Кіріспе

Джеймс Уэлдон Джонсонның "Ескі түсті адамның өмірбаяны" (1912/1927) – Джеймс Уэлдон Джонсонның жазған, тек "Ескі түсті адам" деп аталатын жасыраулы нәсілді жас адамның ойдан шығарылған өмірбаяны. Ол он тоғызыншы ғасырдың соңы мен жиырмасыншы ғасырдың басындағы Америкада, Реконструкция кезеңінен кейін өмір сүреді. Ол түрлі оқиғаларға қатысады, соның ішінде линчелеуге куә болады, бұл оны қауіпсіздігі мен өркендеуі үшін ақ адам ретінде өмір сүруге ("өтпеуге") итермелейді, бірақ ол регтайм музыкасын жазу арқылы қара нәсілді "даңққа" бөлеу арманынан бас тарғандай сезінеді.

Тарих

Джонсон "Ескі түсті адамның өмірбаянын" 1912 жылы Бостонның шағын баспасы "Шерман, Френч және компания" арқылы автор аты-жөнін жасырып жариялады. Ол кітаптың қозғауы мүмкін нәрселерге қатысты даулы мәселелер оның дипломатиялық мансабына қалай әсер ететініне көз жеткізбегендіктен, оны анонимді түрде жариялауға шешім қабылдады. Ол нәсіл және кемсіту мәселелері туралы, сол кезде әдебиетте жиі кездеспейтіндей ашық жазды. Кітаптың алғашқы қабылдануы жақсы болмады. 1927 жылы Гарлем Ренессансының көптеген жазушыларын жариялаған ықпалды "Альфред А. Кнопф" баспасында сөздерінің біраз бөлігіне ұсақ өзгерістер енгізіліп қайта басылды, және Джонсон автор ретінде көрсетілді. Атауына қарамастан, бұл кітап – роман. Ол Джонсон таныған адамдардың және өмірінде болған оқиғалардың негізінде жазылған. Джонсонның мәтіні – роман-а-ключ жанрының үлгісі.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман аты аталмаған баяндаушының әңгімесімен басталады, ол кейін баяндалатын оқиғаны «өмірімнің ең үлкен құпиясы» деп сипаттайды. Баяндаушы осы әңгімені жазумен үлкен тәуекелге бара жатыр екенін, бірақ оны жазуға міндетті сезінетінін айтады. Сондай-ақ, баяндаушы әңгімесі басталатын Джорджия штатының шағын қаласының атын атамайды, себебі оны оқиғамен байланыстыра алатын сол қаланың тұрғындары әлі де тірі. Роман бойында ересек баяндаушы әңгімеге араласып, оқиғаларға байланысты ой-пікірлерін білдіреді.

Ерте өмір

Азамат соғысынан кейін Джорджияның шағын қаласында дүниеге келген баяндаушының афроамерикалық анасы оны балалық және жасөспірім шағында қорғады. Баяндаушының әкесі, Оңтүстік аристократиясының бай ақ мүшесі, оның балалық шағында қасынан табылмады, бірақ оған және анасына қаржылық көмек көрсетуін жалғастырды. Осы қаржылық қолдаудың арқасында анасы баласын сол кезде көптеген қара нәсілді адамдардың көтере алмайтын орта тапқа тән жағдайда тәрбиелеуге мүмкіндік алды. Баяндаушы бала кезінен музыканы жақсы көріп, интеграцияланған мектепке барып оқығанын айтады. Осы мектепте оқығанда ол өзінің афроамерикалық екенін және нәсілдік тегі үшін қорлау мен жамандыққа ұшырауға тиіс екенін түсінеді. Бұл "ояну" оның ұстазы мен мектеп директоры "ақ оқушылар" (мектеп балалары) тұруға шақырғанда, ол да тұрғаны үшін түзетілген кезде орын алады. Мектептен үйге қайтқан баяндаушы, күйзеліске түсіп, анасына өзінің "негр" екенін сұрайды. Алайда анасы оны жұбатып, өзі ақ болмаса да, "әкең елдегі ең ұлы адамдардың бірі, Оңтүстіктің ең таза қаны сенде бар" дейді. Баяндаушы бұл оқиғаның нәсілдік сананың оянуына және пәктігінен айырылуға себеп болғанын, ол өзінде де, анасында да кемшіліктерді іздеп табуға бастағанын айтады, бұл оның болашақта (алыс болашақта болса да) ақ адам ретінде "өтуге" дайындалуына негіз болды. Мектепте оқып жүргенде баяндаушы "Шайни" есімді афроамерикалық баламен танысып, дос болады. Ол сыныптағы ең зиялы және жақсы сөйлейтін балалардың бірі ретінде сипатталады. Анасы қайтыс болғаннан кейін, ол кедей жетімге айналып, қиын жағдайға түседі. Ол қара нәсілді адамдардың төменгі таптарымен өмірге бейімделіп, қара нәсілді қоғамның әртүрлі топтары арасында оңай қозғала алды. Осы бейқам кезеңде ол музыка сабақтары беріп, шіркеуге қатысады, онда жоғары санаттағы қара нәсілді адамдармен танысады. Толығымен қара нәсілді қауымда өмір сүріп, ол қара нәсілді адамдардың үш тобын анықтап, сипаттайды: мұңайғандар, үй шаруасындағылар және тәуелсіз жұмысшылар немесе кәсіпқойлар. "Бұрынғы түсті адам" мұңайған топтың ақтарды жек көретін қара нәсілді адамдардан тұратынына сенді. Үй шаруасындағы жұмысшылар тобы ақтарға қызмет ететін қара нәсілді адамдарды қамтиды. Ал шеберлер, білікті жұмысшылар мен қара нәсілді кәсіпқойлар тобы ақтармен аз байланысқан қара нәсілді адамдарды қамтиды. Көптеген ақ оқырмандар, барлық қара нәсілді адамдарды бір сыныптың стереотипі ретінде қарағандықтан, қара нәсілді адамдар арасындағы сыныптық айырмашылықтармен таныс емес еді.

