Кіріспе

Чикано қозғалысының идеологиясы. Чиканизм, чиканолардың иммигранттар емес, түпкілікті тұрғындар екендігіне негізделген, Ацтланды АҚШ-тың оңтүстік-батысында орналастыру арқылы қалыптасты. Чиканизм чиканоларға жаңа ұлттық сезім сыйлады, бұл отбасы ұғымын барлық чикано халқына кеңейтті. Барриолар, яғни жұмысшы табының аудандары, халықтың мәдени орталықтарына айналды.

Шолу

1960 және 1970 жылдар аралығында АҚШ бойынша көптеген мексикалық-американдықтар әлеуметтік және саяси өзгерістер үшін күресу мақсатымен бірікті. Бұл қозғалыс Чикано қозғалысы деп белгілі болды және 1960-шы жылдарда мексикалық-американдық қауымдастығының тапқан жағдайына наразылық ретінде пайда болған әлеуметтік қозғалыс ретінде анықталады. Бұл эмоционалды, бірақ көбінесе зорлықсыз реформа қозғалысы қауым үшін маңызды бірнеше мәселені қамтыды. Олардың ішінде мәдени ыдырау қаупі, экономикалық және әлеуметтік мобильділіктің жетіспеуі, кең таралған кемсітушілік және білім беру мекемелерінің нашарлығы болды. Қозғалыс мексикалық-американдықтардың қоғамдағы өз бейнесін өзгертуге әкелді. Бұл мәселе мексикалық-американдық қауымдастығында АҚШ-қа келгеннен кейін сезілген қысым мен кедергілерге байланысты туындады. Осы оқшаулану сезімімен күресу үшін Чикано қозғалысы барлық чиканоларды, әлеуметтік жағдайларына қарамастан, біріктіруге тырысты. Қозғалыс үшін қауымдық күш беру маңызды болды, өйткені олар американдық қоғамда азшылық құрады. Сондықтан, олардың мақсаттарын бірлесіп ілгерілету үшін қауымдық ұйымдастыру өте маңызды болды. Қозғалыстың негізгі сұрағы – американдық қоғамда мексикалық болу дегеніміз не? Чикано мәдениеті мексикалық-американдық қауымдастығы ұстанған көптеген идеяларға негізделді. Қозғалысқа қатысқан зиялылар мен өнершілер, жазушылар өз мәдениетін көрсететін жаңа өнер формаларын жасады. Мысалдарға Мексиканың байырғы мұрасының құндылықтары және екі тілді, кейде көп тілді әдеби туындылар жатады. Қозғалыстың мақсатының бір бөлігі – американдық қоғам мен мәдениетке ассимиляцияны сынап, мексикалық-американдықтардың құрбандыққа ұшырауына күмән тудыратын тарихты құру болды.

Ұлтшылдық

Ұлтшылдық 1960 жылдары Чикано қозғалысының басты тірегі болды. Чиканизм мәдениетті кез келген құнмен бекіту идеясына терең ​​байланысты. Чиканолардың өзін-өзі анықтауы арқылы кең ауқымды және қоғамдық деңгейде жұмылдыру мен ұйымдастыру мүмкін болды. Олардың ұлтшылдыққа сенуі олардың көркемдік және ұйымдық мақсаттары мен күш-жігерінен көрінеді. Чикано көркемдігінің барлық түрлері мұраны дәріптеуі керек болды, әйтпесе оларды Чикано деп санау мүмкін емес еді. Ұлтшылдыққа және «Мен Хоакинмін» сияқты көркемдік құндылықтарға негізделген бағдарлама арқылы мексикалық америкалықтардың бір тобы Чиканизмнің жаңа туы астында бірігіп, ғасырлар бойы басылып келген тарихы бар халықты құрды. Чикано ұлтшылдығының идеологиясы Америкадағы Чиканолардың тәжірибесіне қайнар көздік етеді. Қоғам ассимиляцияны ынталандырса да, Чиканолар мәдениетін сақтау үшін күшті күресті, бұл ассимиляцияға түбегейлі қарсы келетін мәдени ұлтшылдық арқылы жүзеге асты. Чикано идеялары көбінесе отаршылдыққа қарсы күреске түскендердің идеяларымен үйлеседі, себебі екі топ та үстемдік риторикасына немесе мәдениетіне қарсы күреседі. Империализмге қарсы осы үндеудің барлық Чиканолардың әлеуметтік жағдайына қарамастан, бірігуіне себепкер болды. Чиканизм идеологиясы Чиканолардың барлығының, олардың әлеуметтік жағдайына немесе сыныбына қарамастан, қанаушылыққа қарсы күресу үшін бірігуге шақырды. Чиканизм үшін Чиканолардың ешбір тобы қозғалыста шеттетілмеуі маңызды болды, өйткені бұл әртүрлі топтарды шеттетуге қарсы олардың үндеуіне қайшы келер еді. Бұл оларға қозғалыстың барысында құжаттары жоқ мексикалық иммигранттарды өз күресіне тарту үшін өз түсініктерін қайта құруға мүмкіндік берді. Бұл екі себеппен маңызды болды: иммигранттардың көп саны және үкімет тарапынан қолдауға зәруліктері.

