Кіріспе

Орташа тұтыну бейімділігі (ОТБ) (сондай-ақ шекті тұтыну бейімділігі) – Джон Мейнард Кейнс тұтыну функциясын талдау үшін әзірлеген ұғым, бұл функция үй шаруашылығының жалпы тұтыну шығыстарын (С) автономды тұтынудан (Са) және табыстан (Y) (немесе жұмсалатын табыстан (Yd)) тұтынуға шекті бейімділікпен (c1 немесе ШТБ) көбейтілген түрінде көрсетеді. Кейнстің пікірінше, жеке тұлғаның нақты табысы жинақтау және тұтыну шешімдерін анықтайды. Тұтыну функциясы:

Орташа тұтыну бейімділігі – тауарлар мен қызметтерге жұмсалған табыстың проценттік көрсеткіші ретінде қарастырылады. Бұл табыстың тұтынуға жұмсалатын үлесі болып табылады және ол жалпы тұтыну шығыстарын (С) жалпы табысқа (Y) бөлу арқылы есептеледі.

Оны табыстың әрбір ақша бірлігіне жұмсалатын шығындар ретінде де түсіндіруге болады. Сонымен қатар, Кейнстің теориясы бай адамдар өз табыстарының аз бөлігін, одан аз бай адамдарға қарағанда тұтынуға жұмсайды деп мәлімдейді. Бұл автономды тұтынудың нәтижесі, себебі әркімнің тамақтанып, киінуге қажеттілігі болады, сондықтан олар белгілі бір мөлшерде тамақ пен киім сатып алады немесе жалдақы төлейді, яғни олардың барлығы осы қажеттіліктерге белгілі бір сома ақша жұмсайды. Сондықтан, табыс пен байлық артқан сайын бұл көрсеткіш төмендейді. Осы себепті кедейлер байларға қарағанда көбірек тұтынады көрінеді. Бірақ олар өз табыстарының үлкен бөлігін тұтынуға жұмсауға мәжбүр, себебі олардың қолжетімді ақшасы аз. Орташа тұтыну бейімділігі, тұтынуға шекті бейімділік (ШТБ) сияқты маңызды емес, ол ақша бірлігіне шаққандағы үй шаруашылығы табысының қосымша өзгеруі нәтижесінде тұтыну шығыстарындағы қосымша өзгерісті көрсетеді және тұтыну функциясының табысқа қатысты туындысы ретінде есептеледі (тұтынудағы өзгерістер мен табыстағы өзгерістер арақатынасы). Ол жиынтық шығындар моделінде көбейтушіні есептеу үшін қолданылады.

Орташа тұтынушылық бейімділік төмендеп келеді

Автономды тұтыну оң болғандықтан (Ca>0), АПК қатынасы қолжетімді табыс артқан сайын төмендейді, себебі табыс өскенде тұтыну шығындарының үлесі азаяды, өйткені ол табыстың кішігірім бөлігін құрайды. Табыс тұтынудан жылдамырақ өседі. Кейнс үнемдеуді мүмкіндік ретінде қарастырғандықтан, байлардың табыстарынан кедейлерге қарағанда көбірек үнемдеуіне күтім білдірді.

Тұтынуға деген орташа бейімділік ешқашан нөлге тең бола алмайды

APC-нің нөлге теңелуінің жалғыз ғана мүмкіндігі – тұтынудың нөлге төмендеуі. Бірақ, мұндай жағдай болуы мүмкін емес, себебі тұтыну функциясы әрқашан оң мәнге ие болатын автономды тұтынудан (Ca) құралады.

Орташа тұтыну бейімділігінің графикалық бейнесі

АПК графикалық түрде бастапқы нүктеден басталатын тұтыну функциясының еңістігімен көрсетіледі (бұл ұзақ мерзімді кезеңге қатысты: C=cY, Ca=0). Егер тұтыну функциясы бастапқы нүкте арқылы өспесе, нақты табыс деңгейіндегі АПК, бастапқы нүкте мен тұтыну қисығының сол табыс деңгейіндегі нүктесін қосатын түзудің еңістігі арқылы анықталады.

Тұтынуға деген орташа бейімділік және жинауға деген орташа бейімділік (APS)

Кейнстің тұтыну және жинақтау (S) функциялары мен олардың қолжетімді табысқа қатынасы бойынша табыс, тұтыну шығындары мен жинақталған табыстан тұрады: Y=C+S=Ca+cY+sY, мұнда s - жинақтауға шекті бейімділікті (MPS) білдіреді. Теңдеуді табысқа бөлсек, 1=APC+APS. Осылайша, APC=1-APS. АПК – орташа жинақтау қабілетіне толықтыру. Демек, орташа тұтынуға бейімділіктің өзгеруі жинақтауға бейімділікті де анықтайды. Бұл, отбасының барлық табысы жинақталуға немесе жұмсалуға тиіс екенін білдіреді. Табыс артқан сайын отбасылар көбірек үнемдей алады (APC төмендейді).

Тұтынуға деген орташа бейімділік және тұтынуға деген шекті бейімділік (MPC)

АТК>МТК оң кіріс кезінде қысқа мерзімде сақталады. Кіріс артқанда, АТК және МТК екеуі де төмендейді. Дегенмен, АТК-ның төмендеуі МТК-ның төмендеуінен кем. Ал тұтыну функциясы Кейнстік болжамдарға сәйкес өзгереді. Ұзақ мерзімде кіріс тұтынудан жылдам өсетіндіктен, кіріс артаған сайын АТК МТК-ға жақындайды. Осылайша, ұзақ мерзімде МТК=АТК және Ca=0 болғанда ол тұрақты болады. (Математикалық тұрғыдан тұтыну функциясы: C=cY, оны кіріспен бөлгеннен кейін біз APC=(cY)/Y=c=МТК аламыз.)

Қысқа және ұзақ мерзімді перспективада АБК

Кейнсиандық АПК теориясы, мұнда АПК>АҚК, эмпирикалық тұрғыдан тек қысқа мерзімде ғана жұмыс істейді, себебі ол ұзақ мерзімде "тұрақты дағдарысты" (шексіз созылған депрессияны) болжайды, бірақ мұндай жағдай орын алмады. Осы және Кузнец жұмбағы тұтыну функциясын одан әрі дамытуға себеп болды. Кузнец жұмбағы қысқа мерзімде АПК төмендеу себебін, ал ұзақ мерзімде АПК тұрақты болып қалуын сұрайды. Әлеуметтік психологияның зерттеулеріне негізделген Дюсенберри берген алғашқы түсіндірмелердің бірі, негізсіз ұмытылып кеткен. 1950 жылдары Модильяни мен Фридман ең белгілі екі түсіндірме ұсынды, олар Ирвинг Фишердің уақыт аралық тұтынушы таңдау теориясының нәтижелеріне сүйенді.