Кіріспе
Чанд Бардайдың ортағасырлық үнді эпосы "Притвирадж Расо" (IAST: Pṛthvīrāja Rāso) – Брадж тіліндегі Притвирадж Чуаханның (шамамен 1177–1192 жылдары билеген) өмірі туралы эпостық өлең. Мәтінге сәйкес, оның авторы Чанд Бардай, патшаның сарай ақыны болған. Мәтіннің ең ерте сақталған түрі 16 ғасырға дейін жетеді, бірақ кейбір ғалымдар оның ең көне нұсқасын 13 ғасырға жатқызады. 19 ғасырға қарай Раджпут әулеттерінің қолдауымен түпнұсқа мәтінге бірнеше қосымшалар мен өзгерістер енгізілген. Қазірде мәтіннің төрт редакциясы бар. Онда тарихи фактілер мен қиял-ойдан туған аңыздар араласқан, сондықтан ол тарихи тұрғыдан сенімді деп есептелмейді.
The Prithviraj Raso (IAST: Pṛthvīrāja Rāso) is a Braj language epic poem about the life of Prithviraj Chauhan (reign. c. 1177–1192 CE). It is attributed to Chand Bardai, who according to the text, was a court poet of the king. The earliest extant copy of the text dates back to the 16th century, although some scholars date its oldest version to the 13th century. By the 19th century, several interpolations and additions had been made to the original text under the patronage from Rajput rulers. The text now exists in four recensions. It contains a mixture of historical facts and imaginary legends, and is not considered historically reliable.
Авторлығы мен күні
Дәстүр бойынша, «Притвирадж Расо» поэмасын Притвирадждың сарай ақыны (радж кави) Чанд Бардай жазған. Соңғы тарау, Чанд Бардай мен Притвирадждың өлімі туралы баяндайтын, Чанд Бардайдың ұлы Жалха (немесе Жалхан) жазған делінеді. Көптеген қазіргі ғалымдар «Притвирадж Расо» поэмасы Притвирадж заманында жазылмаған деп санайды. Мәтіннің тілі 12 ғасырдан әлдеқайда кейінгі мерзімді көрсетеді, ал оның қазіргі редакциясы 13 ғасырдағы патша Самарси (Самарсима немесе Самар Сингх) туралы айтады, оны Притвирадждың замандасы ретінде дұрыс емес көрсеткен. Дегенмен, кейбір ғалымдар Чанд Бардайдың Притвирадждың тарихи сарай ақыны болғанына және ол «Притвирадж Расо» поэмасының қазіргі нұсқасының негізін құрайтын мәтінді жазғанына сендіреді. Гуджараттың Дхаранжовали ауылында табылған «Притвирадж Расо» поэмасының ең ерте қолжазбасы 1610 жылмен даталанады. Бұл қолжазба мәтіннің ең қысқа редакциясын қамтиды, ал оның тілі 17 ғасырдың басқа қолжазбаларына қарағанда көне. Бұл ең қысқа редакция 1600 жылға дейін, 16 ғасырдың соңында жасалған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Наруттамадас Свами, Намвар Сингх және Синтия Талбот сияқты ғалымдар мәтінді моғол императоры Акбардың (1556–1605 жж.) билігі кезінде, 16 ғасырда жазылған деп санайды. Бұл теория 1587 және 1597 жылдар шамасында жазылған екі повествование «Притвирадж Расо» сюжетінің негізгі мазмұны екеніне негізделген: бұл повествование парсы тіліндегі «Айн-и Акбари» және санскрит тіліндегі «Суржана Чарита» мәтіндерінде кездеседі. «Притвирадж Расо» поэмасындағы кейбір эпизодтар (Қаймас есімді министрдің болуы немесе Притвирадждың Гурид патшасынан жеңілуі) бұрынғы мәтіндерде айтылған, бірақ бұл бұрынғы мәтіндер «Притвирадж Расо» сюжетіне сәйкес келмейді. Мысалы, 15 ғасырдағы «Хаммира Махакавия» мәтіні, шаухан демеушісі үшін жазылған сияқты, «Притвирадж Расо» поэмасындағы батырлық эпизодтарды атамайды. Егер мұндай эпизодтар 15 ғасырда белгілі болғанда, «Хаммира Махакавия» авторы оларды атап өтпеген болар еді. Бұл кейбір авторлардың болжауы бойынша, «Притвирадж Расо» повествованиелері 15 ғасырда ауызша түрде болмағанын көрсетеді.