Жастық шақ

Чикано қозғалысы барлық әлеуметтік топтарды қамтыды. Чикано идеологиясының көп бөлігі азшылықтың қиындықтарымен күресуге қатысты болғандықтан, қозғалысқа барлық топтан шыққан чиканолар қатысты, ересектер ғана емес. Чикано қозғалысы жастарға үлкен сенеді. Көптеген чикано жастары американдық расизмге қарсы күресуге және чикано күнтәртібін ересектерге қарағанда жақсырақ ілгерілетуге өзінің қабілетін сенді, және бұл жастардың қозғалысқа қатысуында және қозғалыс басшыларының жастарға назар аударуында көрінді. Чикано студенттері Чикано қозғалысының философиясы мен іс-қимылдарының негізін талдау арқылы қозғалысқа үлкен үлес қосты. Жастар Чикано наразылықтарына, митингілеріне және шерулеріне қатысқан адамдардың көп бөлігін құрады. 1969 жылғы наурыз айында Денверде өткен бірінші Чикано жастар азаттық конференциясында "Plan Espiritual de Aztlán" манифесті жазылды. Корки Гонзалестің "Әділет үшін крест жорығы" ұйымының қолдауымен өткен конференцияда қозғалысқа қатысқан түрлі чикано топтары бас қосты. Конференция әлеуметтік революция мен мәдени ерекшеліктерге бағытталды. Гонзалес сонымен қатар конференцияда колледж бітірген студенттерді қозғалысқа қатысқан ауыл жастарынмен байланыстыруды көздеді. Бұл Гонзалес үшін маңызды болды, өйткені ол көптеген студенттердің қауымдастықты тастап, қайта оралмайтынын байқады, және ол колледж бітіргендер мен басқа чикано жастары арасындағы қарым-қатынасты дамытқысы келді. Бұл қауымдастықтағы адамдардың бір-біріне жақын болуының маңызды жолы еді.

Сесар Чавес

Сезар Чавес (31 наурыз 1927 – 23 сәуір 1993) – еңбек құқықтары үшін күрескен аса ықпалды белсенді. Ол Долорес Хуертамен бірлесіп, Біріккен ауыл шаруашылығы жұмысшылары (United Farm Workers) ұйымын құрды, ол шаруашылық жұмысшыларының еңбек құқықтары үшін күресте маңызды рөл атқарды. Чавес кейде Чикано және еңбек қозғалыстарымен байланысын сақтауда қиындықтарға тап болды. Ол еңбек қозғалысының нәсілдік шекаралардан асып түсуі керек деп ойлады, бірақ оның күресі негізінен ауыл шаруашылығы жұмысшыларына қатысты, ал олардың көп бөлігі мексикалық американдықтардан құралды. Осы себепті ол қозғалыстан толығымен қол үздіре алмады және көпшілік оны Чикано халқының батыры ретінде қабылдады. Ол наразылық акциялары, бойкоттар, шерулер мен аштық ереуілдері арқылы ұлттық назар аударды. Алайда, одан да маңыздысы – Чавестің басшылығымен UFW ұйымы Калифорниядағы жүзім өсірушілерге қарсы өткізген кең ауқымды бойкот болды. Оның нәтижесінде 1975 жылғы Ауыл шаруашылығы еңбек қатынастары заңы қабылданды, ол шаруашылық еңбекшілерінің жағдайын жақсартты және оларды қорғады. Чавес бұл жағдайға қанағаттанды ма, жоқ па, оның Чикано қозғалысына тікелей қатысы бар еді, себебі оның ізінше көптеген жұмысшылар озін осы қозғалыстың өкілі деп санады. Ол мұны түсінді және өзінің қозғалысына қолдау жинау үшін символдық бейнелерді пайдаланды. Ол ата-тегінің тамырларын, діни нышандарды қолдады, сондай-ақ мексикалық американдықтардың санасында әділдік күресінің символы болған күндері наразылықтар мен бойкоттар ұйымдастырды. Ол зорлықсыз тактиканы қолданғанымен танымал және бүгінге дейін АҚШ-та 20 ғасырдың ең маңызды адам құқықтары белсендісінің бірі саналады.

