Кіріспе

Англо-саксондық оюлы сандық

Франк сандығы (немесе Аузон сандығы) – 8-ғасырдың басында жасалған англо-саксондық кішкентай кит сүйегінен (қара балықтың қаңқасы емес) жасалған сандық, қазір Британ мұражайында сақталуда. Сандықтың беті пышақпен ойылған, көлемдік бейнелерімен және негізінен англо-саксон руналарында жазылған жазулармен тығыз безендірілген. Көбінесе Нортумбрияда жасалған деп есептеледі, ол ерте англо-саксон өнері мен мәдениетіне түсінік беруде ерекше маңызға ие. Бейнелерді анықтау және руналық жазуларды түсіндіру көптеген зерттеулерге себеп болды. Бейнелердің тақырыптары мен көздері өте алуан түрлі, олардың арасында христиандық бейне – Магтардың құрмет көрсетуі, рим тарихынан (император Тит) және рим мифологиясынан (Ромул мен Рем) алынған бейнелер, сондай-ақ германдық халықтарға тән кем дегенде бір аңыз – Вейландтың жыршысы бар. Сонымен қатар, Сигурд аңызына, Вейландтың бауыры Эгилдің өмірінен жоғалған эпизодқа, Ахиллге қатысты Гомер аңызына және тіпті Англияның Хенгист пен Хорсаға байланысты аңызға сілтеме болуы мүмкін деген болжамдар бар. Жазулар "білгіш тілдік және әліпбилік шеберлікті көрсетеді; олар көбінесе көне ағылшын тілінде және руналарда жазылған, бірақ латын тіліне және рим әліпбиіне ауысады; содан кейін латын тілінде жазуды жалғастыра отырып, қайтадан руналарға оралады". Кейбір жазулар кері немесе төңкерілген күйде жазылған. Ол бұл сандықты Британ мұражайына сыйлаған бұрынғы иесі, сэр Август Уолластон Фрэнкстің құрметіне аталған.

Тарих

Табыттың шығу тегі монахтық деп есептеліп келеді, ол, мүмкін, маңызды әлеуметтік тұлғаға сыйлық ретінде жасалған, ал Вильфридтің Рипондағы негізін салу арнайы ұсынылған. Табыттың 19 ғасырдың ортасынан бұрынғы тарихы жақында ғана белгілі болды, W. H. J. Weale жүргізген зерттеулер табыттың Франциядағы Жоғарғы Луара аймағындағы (Haute Loire) Бриоудтегі (Brioude) Сент-Жулиен шіркеуіне тиесілі екенін көрсетті; оның Француз революциясы кезінде тоналғаны мүмкін. Содан кейін ол Жоғарғы Луарадағы (Haute Loire) Аузон (Auzon) ауылындағы бір отбасының меншігіне өтті. Ол тігін жинағы ретінде пайдаланылды, бірақ күміс ілгектері мен панельдерді біріктіретін бөлшектері күміс жүзікке сатылды. Бұл бөлшектердің тірегі болмағандықтан, табыт бөлініп кетті. Бөлшектерді жақын жердегі Клермон-Ферраннан (Clermont Ferrand) келген профессор Матьеге көрсетті, ол оларды Париждегі антикварлық дүкенге сатты, онда 1857 жылы сэр Август Волластон Фрэнкс сатып алды, ол кейіннен 1867 жылы панельдерді Британ мұражайына сыйға берді, ол британдық және ортағасырлық коллекциялардың сақтаушысы болды. Жоғалған оң жақ панель кейінірек Аузондағы (Auzon) отбасы шулақтан тауып, Флоренциядағы Барджелло мұражайына сатты, онда ол 1890 жылы табыттың бөлігі ретінде танылды. Британ мұражайында оның қалыптамасы бар.