Пікірлер
"Притвирадж Расо" поэмасының ең көне сақталған нұсқасы 16 ғасырдан келеді. Ол 1610 жылы Кальянмалдың немересі, Биканер раджпуты үшін көшірілген қолжазба түрінде сақталған. Синтия Талбот, Нароттамдас Свами және Намвар Сингх сияқты ғалымдар мәтінді 16 ғасырда, Акбар билік кезінде жазылған деп санайды. Дегенмен, Рима Худжа және Раджастанның басқа да ғалымдары поэманың негізгі бөлігі Лата Апабрамша (кейде Латия Апабрамша деп те аталады) тілінде, 12-13 ғасырларға тән стильде жазылғанын айтады. 16 ғасырдан бері мәтіннің көлемі көптеген қосымшалар мен түзетулердің нәтижесінде едәуір ұлғайып, бірнеше редакциялар пайда болды. Қазіргі қолда бар редакциялардың тек шағын бөлігі ғана түпнұсқа нұсқаның бір бөлігі болуы мүмкін. Биканердегі 1300 шумақтан тұратын кішкентай қолжазба түпнұсқа мәтінге ең жақын. Ең толық нұсқасы – Удайпур (Мевар) қолжазбасы, ол 16 306 шумақтан тұратын дастан.
Притхивираджа Прабандхамен ұқсастықтар
Притвирадж Чуахан туралы айтылған ортағасырлық мәтіндердің ішінде Притвирадж Расо Притвирадж Прабандхамен кейбір ортақ белгілерге ие. Басқа мәтіндерден өзгеше, екі мәтінде Притвирадж бен оның Гурид қарсыласы Шиһаб әл-Динмен қатар үш ортақ кейіпкер кездеседі: Расодағы Притвирадждың жыршысы Чанд Бардай, Прабандхада Чанд Балиддика болып суреттеледі. Гахадавала патшасы Джайчанд Расода Притвирадждың қарсыласы ретінде бейнеленген. Прабандхада ол Джейчанд деп аталады және Притвирадждың қазасы туралы естігенде астанасының барлық жерінде тойлауға бұйрық береді. Притвирадждың кеңесшісі Расода Каймас, ал Прабандхада – Каймбаса деп аталады. Каймас немесе Каймбаса тарихи тұлға болған сияқты, өйткені ол Притвирадж тұсында жазылған «Притвирадж Виджая» кітабында Кадамбаваса деген атпен еске алынады. Ол басқа бір мәтінде де – 1336 жылғы санскрит тіліндегі Харатара гачча Паттавалиде айтылады. Алайда, бұл мәтіндерден айырмашылығы, Притвирадж Прабандхада патшаның осы кеңесшіге шабуыл жасауы туралы айтылады – бұл эпизод Притвирадж Расода да кездеседі. Притвирадж Прабандхада Каймбаса Притвирадждың сұңғысын ұстаған Пратапасимхамен жақсы қарым-қатынаста емес. Бір күні ол патшаға Пратапасимхаға шағымданады, бірақ Пратапасимха патшаны Каймбасаның Гурид жауына қолдау көрсеткеніне көндіреді. Келесі түнде патша Каймбасаны қараңғыда садақпен өлтіруге тырысады, бірақ ол қашып құтылады. Патша шабуылға қатысты ешқандай кінәсіздігін көрсетеді, бірақ Чанд Балиддика оқиғаны біліп, патшаны жеке айыптайды. Ертеңіне Притвирадж Каймаса мен Чанд Балидиканы қызметтен босатады. Кейін Каймбаса Гурид патшасы Шиһаб әл-Диннің Притвираджды жеңіп, тұтқынға алуына көмектеседі. Тұтқында болғанда Притвирадж Шиһаб әл-Динды өлтіру үшін Каймбасадан садақ пен жебе сұрайды, бірақ кеңесші оның жоспарын Шиһаб әл-Динге жеткізіп, сатқындық жасайды. Гурид сұлтанның орнына мүсін қойылады: Притвирадж мүсінге жебе атып, кейін Шиһаб әл-Диннің бұйрығымен таспен атқыланып өлтіріледі. Мәтін Притвирадждің тұтқындалу