Жозе Анхель Гутьеррес

Хосе Анхель Гутьеррес (1940 ж.т.) – Арлингтондағы Техас университетінің адвокаты және профессоры. Ол мексикалық-америкалық дәрігердің ұлы болып дүниеге келді және салыстырмалы түрде жақсы өмір сүрді. 12 жасында әкесі қайтыс болғаннан кейін, оның өмірі түбірінен өзгерді. Ол енді қарапайым мексикалыққа айналды, соның салдарынан мексикалықтар да, ақ нәсілділер де оған өзгеше қарай бастады. Ол өте ерте жасында мексикалық-америкалықтардың қысымға ұшырағанын сезінді, бұл оның өмір бойы олардың жағдайын жақсартуға ұмтылуына себеп болды. Ол Чикано қозғалысы кезінде өте белгілі болды және Мексикалық-Америкалық жастар ұйымының (MAYO) негіс қалаушы мүшесі болды. Гутьеррес сондай-ақ, Partido Nacional de La Raza Unida, яки Raza Unida партиясының құрылуына көмектесті және бұл партияның президенті болды. Раза Юнида партиясы – Техас, Калифорния және басқа оңтүстік-батыс штаттарында сайлауға түскен кандидаттарды қолдау мақсатымен құрылған мексикалық-америкалық саяси ұйым. Кейін Корки Гонзалес Раза Юнида партиясының Денвердегі бөлімшесін құруға көмектесті. Гутьеррес басшылығымен Раза Юнида партиясы көптеген наразылық шерулерін және бойкоттарды ұйымдастырды. Олар тікелей демократияны іске асыруда да жетістікке жетті. Раза Юнида партиясы дауыстарды біріктіріп, Чиканолардың мәртебесін арттыру үшін бірқатар жергілікті лауазымдарға ие болды. Ол көптеген танымал басылымдарды таратып, олардың ішінде "Мексикалықтармен қалай қарым-қатынас жасауға болатыны туралы гринго нұсқаулығы" атты кішкентай, нашар басылған кітапшасы болды. Ол өз еңбектерін барлық мүмкіндікпен таратып, тіпті кейде оларды машинасының багажникомнен сататын. Ол чиканолардың білім беру және саяси салалардағы беделін арттыруға зор үлес қосты.

Рейес Лопес Тихерина

Рейес Лопес Тихерина (1926–2015) 1960-1970 жылдары Чикано қозғалысының ең көп дау тудырған көшбасшысы болды. Ол сонымен қатар қозғалыстың ең символдық көшбасшысы еді. Жозе Анхель Гутьеррес Тихеринаның Чикано қозғалысына қатысқандардың қиялын баурап алғанын және оларды АҚШ жерімен байланыстарын нығайтқанын айтты. Ол АҚШ үкіметінің, қорғауға міндетті болған Мексика жерлеріне қатысты немқұрайдылығына назар салды. Мексикалық американдықтардың жерлерін сот арқылы қайтаруға мүмкін болмаған соң, Тихерина одан да қатаң шараларға көшті. Ол «Алианса Федераль де Мерседес» ұйымын құрды. Бұл ұйым мексикалық мұраны қадірлеуге және Мезоамерикамен туыстық байланысты атап өтуге ұмтылды. Содан кейін болған екі маңызды оқиға оны Чикано қозғалысы тарихында мәңгілікке сақтап қалды. Біріншісі – Санта-Феге жасаған жорығы, онда ол Карсон ұлттық орманның бір бөлігін басып алды, себебі ол бұл жердің Мексика жер грантын алғандарға тиесілі деп сенді. Штат күштерін жұмылдырды, және Тихерина 5 күннен кейін бас тартуға мәжбүр болды. Оның қатысқан келесі маңызды оқиғасы – 1967 жылы сот үйіне жасалған шабуыл. Бұл екі оқиғаның тікелей әсері болмаса да, олардың екеуі де өте символдық болды және Чикано қозғалысын жандандыруға көмектесті. Тихеринаның іс-әрекеттері Чиканоларға қозғалыстың күресіп жатқан мақсаттарына шын жүрекпен сенуге мүмкіндік берді, әсіресе оның түрмеге қамалуы оны шейітке айналдырғаннан кейін. Оның мұрасы Чикано қозғалысының беделін нығайтуға үлкен үлес қосты.

