Кіріспе

Чанд Бардайдың ортағасырлық үнді эпосы "Притвирадж Расо" (IAST: Pṛthvīrāja Rāso) – Брадж тіліндегі Притвирадж Чуаханның (шамамен 1177–1192 жылдары билеген) өмірі туралы эпостық өлең. Мәтінге сәйкес, оның авторы Чанд Бардай, патшаның сарай ақыны болған. Мәтіннің ең ерте сақталған түрі 16 ғасырға дейін жетеді, бірақ кейбір ғалымдар оның ең көне нұсқасын 13 ғасырға жатқызады. 19 ғасырға қарай Раджпут әулеттерінің қолдауымен түпнұсқа мәтінге бірнеше қосымшалар мен өзгерістер енгізілген. Қазірде мәтіннің төрт редакциясы бар. Онда тарихи фактілер мен қиял-ойдан туған аңыздар араласқан, сондықтан ол тарихи тұрғыдан сенімді деп есептелмейді.

Авторлығы мен күні

Дәстүр бойынша, «Притвирадж Расо» поэмасын Притвирадждың сарай ақыны (радж кави) Чанд Бардай жазған. Соңғы тарау, Чанд Бардай мен Притвирадждың өлімі туралы баяндайтын, Чанд Бардайдың ұлы Жалха (немесе Жалхан) жазған делінеді. Көптеген қазіргі ғалымдар «Притвирадж Расо» поэмасы Притвирадж заманында жазылмаған деп санайды. Мәтіннің тілі 12 ғасырдан әлдеқайда кейінгі мерзімді көрсетеді, ал оның қазіргі редакциясы 13 ғасырдағы патша Самарси (Самарсима немесе Самар Сингх) туралы айтады, оны Притвирадждың замандасы ретінде дұрыс емес көрсеткен. Дегенмен, кейбір ғалымдар Чанд Бардайдың Притвирадждың тарихи сарай ақыны болғанына және ол «Притвирадж Расо» поэмасының қазіргі нұсқасының негізін құрайтын мәтінді жазғанына сендіреді. Гуджараттың Дхаранжовали ауылында табылған «Притвирадж Расо» поэмасының ең ерте қолжазбасы 1610 жылмен даталанады. Бұл қолжазба мәтіннің ең қысқа редакциясын қамтиды, ал оның тілі 17 ғасырдың басқа қолжазбаларына қарағанда көне. Бұл ең қысқа редакция 1600 жылға дейін, 16 ғасырдың соңында жасалған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Наруттамадас Свами, Намвар Сингх және Синтия Талбот сияқты ғалымдар мәтінді моғол императоры Акбардың (1556–1605 жж.) билігі кезінде, 16 ғасырда жазылған деп санайды. Бұл теория 1587 және 1597 жылдар шамасында жазылған екі повествование «Притвирадж Расо» сюжетінің негізгі мазмұны екеніне негізделген: бұл повествование парсы тіліндегі «Айн-и Акбари» және санскрит тіліндегі «Суржана Чарита» мәтіндерінде кездеседі. «Притвирадж Расо» поэмасындағы кейбір эпизодтар (Қаймас есімді министрдің болуы немесе Притвирадждың Гурид патшасынан жеңілуі) бұрынғы мәтіндерде айтылған, бірақ бұл бұрынғы мәтіндер «Притвирадж Расо» сюжетіне сәйкес келмейді. Мысалы, 15 ғасырдағы «Хаммира Махакавия» мәтіні, шаухан демеушісі үшін жазылған сияқты, «Притвирадж Расо» поэмасындағы батырлық эпизодтарды атамайды. Егер мұндай эпизодтар 15 ғасырда белгілі болғанда, «Хаммира Махакавия» авторы оларды атап өтпеген болар еді. Бұл кейбір авторлардың болжауы бойынша, «Притвирадж Расо» повествованиелері 15 ғасырда ауызша түрде болмағанын көрсетеді.

Пікірлер

"Притвирадж Расо" поэмасының ең көне сақталған нұсқасы 16 ғасырдан келеді. Ол 1610 жылы Кальянмалдың немересі, Биканер раджпуты үшін көшірілген қолжазба түрінде сақталған. Синтия Талбот, Нароттамдас Свами және Намвар Сингх сияқты ғалымдар мәтінді 16 ғасырда, Акбар билік кезінде жазылған деп санайды. Дегенмен, Рима Худжа және Раджастанның басқа да ғалымдары поэманың негізгі бөлігі Лата Апабрамша (кейде Латия Апабрамша деп те аталады) тілінде, 12-13 ғасырларға тән стильде жазылғанын айтады. 16 ғасырдан бері мәтіннің көлемі көптеген қосымшалар мен түзетулердің нәтижесінде едәуір ұлғайып, бірнеше редакциялар пайда болды. Қазіргі қолда бар редакциялардың тек шағын бөлігі ғана түпнұсқа нұсқаның бір бөлігі болуы мүмкін. Биканердегі 1300 шумақтан тұратын кішкентай қолжазба түпнұсқа мәтінге ең жақын. Ең толық нұсқасы – Удайпур (Мевар) қолжазбасы, ол 16 306 шумақтан тұратын дастан.