алдында соқыр болғанын көрсетеді, өйткені ол мүсіннің сынған дыбысын естігенде Шиһаб әл-Динды өлтіруге сәтсіздікке ұшырағанын түсінеді. Притвирадж Расода Каймас Карнатакадан келген бір құлға ғашық болып, патша аулауға кеткен кезде түнде онымен кездесу үшін патша сарайына барады. Притвирадждың Парамара патшайымы оған Каймас әйелдер бөлмесінің құпиялылығын бұзып жатыр деген шағыммен хат жібереді. Притвирадж түнде сарайға оралып, ескертусіз Каймасаға жебелермен шабуыл жасайды. Бірінші жебе Каймасаны жарақаттайды, ал екіншісі өлтіреді. Содан кейін Притвирадж Каймасты және оның құл сүйіктісін жасырын жерлейді, бірақ Чанд Бардай патшаның арсыз әрекеті туралы түсінде біледі. Кейін Притвирадж Самиогитаға үйленеді, оған құмарланып, мемлекеттік істерге көңіл бөлмейді. Ол Гурид патшасы Шиһаб әл-Динге жеңіліп, соқыр болады, бірақ кейін Чанд Бардайдың көмегімен садақ ату кезінде Гурид патшасын жебемен өлтіреді. Колумбия университетінің Оңтүстік Азия әдебиеті профессоры Фрэнсис Притчетт Каймасты өлтіру – «Притвирадж Расо» шығармасының түпнұсқа нұсқасының сюжетіне кіретін үш маңызды эпизодтың бірі екенін, қалған екеуі патшаның Самиогитамен қашып кетуі және Шиһаб әл-Динды өлтіруі екенін атап өтеді. Притчетт Притвирадждың Каймасқа жасаған шабуылы Шиһаб әл-Динды өлтіруіне көрініс беретінін айтады: алғашқы эпизодта Притвирадж қараңғыда нашар көрінетін жағдайда садақ ату қабілетін көрсетеді; екінші эпизодта ол соқыр болғанда осы жетістігін қайталайды. Сондай-ақ, Притвирадждың Каймасты негізсіз өлтіруі Гуридтерден жеңіліп, соқыр болуына әкелді деген пікір бар. Патшаның соқырлығын метафора ретінде қарастыруға болады: ол Самиогитаға ғашық болғаннан кейін мемлекеттік істерді елемеуге бастағанда, ол «өз патшалығына төнген қауіптерге соқыр болады». Притвирадж Расодан айырмашылығы, Притвирадж Прабандха Притвираджды дәріптемейді. Бұл жерде оның жебесі Каймасаны шағып тастамайды, бұл оның керемет садақшы емес екенін көрсетеді. Сонымен қатар, ол жыршысын қызметтен босатады және Шиһаб әл-Динды өлтіруге тырысқан әрекеті сәтсіз аяқталады. Джайнистік авторлар жазған «Притвирадж Прабандха» және «Прабхандха Чинтамани» кітаптарында Притвирадж лайықсыз патша ретінде бейнеленген. Алайда, «Притвирадж Расо» оны тамаша патша ретінде дәріптейді. Притвирадж Расо мен Притвирадж Прабандха арасындағы ұқсастықтар екі мәтіннің бірінен екіншісі алған болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ олардың қайсысы бірінші жазылғанын анықтау қиын, сондықтан аңыздың бастауын табу қиын. Мүмкін, Притвирадж Расо ертерек джайнистік әңгімелерге негіделген және Притвираджды жауларынан кек алған және қадірлі өліммен өлген батыр ретінде көрсету үшін оны өзгертіп жазған. Басқа мүмкіндік – джайнистік мәтіндер Притвирадж Расоның негізі болған ескі ауызша дәстүрден алған болуы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік – екі әңгіме де қазір жоғалып кеткен басқа бір мәтіннен бейімделген болуы мүмкін.