Сипаттама және түсіндірме

Қақпақ 22,9 см ұзындықта, 19 см енінде және 10,9 см биіктікте – 9 × 7 1/2 x 5 1/8 дюйм, және оның жазулары мен басқа да ерекшеліктері бойынша 8 ғасырдың бірінші жартысына жатқызылуы мүмкін. Төменде егжей-тегжейлі сипатталмаған, бірақ сурет өрісінде кездесетін кейбір тұлғаларды анықтайтын "tituli" сияқты басқа жазулар да бар. Қымбат металдан жасалған әшекейлері, әрине, бастапқыда болған, бірақ қазір жоқ, және оның түсті боялған болуы "мүмкін". Кеміткіш Брессия қорапшасы сияқты, кейінгі антикалық піл сүйегінен жасалған қорапшалардың үлгісімен жасалған; V&A мұражайындағы Veroli қорапшасы – бұл стильдің византиялық интерпретациясы, шамамен 1000 жылдан бастап жаңартылған классикалық стильде. Лесли Вебстер бұл қорапшаның монастырьта жасалғанын айтады, онда шебер "көрнекі және интеллектуалды тұрғыдан өте күрделі затты жасау үшін зор білім мен тапқырлыққа ие болған". Әдетте, әртүрлі дәстүрлерден алынған суреттердің бір-біріне қарама-қарсы қойылып, христиандық идеялардың біртұтас жүйесін құруға бағытталғаны қабылданған. Бұрын эксцентриктік, тіпті кездейсоқ сияқты көрінген, яғни пұтқа табынушы герман және христиандық әңгімелердің жиынтығы, енді шіркеудің ғаламдық тарих тұжырымымен толық сәйкес келетін күрделі жоспар ретінде түсініледі. Ол кітапты, мүмкін, псалмдер жинағын сақтауға арналған болуы мүмкін, және "әлеуметтік емес, әрине, патшалық тұлғаға" сыйлауға дайындалған.

Сол жақтағы панел

Сол жақтағы панельде Римнің мифологиялық егіз негізін қалаушылары Ромул мен Ремус бейнеленген, олар көлденең жатқан қасқырдың сүтін емізіп жатыр. Сол қасқыр немесе тағы бір қасқыр жоғары тұр, ал екі жағынан найза ұстаған екі адам жақындап келеді. Жазуда: рун жазуының транскрипциясы, рундардың кейінгі Батыс Саксон тіліне стандартталған түрі және ықтимал аудармасы: ᚱᚩᛗᚹᚪᛚᚢᛋᚪᚾᛞᚱᛖᚢᛗᚹᚪᛚᚢᛋᛏᚹᛟᚷᛖᚾ ¶ ᚷᛁᛑᚱᚩᚦᚫᚱ ¶ ᚪᚠᛟᛞᛞᚫᚻᛁᚫᚹᚣᛚᛁᚠᛁᚾᚱᚩᛗᚫᚳᚫᛋᛏᚱᛁ ᛬ ¶ ᚩᚦᛚᚫᚢᚾᚾᛖᚷromwalusandreumwalus twœgen ¶ gibroðær ¶ afœddæhiæ wylifinromæcæstri : ¶ oþlæunnegRōmwalus and Rēomwalus, twēgen gebrōðera: fēdde hīe wylf in Rōmeceastre, ēðle unnēah. Ромул мен Ремус, екі бауыр, Римде бір қасқыр оларды баққан, туған жерлерінен алыс. Кэрол Ньюман де Вегвар (1999) Ромул мен Ремустың басқа бейнелері Шығыс Англия өнерінде және монеталарда кездесетінін атап көрсетеді (мысалы, өте ертедегі Ундли брактеаты). Ол Ромул мен Ремус туралы әңгіме Англияны негізін қалаушылар деп есептелетін Хенгист пен Хорсаның әңгімесіне ұқсас болғандықтан, "халықты жетектеп, мемлекет құруға үлес қосқан екі адами бауырлас туралы аңыз VIII ғасырғы франктардың англосаксон ортасында белгілі болған және болашақ билік туралы мәлімдеме ретінде қарастырылуы мүмкін" деп болжайды.

