Sanskrit and Apabhramasa Prakrit language inscriptions and the Jain texts. These provide a highly inconsistent historical profile in some respects, and corroborate each other in some. Both portray Kumarapala as a keen and generous patron of arts and architecture, one who supported the divergent religious Indian traditions in Western India, particularly Gujarat and Rajasthan region. Kumarapala inscriptions predominantly invoke Shiva – a Hindu god, and they do not mention any Jain Tirthankara or Jaina deity. The major Veraval inscription calls him Mahesvara nripa agrani (worshipper of Shiva), and even Jain texts state that he worshipped Somanatha (Somesvara, Shiva). He rebuilt a spectacular Somanatha Patan tirtha site with many Hindu temples, bathing ghats and pilgrim facilities, according to one inscription, thereby expanding the Somnath temple his father rebuilt after the plunder and destruction by Mahmud of Ghazni. The inscriptions suggest that he was a Hindu and participated in Brahmanic rituals, at least till the last known inscriptions that mention him. According to Jain texts such as those written by Hemachandra and Prabhachandra, Kumarapala spent his early life in exile to avoid persecution by his relative and predecessor Jayasimha Siddharaja. He ascended the throne after Jayasimha's death, with help of his brother in law. He ruled for nearly three decades, during which he subdued a number of neighbouring kings, including the Chahamana king Arnoraja and the Shilahara king Mallikarjuna. He also annexed the Paramara territory of Malwa to his kingdom by defeating Ballala. Kumarapala, state the Jain text, became a disciple of the Jain scholar Hemachandra and adopted Jainism towards the end of his reign. The Jain texts composed after his death, additionally state that after his conversion, Kumarapala banned all killing of animals in his kingdom – a law that would be consistent with the Ahimsa principle. Multiple legendary biographies by medieval Jain chroniclers present him as the last great royal patron of Jainism. However, the inscriptions and the evidence from rulers who succeeded Kumarapala do not corroborate the Jain texts.
Әкімшілік
Кумарапаланың алғашқы жылдары оған көмектескен деп есептелетін Удаянаның үш ұлы Кумарапала билік еткен кезеңде өте ықпалды және қуатты саясаткерлерге айналды. Олар – Вагабхата, Амрабхата және Чарубхата. Вагабхата дева министр болып тағайындалды, ал Āлига есімді адам кеңес төрағасы (джяяна прадхана) болды. Кумарапалаға жатқызылатын монеталардың сыртында оның есімі, ал бетінде отырған қасиетті әйел, болжам бойынша Лакшми бейнеленген.
Дін
Кумарапала шивалық отбасында дүниеге келген, бірақ өмірінің бір кезеңінде джайнизмді қолдауға кіріскен. Кейінгі джайнистік жазбаларда ол джайнизмнің соңғы ұлы корольдік қамқоршысы және джайнистік әділ патша ретінде суреттеледі. Оның тұсында Гуджаратта джайнизм кең тарады. Кумарапаланың қай кезде джайнизм дінін қабылдағандығы белгісіз. Бірнеше аңыздар хроникасында ол өмірінің басында джайнизм ғалымы Хемачандрамен кездескенін айтады, бірақ бұл мәлімдеменің тарихи дұрыстығы күмәнді. Кумарапаланың замандасы Сомапрабханың айтуынша, патша брахмандармен діни кездесулер өткізген, бірақ олардың талқылауларына қанағаттанбаған. Бір күні оның дін қызметкері Вахада мұны байқап, Хемачандра туралы айтып береді. Патша джайнизмді қабылдауға мәжбүр еткен джайнизм діндарларымен кездесуді сұрады. Хемачандра өзінің "Махавира-харита" атты еңбегінде осыған