Ақ баймен уақыт өткізу

Нью-Йорктегі түнгі клубтың бірінде рагтайм ойнап жүргенде, «Түсі жоғалған адам» бай ақ кісінің назарына ілікті. Ақ кісінің рагтаймға деген ықыласы, осы адамға деген сезімімен бірге артып келе жатты. Ақ кісі оны кештері қонақтарға рагтайм ойнау үшін жалдады. Көп ұзамай, «Түсі жоғалған адам» уақытының көп бөлігін осы ақ кісіге жұмыс істеуге жұмсады, ол оған сағаттап рагтайм музыкасын ойнағаны үшін ақы төлейтін. Ол ақ кісі «жарайды» дегенше ойнайтын. Ұзақ сағаттардан кейін ол шаршап, бірақ ақ кісіге қуаныш сыйлағанын көріп, ойнауын жалғастыратын. Ақ кісі оны басқаларға «ұсынып» жіберетін. Оны мүліктей ұсынып отырған жоқ, тек баяндаушыға өз талантын көрсетуге кең мүмкіндік берді. Ол байлардың қалай өмір сүретінін көріп, осы өмір салтына ғашық болды. Бай ақ кісі «Түсі жоғалған адамға» кез келген адамнан артық әсер етті. Оның ақ кісіге деген қарым-қатынасында құл мен қожайынның арасындағы жағдайды сезді, бірақ сонымен қатар достық сезім де болғанын көрді. Ақ кісімен бірге болғанда, «Түсі жоғалған адам» өзінің дағдыларын күллі әлемге тарату үшін аболиционизмді қолдауға шешім қабылдады. Өмір жағымды болғанымен, мағынасыз еді; оның музыкасын кедей африкалық американдықтарға көмектесу үшін пайдалану – талантын жақсырақ қолдану деп ойлады. «Түсі жоғалған адам» ақ кісіге адалдығын көрсетуді жалғастырды, өйткені ақ кісі оған мейірімділікпен қарады, бұл ақырында Парижде достық қарым-қатынас орнатуға әкелді. «Түсі жоғалған адамның» ақ кісіге деген адалдығы, кейбір құлдардың қожайындарына көрсеткен адалдығын еске салады. Джонсон «Түсі жоғалған адам» «еркіндікке» ие болғанымен, құлдықтың әсерінен әлі де арыла алмағанын айтады. Еуропалық турне кезінде ақ кісіге ойнағаннан кейін, «Түсі жоғалған адам» оны тастап, Оңтүстікке барып негр рухани әндерін зерттеуді жөн көрді. Ол классикалық және рагтайм музыка туралы білімін жаңа афроамерикандық музыкалық жанр құру үшін пайдаланғысы келді. Ол «негр нәсіліне даңқ пен құрмет әкелгісі» келді, өзінің тамырына оралып, мақтан тұтатын және өз құқығын қорғайтын нәсіліне қайта оралуды қалады. Көптеген сыншылар бай ақ кісінің ақ емес, бірақ өзін ақ кісі ретінде көрсетіп жүргенін күдіктенеді. Оның рагтайм музыкасына деген сүйіспеншілігі және «Түсі жоғалған адамның» қара терілі екенін мойындамай, қара композитор болып мансап құруына қарсылығы, оның да «Түсі жоғалған адам» сияқты нәсілдік идентитігімен күресіп жүргенін көрсетеді. Алайда, баяндаушының Париждегі уақыты Фауст операсын көруге барғанда қысқарып қалды, сол жерде ол әдемі жас әйелдің жанына отырды және оған деген құрметін білдірді. Бірақ опера барысында ол жас әйелдің екі қарт кісімен сөйлесіп жатқанын байқады және оларды «ана» мен «әке» деп атады. Баяндаушы он жылдан бері көрмеген бай ақ әкесін танып, екі әйелдің оның заңды әйелі мен қызы екенін түсінді. Оқиға баяндаушыға үлкен әсер етті және оны өзінің демеушісінен (бай ақ кісі) айырылып, афроамерикандық музыкалық формаларды дамыту миссиясымен АҚШ-қа оралуға итермеледі.