Арқалық панелі

Арғы панельде Титтің Рим-Еврей соғысының бірінші кезеңінде Иерусалимді басып алуы бейнеленген. Жазудың бір бөлігі көне ағылшын тілінде, бір бөлігі латын тілінде жазылған, ал латын бөлігінің бір бөлігі латын әріптерінде (төменде үлкен әріптермен көрсетілген), ал қалғаны рун әріптеріне дыбыстамалық түрде аударылған. Төменгі бұрыштарда екі сөз орналасқан. Панельдің ортасында Иерусалим ғибадатханасын бейнелейтін ғимарат суреттелген. Сол жақ жоғарғы бөлігінде, Тит бастаған римдік әскерлер, қылыштармен қаруланып, орталық ғимаратқа шабуыл жасайды. Осы суреттемеге сәйкес мәтін: 'ᚻᛖᚱᚠᛖᚷᛏᚪᚦ | ᛭ᛏᛁᛏᚢᛋᛖᚾᛞᚷᛁᚢᚦᛖᚪᛋᚢ' (латынша транслитерациясы herfegtaþ | +titusendgiuþeasu, ал кейіннен Батыс сакс тілінде нормаланғанда 'Hēr feohtaþ Tītus and Iūdēas'): 'Бұл жерде Тит пен яһудилер шайқасады'. Жоғарғы оң жақ бөлігінде еврей халқы қашып барады, артқа қарап алаңдайды. Латын тілінде жазылған, бір бөлігі латын әріптерімен, бір бөлігі рундармен жазылған мәтін: 'HICFUGIANTHIERUSALIM | ᚪᚠᛁᛏᚪᛏᚩᚱᛖᛋ' (нормаланған классикалық латын тілінде: 'hic fugiant Hierusalim habitatores'): 'Мына жерде Иерусалим тұрғындары қашып барады'. Сол жақ төменгі бөлігінде отырған судья жеңілген яһудилерге қатысты үкімді жариялайды, олардың Иосиф Флавий айтуынша, құлдыққа сатылуы керек еді. Панельдің төменгі сол жақ бұрышында 'ᛞᚩᛗ' (Батыс сакс тілінде нормаланғанда: 'dōm') деген мәтін жазылған: 'үкім'. Төменгі оң жақ бөлігінде құлдар/кепілдер алып кетеді, ал панельдің төменгі оң жақ бұрышында 'ᚷᛁᛋᛚ' (Батыс сакс тілінде нормаланғанда: 'gīsl') деген мәтін жазылған: 'кепілдер'.