Притхивираджа Прабандхамен ұқсастықтар

Притвирадж Чуахан туралы айтылған ортағасырлық мәтіндердің ішінде Притвирадж Расо Притвирадж Прабандхамен кейбір ортақ белгілерге ие. Басқа мәтіндерден өзгеше, екі мәтінде Притвирадж бен оның Гурид қарсыласы Шиһаб әл-Динмен қатар үш ортақ кейіпкер кездеседі: Расодағы Притвирадждың жыршысы Чанд Бардай, Прабандхада Чанд Балиддика болып суреттеледі. Гахадавала патшасы Джайчанд Расода Притвирадждың қарсыласы ретінде бейнеленген. Прабандхада ол Джейчанд деп аталады және Притвирадждың қазасы туралы естігенде астанасының барлық жерінде тойлауға бұйрық береді. Притвирадждың кеңесшісі Расода Каймас, ал Прабандхада – Каймбаса деп аталады. Каймас немесе Каймбаса тарихи тұлға болған сияқты, өйткені ол Притвирадж тұсында жазылған «Притвирадж Виджая» кітабында Кадамбаваса деген атпен еске алынады. Ол басқа бір мәтінде де – 1336 жылғы санскрит тіліндегі Харатара гачча Паттавалиде айтылады. Алайда, бұл мәтіндерден айырмашылығы, Притвирадж Прабандхада патшаның осы кеңесшіге шабуыл жасауы туралы айтылады – бұл эпизод Притвирадж Расода да кездеседі. Притвирадж Прабандхада Каймбаса Притвирадждың сұңғысын ұстаған Пратапасимхамен жақсы қарым-қатынаста емес. Бір күні ол патшаға Пратапасимхаға шағымданады, бірақ Пратапасимха патшаны Каймбасаның Гурид жауына қолдау көрсеткеніне көндіреді. Келесі түнде патша Каймбасаны қараңғыда садақпен өлтіруге тырысады, бірақ ол қашып құтылады. Патша шабуылға қатысты ешқандай кінәсіздігін көрсетеді, бірақ Чанд Балиддика оқиғаны біліп, патшаны жеке айыптайды. Ертеңіне Притвирадж Каймаса мен Чанд Балидиканы қызметтен босатады. Кейін Каймбаса Гурид патшасы Шиһаб әл-Диннің Притвираджды жеңіп, тұтқынға алуына көмектеседі. Тұтқында болғанда Притвирадж Шиһаб әл-Динды өлтіру үшін Каймбасадан садақ пен жебе сұрайды, бірақ кеңесші оның жоспарын Шиһаб әл-Динге жеткізіп, сатқындық жасайды. Гурид сұлтанның орнына мүсін қойылады: Притвирадж мүсінге жебе атып, кейін Шиһаб әл-Диннің бұйрығымен таспен атқыланып өлтіріледі. Мәтін Притвирадждің тұтқындалу алдында соқыр болғанын көрсетеді, өйткені ол мүсіннің сынған дыбысын естігенде Шиһаб әл-Динды өлтіруге сәтсіздікке ұшырағанын түсінеді. Притвирадж Расода Каймас Карнатакадан келген бір құлға ғашық болып, патша аулауға кеткен кезде түнде онымен кездесу үшін патша сарайына барады. Притвирадждың Парамара патшайымы оған Каймас әйелдер бөлмесінің құпиялылығын бұзып жатыр деген шағыммен хат жібереді. Притвирадж түнде сарайға оралып, ескертусіз Каймасаға жебелермен шабуыл жасайды. Бірінші жебе Каймасаны жарақаттайды, ал екіншісі өлтіреді. Содан кейін Притвирадж Каймасты және оның құл сүйіктісін жасырын жерлейді, бірақ Чанд Бардай патшаның арсыз әрекеті туралы түсінде біледі. Кейін Притвирадж Самиогитаға үйленеді, оған құмарланып, мемлекеттік істерге көңіл бөлмейді. Ол Гурид патшасы Шиһаб әл-Динге жеңіліп, соқыр болады, бірақ кейін Чанд Бардайдың көмегімен садақ ату кезінде Гурид патшасын жебемен өлтіреді. Колумбия университетінің Оңтүстік Азия әдебиеті профессоры Фрэнсис Притчетт Каймасты өлтіру – «Притвирадж Расо» шығармасының түпнұсқа нұсқасының сюжетіне кіретін үш маңызды эпизодтың бірі екенін, қалған екеуі патшаның Самиогитамен қашып кетуі және Шиһаб әл-Динды өлтіруі екенін атап өтеді. Притчетт Притвирадждың Каймасқа жасаған шабуылы Шиһаб әл-Динды өлтіруіне көрініс беретінін айтады: алғашқы эпизодта Притвирадж қараңғыда нашар көрінетін жағдайда садақ ату қабілетін көрсетеді; екінші эпизодта ол соқыр болғанда осы жетістігін қайталайды. Сондай-ақ, Притвирадждың Каймасты негізсіз өлтіруі Гуридтерден жеңіліп, соқыр болуына әкелді деген пікір бар. Патшаның соқырлығын метафора ретінде қарастыруға болады: ол Самиогитаға ғашық болғаннан кейін мемлекеттік істерді елемеуге бастағанда, ол «өз патшалығына төнген қауіптерге соқыр болады». Притвирадж Расодан айырмашылығы, Притвирадж Прабандха Притвираджды дәріптемейді. Бұл жерде оның жебесі Каймасаны шағып тастамайды, бұл оның керемет садақшы емес екенін көрсетеді. Сонымен қатар, ол жыршысын қызметтен босатады және Шиһаб әл-Динды өлтіруге тырысқан әрекеті сәтсіз аяқталады. Джайнистік авторлар жазған «Притвирадж Прабандха» және «Прабхандха Чинтамани» кітаптарында Притвирадж лайықсыз патша ретінде бейнеленген. Алайда, «Притвирадж Расо» оны тамаша патша ретінде дәріптейді. Притвирадж Расо мен Притвирадж Прабандха арасындағы ұқсастықтар екі мәтіннің бірінен екіншісі алған болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ олардың қайсысы бірінші жазылғанын анықтау қиын, сондықтан аңыздың бастауын табу қиын. Мүмкін, Притвирадж Расо ертерек джайнистік әңгімелерге негіделген және Притвираджды жауларынан кек алған және қадірлі өліммен өлген батыр ретінде көрсету үшін оны өзгертіп жазған. Басқа мүмкіндік – джайнистік мәтіндер Притвирадж Расоның негізі болған ескі ауызша дәстүрден алған болуы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік – екі әңгіме де қазір жоғалып кеткен басқа бір мәтіннен бейімделген болуы мүмкін.