Долорес Хуерта

Долорес Хуерта (1930 ж.т.) – чикана феминисі, ол тікелей Сесар Чавеспен жұмыс істеді және Біріккен шаруалар қозғалысының көрнекті көшбасшысы болды. 1955 жылы ол белсенділік жолын бастады, Фрэнк Россқа испаноязықты халықтың экономикалық жағдайының жақсаруы үшін күрескен Қоғамдық қызмет ұйымының Стоктон бөлімін құруға көмектесті. «Бұл ұйым сегрегациямен және полицияның зорлық-зомбылығымен күресті, сайлаушыларды тіркеу науқандарын жүргізді, қоғамдық қызметтерді жақсартуға және жаңа заңдар қабылдауға ұмтылды». Хуерта белсенділікпен кішкентай жергілікті деңгейде бастады, бірақ 1960 жылдары Ауыл шаруашылығы жұмысшыларының қауымдастығын құрды. «Осы ұйымдарда жұмыс істеген кезінде Долорес тағы бір белсенді және еңбек көшбасшысы – Сезар Чавеспен танысты». Чикана әйелдері жеке күресіне қарсы тұру үшін бірікті. Видалдың айтуынша, чикана әйелдерінің толық азаттыққа жетуі үшін Әйелдердің азаттық қозғалысы мен Чикано қозғалысының ішінде белсенді болуы қажет. Видалдың «La Raza-ның жаңа дауысы: Чиканалар өз пікірін білдіреді» еңбегі феминизмдегі маңызды тұжырым – интерсекционалдықтың мысалын көрсетеді. 1971 жылы Эльма Баррера алғашқы Ұлттық Чикана конференциясын ұйымдастырды. Ол жасаған мәлімдемесінде шіркеудегі және үйдегі еркектерге қарсы шықты, содан кейін Чикано қауымдастығы үшін тегін және заңды түрде аборт жасау және тууды бақылау қажеттігін айтты, оны чиканалар бақылауы тиіс. Конференцияда «Жыныс және чиканалар» және «Чикана стилінде неке» деп аталатын екі манифест жазылды. Бұл құжаттарда қоғамды ұйымдастыру және әйелдердің өз денелерін бақылау құқығы талап етілді. Олар сондай-ақ аналардың үйдегі рөлін өзгертіп, балаларына дәстүрлі гендерлік рөлдер мен мінез-құлықты өзгертетіндей білім беру қажеттігін жақтады. Чиканалар кездесулерін жалғастырды және Чикано және феминистік қозғалыстарға қатысу мүмкіндігін алды.