ұқсас мәлімет береді. Кумарапаланың джайнизмге айналуы туралы кейінірек айтылған аңыздар шындыққа сай келмейді. Мысалы, Мерутунга Хемачандра Шива құдайы Кумарапалаға Соманатха ғибадатханасында көрінгені туралы айтады. Шива Кумарапалаға Хемачандра барлық құдайлардың мәйіті екенін айтады. Хемачандраның кеңесі бойынша Кумарапала ет пен шараптан бас тартты. Өзінің астанасына оралғаннан кейін Кумарапала он екі ант қабылдап, джайнистке айналды. Джайнизмге кіргеннен кейін Кумарапала жануарларды союға, алкогольге, құмар ойындарға және неке адалдығын бұзуға тыйым салған. Алайда патшаның осындай тыйым салған жазуы табылған жоқ. Оның феодатуралары шығарған екі жазуда айдың белгілі бір күндері мал сойылуға тыйым салынған. Бұл - Раттанпур жазуы мен 1152 жылы Кираду жазуы. Джайнизмге кіргеннен кейін де Кумарапала шиваизмге қолдау көрсетуді тоқтатқан жоқ. Хемачандраның өзі Кумарапала Шива Кедаранатха мен Соманатха ғибадатханаларын қалпына келтіргенін және Шиваның түсінде Кумарешвара ғибадатханасын тұрғызғанын айтады. Джайнизмде Кумарапала джайнизмге көшті деп бір ауыздан айтылса да, патшаның сақталған жазуларының ешқайсысында джайнизм құдайлары аталмаған. Оның жазбаларының көбісі Шиваға сиынумен басталды. Тіпті, оның феодаттық иелігінің Ратанпур жазуы да джайнистік принциптерге сәйкес жануарларды союды тыйым салады, ол Шанкараға (Шиваға) сиынумен басталады. Кираду жазуында Кумарапала өзінің жеңістеріне Шанкараның арқасында қол жеткізгендігі де айтылған. 1169 жылы Шива дінінің діни қызметкері Бхава Брихаспати шығарған Веравал прастасында Кумарапала Махешвараға (Шиваға) табынатын билеушілердің басшысы ретінде сипатталған. Осы дәлелдерге байланысты тарихшы Х. С. Рей Кумарапаланың джайнизмге қаржылай себептермен бет бұрғанын айтады: ол тек Гуджарат экономикасын бақылап отырған бай джайни саудагерлердің қолдауына ие болғысы келді. Тарихшы Ашоке Кумар Мажумдар бұл теорияны сынға алып, Гужараттағы бай саудагерлер Кумарапала джайнизмге айналғаннан кейін джайнизмге айналған болуы мүмкін деп айтады. Хемачандраның "Двияшрая" кітабында Кумарапаланың күні брахмандардың батасымен басталып, тилака қабылдағаны жазылған. Сол күні ол джайнистік ғибадатханаға барды (біреулер оны Кумарапала Вихара деп атаған). Ол паршванатаға ғибадатханада ғибадат етті. Осылайша, Хемачандраның жазбалары Кумарапаланың брахманизмнің салт-дәстүрлерін толығымен тастамағанын көрсетеді. Алайда, кейінірек жазылған джайнистік жазушылар Кумарапала джайнизмге толықтай берілген деп болжайды. Мысалы: Джина Мандана Кумарапаланың брахмандық тәңірлерге табынуын тоқтатқандығын айтады. Сомапрабха Кумарапала қайтыс болғаннан кейін он жылдай өткен соң жазған хатында патша оянғаннан кейін джайнизм мантраларын және Панча Намаскара дұғасын оқыды деп мәлімдейді. Ол медитация жасап, суға шомылған соң, джайнизмнің мүсіндеріне құлшылық етеді. Уақыт мүмкіндік бергенде, ол Кумарапала вихарасына барып, джайнизмнің сегіз қырлы ғибадатханасын орындады. Осыдан кейін ол Хемачандраға барып, оның тәлімдерін тыңдады. Түскі асқа патша джайналық құдайларға құрбандық шалып, содан кейін ғана түскі асқа шығады. Содан кейін ол дін мен философияны білімді адамдармен талқылап, содан кейін өзінің сарайына барды. Кумарапала өмірінің соңғы жылдарында брахмандар рәсімінен бас тартқан болуы мүмкін. Тағы бір ықтималдық - кейінгі жайн жазушылары оны толықтай дінге берілген жайн ретінде қате бейнелеуге тырысты. Шаивистік мәтіндер Кумарапаланың қайтадан шаивизмге бет бұрғанын айтады. Мысалы, Скан...