Меварлық рецензия

Қазіргі кезде қол жетімді мәтіндердің тілі көбінесе 15-шы ғасырдан кейінгі және Мевардың Сисодия әулетінің билеушісі Амар Сингх II тапсырысымен 17-шы ғасырда жасалған жинаққа негізделген. 16-шы ғасырдан бастап, Раджпут билеушілері Притвирадж Расоны батырлық ерліктері, романтика және кек алу элементтері үшін бағалаған. Осы себепті ол Раджпуттар арасында Притвирадждың ең танымал өмірбаянына айналды. Мәтінді Батыс ғалымдарына таныстырған Джеймс Тод оны шынайы тарихи дереккөз ретінде сипаттады, бірақ қазірдің өзінде ол сенімді емес деп есептеледі. Джеймс Тодтың жазбаларының нәтижесінде Притвирадж Расо Притвирадж Чохан туралы басқа да аңызға толы мәтіндерді (мысалы, Алха Ханд және Притвирадж Виджая) көлеңкеге түсірді. 1900 жылдан бастап Притвирадж Расоға негізделген бірнеше хинди тіліндегі әңгімелер жарық көрді. 1886 жылы Кавирадж Шьямалдас мәтіннің тарихи дұрыстығына күмән келтіріп, оның мерзімдемесінде қателіктер тапты. Притвирадж Расоны түпнұсқа мәтін ретінде қарағандар (мұсылман жазушыларының парсы тіліндегі тарихтарына қарсы) бұл алаңдаушылықты жоққа шығарды. Мевар мемлекетінің шенеунігі Моханлал Вишну Пандия жалған құжаттарды пайдаланып мәтіннің шынайылығын дәлелдеуге тырысты. Пандияның аргументтерін Г. Х. Оджа және Рам Нараян Дугар сияқты көрнекті ғалымдар қабылдамады. Орта ғасырлық Үндістан тарихы бойынша зерттеулер дамыған сайын, мәтіннің тарихи дұрыстығына қатысты басқа да мәселелер анықталды. 19-шы ғасырдың соңында Притвирадж Расоның тарихи шынайылығы туралы бір пікірге келу мүмкін болмады. Притвирадж Расо қатаң түрде тарих емес болғанымен, ол Солтүстік Үндістанның Кшатрия қауымдастықтарының әлеуметтік және рулық құрылымы туралы ақпарат көзі болып табылады.