Chand Bardai, the bard of Prithviraj in the Raso, appears as Chand Baliddika in the Prabandha. The Gahadavala king Jaichand appears as a rival of Prithviraj in the Raso. In the Prabandha, he is mentioned as Jaychand, and orders celebrations throughout his capital when he hears about Prithviraj's death. A minister of Prithviraj is called Kaymas in the Raso and Kaimbasa in the Prabandha. Kaymas or Kaimbasa appears to have been a historical person, as he is mentioned under the name Kadambavasa in the Prithviraja Vijaya, which was composed during Prithivraj's reign. He is also mentioned in another text the Sanskrit language Kharatara gaccha Pattavali (1336 CE). However, unlike these texts, the Prithviraja Prabandha mentions the king's attack on this minister an episode also mentioned in the Prithviraj Raso. In the Prithviraja Prabandha, Kaimbasa is not on good terms with Prithviraj's spear bearer Pratapasimha. One day, he complains to the king against Pratapasimha, but the spear bearer convinces the king that Kaimbasa had been supporting the king's Ghurid enemies. On a subsequent night, the king attempts to kill Kaimbasa with a bow and arrow in the dark, but Kaimbasa escapes. The king feigns innocence about the attack, but Chand Baliddika knows about the incident, and condemns the king in private. The next day, Prithviraj dismisses both Kaimbasa and Chand Baliddika from his service. Kaimbasa later helps the invading Ghurid king Shihab al Din defeat and capture Prithviraj. While imprisoned, Prithviraj asks Kaimbasa for a bow and arrow to kill Shihab al Din, but the minister betrays him by divulging his plan to Shihab al Din. A statue is kept in the Ghurid Sultan's place: Prithviraj ends up shooting an arrow at the statue, and is later stoned to death on Shihab al Din's orders. The text implies that Prithviraj had been blinded before his imprisonment, as he realises his failure to kill Shihab al Din when he hears the sound of the statue breaking. In the Prithviraj Raso, Kaymas falls in love with a slave from Karnataka, and visits the queen's palace to meet her at night, while the king is away on a hunting expedition. Prithviraj's Paramara queen sends him a letter complaining that Kaymas has been violating the privacy of the women's quarters. Prithviraj returns to the palace at night, and without any warning, attacks Kaimbasa with arrows. The first arrow misses Kaimbasa, but the second kills him. Prithviraj then secretly buries Kaymas along with his slave lover, but Chand Bardai learns about the king's dishonourable act in a dream. Later, Prithviraj marries Samyogita, becomes obsessed with her, and starts ignoring the state affairs. He is subsequently defeated and blinded by the Ghurid king Shihab al Din, but later kills the Ghurid king with an arrow during an archery performance, assisted by the bard Chand Bardai. Frances Pritchett, a professor of South Asian Literature at the Columbia University, notes that the killing of Kaymas is one of the three key episodes integral to the plot of the original version of the Prithviraj Raso, the other two being the king's eloping with Samyogita, and his killing of Shihab al Din. Pritchett notes that Prithviraj's shooting of Kaymas foreshadows his shooting of Shihab al Din: in the first episode, Prithviraj demonstrates