Қақпақ

Қақпақтың қазіргі күйде сақталған бөлігі толық емес. Лесли Вебстер жоғалған бөліктердің орнына күмістен жасалған рельефтік панельдер болған болуы мүмкін деп ұсынды. Ортадағы бос дөңгелек жерде, әдетте, тұтқаға арналған металл бөлік орналасқан. Қақпақта садақшының бейнесі бейнеленген, ол ᚫᚷᛁᛚᛁ немесе Ægili деп белгіленген. Ол, өзінен зорлау салмақты шабуылдаушыларға – мүмкін, алыптарға – қарсы бекіністі жалғыз өзі қорғап тұр. 1866 жылы Софус Бугге жәшіктің алдыңғы жағындағы Веланд суретін түсіндіргеннен кейін, қақпақтағы садақшының Веландтың інісі Эгиль екенін айтты және «бұл сурет оның туралы бізге белгісіз оқиғаны баяндайды. Ол жебелермен өзін қорғайды. Оның артында үй ішінде отырған әйел бейнеленген; бұл, мүмкін, Эгильдің әйелі Олрун болса керек». Скандинавия мифологиясында Эгиль – Веландтың (Велланд) інісі, ол жәшіктің алдыңғы панелінде бейнеленген. «Þiðrekssaga» Эгильді шебер садақшы ретінде сипаттайды, ал «Völundarkviða» оның қарлығаш қыз Ольрунға үйленгенін айтады. Қамшықтың жазуында Эгиль мен Ольрун (Áigil andi Áilrun) жұбы туралы айтылған. Британ мұражайының веб-сайты мен Лесли Вебстер бұл пікірді қолдайды, біріншісі «қақпақта германдық батыр Эгильге қатысты эпизод бейнеленген сияқты және бір ғана жазу бар: ægili = 'Эгиль'» дейді. Жозеф Стрзиговски (Вийтор 1904 жылғы еңбегінде келтірілген) қақпақтың Трояның құлауына байланысты сахнаны бейнелейтінін ұсынды, бірақ бұл тұжырымын толықтырмады. Карл Шнайдер (1959) қақпақтағы Ægili сөзін грек батыры Ахилл есімінің ағылшын-саксондық түрі деп санайды. Бұл жағдайда, атау садақшының Ахилл екенін көрсетеді, ал дұрыс жағдайда цитадель Ахиллге тиесілі екенін немесе атылатын жебе Ахиллге бағытталғанын білдіруі мүмкін. Шнайдердің өзі қақпақтағы көріністі «Илиада» повесі бойынша Ахиллдің Тебада Андромаханың бауырларын өлтіруін бейнелейтін көрініс деп түсіндіреді, Ахилл – садақшы, ал Андромаханың анасы оның артындағы бөлмеде тұтқынға алынған. Эми Вандерсалл (1975) Шнайдердің Ægili туралы пікірін растайды, бірақ қақпақта грек лагеріне жасалған троялық шабуылды бейнелеуі керек деп санайды, грек садақшысы Тьюкер садақшы рөлінде, ал садақшының артындағы адам (көптеген авторлардың пікірінше, әйел) – шатырындағы Ахилл. Басқа авторлар қақпақта Киелі кітапқа немесе христиандық мәселеге сілтеме бар деп санайды: Марижан Осборн 90-шы псалмның бірнеше егжей-тегжейін «әсіресе, оның көне ағылшын тіліндегі аудармасындағыдай, сандықтың қақпағындағы суреттегі егжей-тегжейлермен үйлеседі: 5-тараптағы жан қорғалған және 9-тараптағы киелі орында қауіпсіз қорғалған, жан үшін рухани күрес, 6-тараптағы ұшқан оқтар және 11-тараптағы періштелік қорғаушы». Леопольд Питерс (1996:44) қақпақтың 554 жылы Испания мен Септиманияның арийлік вестготтар билеушісі Агиланың римдік католик күштерінен жеңілуін бейнелейтінін ұсынады. Габриэль Кокконың (2009) пікірінше, қақпақта 2 Патшалар кітабының 13:17 тарауындағы Елисей мен Иоас туралы оқиға бейнеленген, онда Елисей пайғамбар Иоас патшаға ашық терезеден жебе атуды бұйырады, бұл сириялықтарға қарсы күресін символдайды: «Осылайша, Ægili садақшысы – Иоас патша, ал арканың астындағы тұлға – Елисей. Пайғамбар семит халқына тән бас киім киген және қолында таяқ ұстаған болуы керек». Вебстер (2012b:46 8) екі бас аңның садақшының артындағы бөлмедегі суреттің үстінде де, астында да, 8 ғасырлық Нортумбрия қолжазбасындағы Кассиодордың «Псалмдарға түсіндірмесіндегі» Мәсіхтің Дәуіт патша ретінде бейнеленген суретінің астында да кездесетінін атап өтеді.

Хеңгист пен Хорса?