Чикано қозғалысы

1960-шы жылдардағы Чикано қозғалысы, сондай-ақ Эль-Мовименто деп те аталады, мексикалық американдықтардың күш-қуатын арттыруға негізделген қозғалыс болды. Ол қоғамдық ұйымдастыру идеяларына, мәдени бекіту нысанындағы ұлтшылдыққа және Мезоамерикамен ата-бабалық байланысқа берілген символдық маңызға негізделген. Қозғалыс талап еткен реформаларға жер иеліктерінің қайтарылуы, шаруалардың құқықтары және жақсы білім беру мүмкіндіктеріне қол жеткізу кірді. Қозғалыстың мақсаты – АҚШ-тағы мексикалықтардың біртүтастығын нығайту. Чикано қозғалысынан маңызды оқиғалар мен ұйымдар туды. Олар студенттердің бірнеше наразылық акцияларына қатысты. 1968 жылы Денвер мен Шығыс Лос-Анджелесте екі акция өтті. Бұл наразылықтар мектептердегі теңдік пен чиканолар үшін жақсы жағдайлар үшін күресте маңызды рөл атқарды. 1970 жылы Чикано мораторийін өткізді. Оның мақсаты Вьетнам соғысына қарсы шығу және соғыс қолдаған күрделі, қиылысқан кемсітушілікке наразылық білдіру болды. Чикано қозғалысы соғысқа қарсы болды және оған қарсы бірнеше жыл бойы күресті. Олар тіпті вьетнамдықтарды империалистік ақ американдық күштерге қарсы өз серіктері ретінде қарастырды. Қозғалыс үшін тағы бір маңызды оқиға – Родольфо "Корки" Гонзалес ұйымдастырған Ұлттық Чикано жастар азаттық конференциясы. Конференция бірнеше жыл қатарынан өтті және АҚШ-тағы чиканоларды біріктірудегі рөлі өте маңызды болды. Алғашқы отырысында конференция "Астлан рухани жоспары" жобасын жасады, ол Чикано қозғалысының негізгі құжаты болды. Ол чиканолардың ұлтшылдығын "жаппай жұмылдыру мен ұйымдастырудың ортақ белгісі" ретінде пайдалануы керек деген тұжырыммен басталады. Құжат олардың жеті ұйымдық мақсатын анықтайды: Ла Разаның азаттығы үшін халық санасындағы бірлік; өз өмірі мен қоғамдарының экономикалық бақылауын ұстау, пайдаланусыз; чиканоларға қатысты білім беру; өткен іс-әрекеттер үшін өтемақы беру негізінде халыққа қызмет ететін институттар; қоғамның біріккен күшіне сүйенетін өзін-өзі қорғау; қозғалыстың рухани тірегін нығайту үшін мәдени құндылықтарды пайдалану; және тәуелсіз әрекеттер арқылы саяси азаттық. Құжатта сондай-ақ халықты хабардар ету, ірі демонстрациялар мен наразылықтар ұйымдастыру, саяси партиялар құру және қатысу демократиясын қолдану сияқты шаралар да қарастырылған. Кейбіреулер Чикано қозғалысы 1970-ші жылдарда аяқталды деп санайды, бірақ басқалары қарқынның өзгеруіне қозғалыс ішіндегі мәдени жаңару себеп болды деп есептейді.

Чикано қозғалысы кезінде және одан кейін

Чикано өнері 1960-шы жылдары Чикано қозғалысының ажырамас бөлігіне айналды. Бұл жаңа көркемдік өркендеу, күшейген саяси белсенділік пен мәдени мақтаныш арқасында дамыды. Көптеген зиялылар бұл ішкі көркемдік қозғалысты Чикано мәдени қайта жаралуы деп қарастырады. Чикано өнері қауымдастық, белсенділік және ата-тектік байланыстар сияқты бірқатар берік идеологияларға негізделген. Чиканолар жасаған фрескалар, романдар, газеттер, мүсіндер, суреттер және өзге де шығармашылық түрлер Чиканизмді қалыптастыруға көмектесті және осы жаңа қалыптасқан топқа жүздеген жылдық тарихты ұсынды. Чикано идеологиясын қалыптастырудағы көркемдік қозғалыстың рөлін бағаламай болмайды. Бұл мәдени бекітуге негізделген қозғалыс болды, ал көркемдік өрнек – чиканолардың мұра мен бостандықты тойлаудың басты құралы. Уақыт өте келе Чикано өнері өзгеріп, өзіне сүйенген қауымдастықтың қалыптарын қабылдады. Көптеген Чикано суретшілері «эль-баррио» бейнелерін сомдады және күнделікті күрестерін жақтап, көрермендерімен байланысуға тырысты. Қауымдық құрылымға ден қою аса маңызды болды, сондықтан Чикано аймақтарындағы жастарды қолдаған көптеген галереялар ашылды. Граффити де Чикано аудандарындағы Чикано өнерінің маңызды көрінісіне айналды. «Фантомдық көріністер: Қозғалыстан кейінгі Чикано өнері» атты еңбегінде Рита Гонзалес, Говард Фокс және Чон Нориега авторлары Чикано өнерінің көптеген трансформацияларын және одан кейін туған пікірталастарды егжей-тегжейлі сипаттайды. Қозғалыс өзінің күшін жоғалтқан кезде, зиялылар Чикано өнері деп не саналатынын талқылай бастады. Бұл пікірталаста өнердің ешқандай қалыпқа сыймауы және классикалық еуропалық көркемдік ұғымдарға қарсы болуы керек екені айтылды. Чикано өнерінің ерекшеліктері туралы ешбір нақты қорытындыға келмеді, бірақ мәдениетті, қауымдастықты немесе Мезоамерикалық байланыстарды қолдайтын көптеген формалар Чикано өнерінің түрлері деп есептеледі.