his ability to shoot at night with poor visibility in the dark; in the second episode, he repeats this feat when he is blind. There is also an insinuation that Prithviraj's unjustified murder of Kaymas led to his misfortune of being defeated and blinded by the Ghurids. The king's blindness can be seen as a metaphor: when he starts ignoring the state affairs after being infatuated with Samyogita, he "becomes blind, figuratively speaking, to the dangers to his kingdom". Unlike Prithviraj Raso, the Prithviraja Prabandha does not glorify Prithviraj. Here, his arrow misses Kaimbasa, indicating that he is not a phenomenal archer. Also, he dismisses his bard from his service, and his subsequent attempt to kill Shihab al Din fails. Prithviraja Prabandha and Prabandha Chintamani, both written by Jain authors, present Prithviraj as an inept and unworthy king. However, the Prithviraj Raso glorifies him as an admirable king. The similarities between Prithviraj Raso and Prithviraja Prabandha suggest that one of these texts borrowed from the other, but it is not clear which of these was authored first, making it difficult to trace the origin of the legend. It is possible that Prithviraj Raso is based on the earlier Jain narratives, and changed the story to present Prithviraj as a hero who took revenge on his enemy and died an honourable death. Alternatively, it is possible that the Jain texts borrowed the story from an older oral tradition which is the basis of Prithviraj Raso. Another possibility is that both the narratives may have been adapted from another, now lost account.
Меварлық рецензия
Қазіргі кезде қол жетімді мәтіндердің тілі көбінесе 15-шы ғасырдан кейінгі және Мевардың Сисодия әулетінің билеушісі Амар Сингх II тапсырысымен 17-шы ғасырда жасалған жинаққа негізделген. 16-шы ғасырдан бастап, Раджпут билеушілері Притвирадж Расоны батырлық ерліктері, романтика және кек алу элементтері үшін бағалаған. Осы себепті ол Раджпуттар арасында Притвирадждың ең танымал өмірбаянына айналды. Мәтінді Батыс ғалымдарына таныстырған Джеймс Тод оны шынайы тарихи дереккөз ретінде сипаттады, бірақ қазірдің өзінде ол сенімді емес деп есептеледі. Джеймс Тодтың жазбаларының нәтижесінде Притвирадж Расо Притвирадж Чохан туралы басқа да аңызға толы мәтіндерді (мысалы, Алха Ханд және Притвирадж Виджая) көлеңкеге түсірді. 1900 жылдан бастап Притвирадж Расоға негізделген бірнеше хинди тіліндегі әңгімелер жарық көрді. 1886 жылы Кавирадж Шьямалдас мәтіннің тарихи дұрыстығына күмән келтіріп, оның мерзімдемесінде қателіктер тапты. Притвирадж Расоны түпнұсқа мәтін ретінде қарағандар (мұсылман жазушыларының парсы тіліндегі тарихтарына қарсы) бұл алаңдаушылықты жоққа шығарды. Мевар мемлекетінің шенеунігі Моханлал Вишну Пандия жалған құжаттарды пайдаланып мәтіннің шынайылығын дәлелдеуге тырысты. Пандияның аргументтерін Г. Х. Оджа және Рам Нараян Дугар сияқты көрнекті ғалымдар қабылдамады. Орта ғасырлық Үндістан тарихы бойынша зерттеулер дамыған сайын, мәтіннің тарихи дұрыстығына қатысты басқа да мәселелер анықталды. 19-шы ғасырдың соңында Притвирадж Расоның тарихи шынайылығы туралы бір пікірге келу мүмкін болмады. Притвирадж Расо қатаң түрде тарих емес болғанымен, ол Солтүстік Үндістанның Кшатрия қауымдастықтарының әлеуметтік және рулық құрылымы туралы ақпарат көзі болып табылады.