Линчтеу

Бұрынғы қара нәсілді адам Оңтүстікте музыкасын жасамаға белсенген кезде, ол бір қара адамды линчелеп өлтіруге куә болды. Халық оны асып өлтіргісі келді, бірақ оның орнына өртеп жіберді. Бұрынғы түсті адам көргенін егжей-тегжейлі сипаттайды: «Ол қимылдады, құрғап, тізбектерін тартып, содан кейін мен ешқашан ұмыта алмайтын зарлы айқайлар мен аңыраулар шығарды». Баяндаушы осы зорлық-зомбылықтың нәсілшілдігіне қатты қорқыныш білдіреді. Ол былай деп жалғастырды: «Айқай-шу мен аңыраулар от пен түтінмен басылды, бірақ көздері ұяларынан шығып, жақтан жаққа ауналып, көмек сұрады, бірақ ешкім жауап бермеді». Сол күнгі оқиға оның есінде терең бойға сіңіп, миында өрнекті қалыптастырды. Ол былай деп аяқтады: «Кейбіреулері қуанышпен айқайлады, ал енді біреулері жасағандарына таңырқады, ал кейбіреулері көріп қалғандарынан жиреніп, бас бұрды. Мен тұрған жерімде қозғалмай, көргім келмейтін нәрселерден көздерімді айыра алмадым». Көптеген сыншылар Джонсонның осы көріністі линчелеуге қарсылықты күшейту үшін жазғанын айтады. Ғасырдың басында Оңтүстіктегі штаттарда жаңа конституциялар мен сайлау құқығын шектеу саясаты (салықтар, сауаттылық сынақтары, «әкелер заңы» және ақ тізімдер) арқылы қара нәсілді азаматтардың сайлау құқығын жоғарлаған кезде, қара нәсілді адамдарға қарсы линчелеулер ең көп орын алды. Майкл Беруб былай деп жазады: «Джонсон кітапты, көбінесе, елді шарлап келе жатқан линчелеу толқынын тоқтатуға тырысу үшін жазғаны сөзсіз». Линчтен кейін бұрынғы түсті адам ақ адам болып «көрінуге» шешім қабылдайды. Ол өзінің расасын дәріптеу үшін музыка жасау арманынан бас тартып, «жазасыз жануардан да нашар қаралатын адамдармен» немесе басқа адамдарға осылай қарайтын адамдармен байланыстырылуды қаламайды деп ойлайды. Ол жай ғана бейтарап болуды қалайды. Бұрынғы түсті адам «қара нәсілді жоққа шығармаймын, сондай-ақ ақ нәсілді де талап етпеймін» деп мәлімдейді.