Jina Mandana states that Kumarapala stopped worshipping the Brahmanical idols. Somaprabha, writing around a decade after Kumarapala's death, claims that the king recited Jain mantras and the Pancha Namaskara prayer after waking up. After meditating and taking a bath, he worshipped Jain images. Time permitting, he visited the Kumarapala Vihara and performed the Jain eight fold worship there. After this, he visited Hemachandra and listen to his teachings. At noon, the king had lunch only after he offered food to the Jain deities. Next, he discussed religion and philosophy with an assembly of learned men, and then attended his court. It is possible that Kumarapala gave up the Brahminical rituals during the last years of his life. Another possibility is that the later Jain writers made concerted attempts to falsely portray him as a completely devout Jain. The Shaivite texts claim that Kumarapala converted back to Shaivism. For example, a Skanda Purana story states that Brahmins appealed to Hanuman for Kumarapala's re conversion to Shaivism: a talisman given by Hanuman resulted in the destruction of Kumarapala's capital, and ultimately, his re conversion. Gadadhara's Sampradaya Pradipa (1554) claims that Hemachandra was defeated in a debate and sentenced to death, after which Kumarapala became a Shaivite. Such stories, which appear to be imaginary, conceded that at some point, Kumarapala believed in Jainism.
Құрылыстар
Ваднагар жазуы (1152 ж.) Кумарапаланың Ваднагар бекінісін салғандығын көрсетеді. Жагадухаритада ол Бхадраватиде (Бхадешвар) су қоймасын салуға бұйрық бергені айтылады. 1169 жылы Соманатха ғибадатханасын салған, ол заманындағы ең ұлы және әдемі ғибадатхана болды. Оның гудхамандапасының (ішкі киіз үйі) төбесі шамамен 34 фут биіктікте болды, бұл Үндістандағы ең үлкені. Ол сондай-ақ Раджастханның Пали қаласында Сомнат ғибадатханасын салған. Джайнизм пабандаларында айтылуынша, ол жас кезінде ет жемегендігіне өкініп, 32 джайни ғибадатханасын салған. Бұл туралы Яшапаланың Мохапараджая натакасы (VS 1229–32, 1173–76 ж.), Прабхахандрачарьяның Прабхавакачарьятасы (VS 1334, 1278 ж.) және Мерутунганың Прабхандахинтамани (VS 1361, 1305 ж.) кітаптарында жазылған. Бұл нақты түсінік болмаса да, ол көптеген ғибадатханаларды өзі салған немесе оның әкімдері, басшылары мен қызметкерлері салған. Ол Паршванатқа арналған Кумара вихарасын салған. Анахилапаттакада 72 девкуликасы бар және әкесі Трибхуванпланың құрметіне Тривихара мен Трибхувана вихарасын (1160 ж.) салған, олар Неминатхаға арналған. Кумарапаланың Тарангадағы үлкен Ажитната ғибадатханасы бүгінге дейін сақталған, ал оның көптеген басқа ғибадатханалары қазір жоқ. Ол сондай-ақ, қазіргі уақытта джайнизмнің қасиетті орындары болып табылатын бірнеше жерлерде ғибадатханалар салған: Шатрунджая, Арбудагири (Абу), Стамбхатирта (Хамбат), Прабхас (Паршванатта). Сондай-ақ, ол Тхарапада (Тхарад), Иладургада (Идар), Жабалипутрада (Джалоре, 1165 ж.), Двипада (Диу), Латапаллиде (Ладол), Каркарапурида (Какар), Мандалиде (Мандал) және Мангалпурада (Мангроль) Кумара вихарасын салған. Ол Дхандукадағы Хемачандраның туған жерінде Жолика вихарасын (1163 ж.) салған. Кумарапалапратибодха Витабхаяпурадан Живантасвами Махавираның мүсінін қазып алып, оны Анахилапатака ғибадатханасына орнату туралы айтады. Қармба вихара, Юка вихара және Мушака вихаралары Прабандхачинтамани, Пуратан прабандха сангграха және Кумарапала чаритра сангграхада ерекше оқиғамен аталады. Оның джайни министрлері көптеген ғибадатханалар салған. Оның министрі Притхвипала Анахилапаттақтағы Ванраджавихараның алдында мандапа және Абу тауындағы Вимала ғибадатханасында (шамамен 1150 ж.) салдырған. Сондай-ақ, ол анасының әжесінің құрметіне Чандраватидегі ата-бабасы салған Нинная ғибадатханасын салған. Ол сондай-ақ Рохамандалдағы Шаянвадапурадағы Шантинатх ғибадатханасын анасының әкесінің еңбегі үшін салған. Бұл екеуі 1150–60 жылдары аралығында болған. Удаянаның ұлы Амрабхатта Бхригукчтегі (Бхаруч) Шәкүника вихарасының орнын жаңа ғибадатханамен ауыстырған. Оның қалдықтары Баручтағы қазіргі Жами мешітінде қайта пайдаланылған. Министр Амарабхатта Бхригукчте (Бхаруч) Шакуни шатиясын (1166 ж.) салған, оны Хемачандра қадірлеген. Оның ағасы Вагбхатта Адинатханың ескі ғибадатханасын жаңа, керемет ғибадатханамен алмастырған. Сиддхапала, ақын Шрипаланың ұлы, Сиддхапала васиті Анахилапатакада салған. Губернатор Мөлүка 1146 жылы Сахажигешвара ғибадатханасын салған. Анчалагачча паттавали министр Вагбхаттаның Шатрунджая төбесінде Адинатх ғибадатханасын (1155–1157 ж.) салғандығын айтады. Оның етегінде ол Вагбхаттапура қаласын құрып, Трибхувана вихарасын салған. Дхолка жазуында министр Вагбхатта Дхолкадағы Удаяна вихарасына (шамамен 1167 ж.) 24 девакулика қосып салғандығы айтылады. Дхолка прашастиде министр Вагбхаттаның досы немесе туысы Вайрисимханың Хамбат қаласындағы Паршванатта ғибадатханасын салғандығы туралы жазылған. Вагбатталқанқараны жазған Кави Вагбат Падрада Ундра васахика деп аталатын Махавира ғибадатханасын салған, оны Жинабхадрасури қадірлеген. Министр Вадхуянаның ұлы Капарди Ватесарадағы Адинатх ғибадатханасын салған. Жүнегдхтың қираған жазуында министр Дхавала салған көптеген ғибадатханалар туралы айтылған. Оның тұсында салынған ең көне ғибадатхана – Хандорандағы Сарвамангала Девидің кішкентай ғибадатханасы. Басқа да ғибадатханалар: Касангадтың маңындағы Кандашвари Мата ғибадатханасы, Канодадағы Мата ғибадатханасы (1146 ж.), Саурастрадағы Парбадидегі үш қабатты ғибадатхана, Кумбхариядағы Кумбхешвара ғибадатханасы. Мандапа Васайдағы Ахда Махадева ғибадатханасына оның кезінде қосылған. Кеда ауданындағы Галтешвардағы ғибадатхана – бұл Парамара ықпалынан айырылған, шалукий стиліне тән, Бхумиджа стиліне тән сирек кездесетін ғибадатхана. Прабхаста Шашибхушана ғибадатханасы бар (шамамен 1169 ж.), ол Прабхас кандасы бойынша қаланың бес қасиетті ғибадатханасының бірі ретінде аталады. Кумарапаланың Соманатха жазуында оның Пашупатачарья Бхава Брихаспатимен жаңартылғаны айтылады. Ғибадатхананың ескі бөліктері әлі де сақталған.