Өту

Әлем бұрынғы түсті адамды ақ деп қабылдады. Біздің баяндаушымыз өмірінің қалған бөлігінде ақ адам ретінде "өткен" және өзінің автобиографиялық баяндамасын "Бұрынғы түсті адам" деп атады. Сонымен қатар, баяндаушы балалық шақтағы досы "Шини" қазір негр колледжінде профессор ретінде сабақ беретінін біледі. Бұл өзін өтіп кетуді таңдаған өзі мен африкалық американдық мұрасын қабылдаған Шини арасындағы қарама-қайшылықты көрсетеді. Ақырында баяндаушы ақ әйелмен таныса бастайды, бұл оның афроамерикалық мұрасын ашуға немесе ашпауға қатысты ішкі дилеммаға әкеледі және ол оған үйленуге ұсыныс жасайды. Екі жігіт Шинимен кездескеннен кейін, баяндаушы "қасиетті қара жігіттің қаншалықты қызығушылық тудыра алатынына таңғалады", баяндаушы оған өзінің құпиясын ашуға шешім қабылдайды. Алғашында ол шошып, қашады, ал баяндаушы оған ойлануға жеткілікті уақыт беруге шешім қабылдайды. Ақырында, ол оның аянды сіңіріп, оны қабылдауға шешім қабылдады. Олар кейінірек үйленіп, екі балалы болады, ал баяндаушы өмірін табысты, бірақ орташа бизнесмен ретінде өткізеді. Оның әйелі екінші баласын туған кезде қайтыс болады, сөйлеуші екі баласын жалғыз тәрбиелейді. Кітаптың соңында, бұрынғы түсті адам былай дейді: Менің балаларыма деген махаббатым мені өзімнің қандай екеніме қуанышты етеді және басқаша болуды қалаудан сақтайды; бірақ кейде мен кішкентай қорапты ашқанда, онда мен әлі де тез сарғайып бара жатқан қолжазбаларымды сақтаймын, жоғалған арманның, өлі амбицияның, құрбан болған таланттың жалғыз қолжетімді қалдықтары, мен ойды басып тастай алмаймын, өйткені мен төменгі бөлігін таңдадым, мен тұңғыштығымды бір қап тағамға саттым. "Өтпеу" дегенді қара нәсілді болдырмау деген шешім деп түсіндіруге болады. Ол "өзін ұстап тұрғанына өкініп отыр" дейді. Бұрынғы түсті адам қара нәсілді болғаны үшін ешбір кедергіге ұшырамаған санаулы адамдардың бірі еді. Ол жақсы білімді, ақылды, терісі ашық адам еді. Көпшілік оның ақ түсті екенін айтты. Алайда оның таланты қара музыкада болды. Ол негр болудан қорыққандықтан, музыкалық талантын тастап, ақ адам болу үшін "қалыптасты". Бұл нәсілдік кемсітушілікке байланысты әлеуметтік шиеленістердің бір көрінісі; ол қоғамның афроамерикалық музыканы сүйгенін немесе көпшіліктің арасында ақ болудың қауіпсіздігі мен ыңғайлылығын таңдауды мәжбүрлегенін сезінді. Ақ жігіт бұрынғы түсті адамды өзі сияқты қабылдады, бірақ басқалар оны қабылдамайды деп қорықты. Ол аралас нәсілді балаларды "ақ" болып өсіру арқылы қорғауға шешім қабылдады. Ол оларға барлық мүмкіндіктерді бергісі келді.

Жарыс, өтпелілік және қайғылы мулат

Баяндаушы кейбір жағынан қайғылы мулаттың стереотипін бейнелейді, алайда, қатаң құлдырауға ұшырағаннан гөрі, оның трагедиясы одан да күштірек қарсылық тудырады. "Бұрынғы түсті адам" өзі үшін ғана емес, балалары үшін де (олар "ақ" болып өссе деген ниетпен) қорқынышпен, өзінің афроамерикандық нәсілді дамытудағы әлеуеті мен жоғары мақсаттарына қарамастан, төменгі деңгейде өмір сүруге мәжбүр болады. Осы тұста, оның балалық шағындағы досы "Шини" және оның символдық есімі баяндаушыға қарама-қарсылық тудырады. Баяндаушы бала кезінен-ақ таң қылып, "өтпеуге" бейімділігі оны тек армандаудың орнына іс-қимылға түсуге итермелейді. Романның соңында Шини өзінің нәсілдік тамырына құрмет көрсетіп, қоғамға пайдалы болып, мәдениет пен беделге ие болады, ал баяндаушы өзінің нәсілдік тегін ашу қаупінен сақтану үшін орташа және көлеңкеде қалады. Сюжетте маңызды өзгеріс Парижде "Фауст" қойылымы кезінде болады, онда баяндаушы бай ақ әкесі мен оның заңды отбасын, соның ішінде биологиялық қарындасын көреді. Роман бойында баяндаушы үнемі келісімге келуге тырысады. Соңғы келісім – оның армандары мен қабілеттерін орташалыққа сату, "өтпеуге" және балаларына да солай мүмкіндік беру, бұл тозаққа түсу ме, әлде үздіксіз күрес пе деген сұрақ тудырады.