А. С. Буман (1965) және Симон д'Арденн (1966) оң жақтағы панелдің ортасындағы қайғылы айғырды (Ескі ағылшын тіліндегі hengist) Хенгистті бейнелейтін деп түсіндіреді, ол ағасы Хорсамен бірге Ескі саксондарды, англдарды және ютарды Ұлыбританияға бастап келді және соңынан Англиядағы алғашқы англосаксон патшасы болды, бұл туралы Бедедің «Англия халқының шіркеу тарихы» және «Англосаксон шежіресі» еңбектерінде айтылған. Ол қайғырып тұрған қабір ішіндегі шағын тұлға 455 жылы Эгелестреп шайқасында қаза тапқан және Айлсфорд маңындағы Хорстедтегі кремний үйіндісіне жерленген Хорса болуы мүмкін. Буман, қайғыдағы әйел Хенгисттің әйгілі қызы Ренвейн болуы мүмкін деп болжайды. Буман мен д'Арден сол жақтағы ерекше жаратылысты – жылқы басы, адам киімі мен денесі және рух қанаты бар – Хорса ретінде анықтайды, бұл жолы ол өзінің қабірінде отырған рух түрінде бейнеленген. Хорса (көне ағылшын тілінде есімі «жылқы» дегенді білдіреді) панельдегі жазудағы «қасірет үйіндісінде» отырған «Хос» деп аталады. Олар панельдің әр бұрышында екі белгілі «ат» тақырыбына сай келетін шағын жылқылар бар екенін атап көрсетеді.

Бақ құдайы ма?

Көбінесе "hersitæþ" сөзі "мұнда жылқы отыр" деп оқылады. Дегенмен, Вильгельм Краузе (1959) оны "herh" (ғибадатхана) және "os" (құдайлық) деп бөліп қарастырады. Альфред Беккер (1973, 2002) Краузеден кейін, "herh" қасиетті тоғай деп түсіндіреді, онда ежелгі кезде Æsir құдайларына табынылған, ал "os" – құдай немесе валькирия. Суреттің сол жағында жауынгер қорқынышты құбыжық түрінде тағдырына жетеді. Соның нәтижесінде, ол орталық бөлікте көрсетілген қабірінде демалады. Сол жерде (табанның сол жағында) екі үш жапырақты белгімен көрсетілген жылқы бар, бұл құдайлық символдар. Табанның үстінде тостағанды, ал табанның оң жағында қолдағы таяқпен әйелді көреміз. Ол – оның Валькириясы, ол өз орнынан тұрып, құс түрінде оның қасына келді. Енді ол оның сүйкімді әйелі, батырдың мейірімді, тіпті махаббатқа толы серігі, ол оны осы тостағаннан су беріп қайта тірілтеді және оны Вальгаллаға алып кетеді. Бұл жылқы – Воденнің атақты биесі Слейпнир болуы мүмкін. Краузе мен Беккер биенің аяқтары арасындағы екі үш жапырақты белгінің немесе валькнутрдың маңыздылығына назар салады, ол өлім әлемін білдіреді және осыған ұқсас орналасуда Швецияның Готланд аймағындағы Тенгельгарда тасы мен Стора Хаммарс тастары сияқты сурет тастарда кездеседі. Франк қорапшасының тағы екі суретінде осы символ бар. Алдыңғы жағында мирра әкелген үшінші патша данасы бейнеленген. Беккердің айтуынша, Вальхалла осы қақпақта бейнеленген.

Набуходоносордың ақылсыздығы?

Леопольд Питерс (1996) оң жақтағы панельдің Даниял кітабының 4 және 5 тарауларының көрнекті бейнелеуі екенін ұсынады. Сол жақтағы жабайы жануар Набуходоносорды көрсетеді, ол адамдардан қуылғаннан кейін жануардың санасына ие болды; ол жабайы есектермен бірге өмір сүрді және мал сияқты шөп жеді. Питерс атап көрсеткен кейбір егжей-тегжейлі мәліметтер Даниялға негізделген ежелгі ағылшын поэмасына тән. Питерс пікірінше, оң жақтағы үш тұлға Белшазардың әйелі мен қарындастары болуы мүмкін, "құдайға қарсы, құрметсіздікке толы рәсімдер атқарып жатыр (Дан. 5:1-4, 22)". Орталық обадағы мәйіт сол түні өлтірілген Белшазардың өзі, ал оны жоқтап отырған әйел патша анасы болуы мүмкін. Бұл панельдегі жасырын руналар осы оқиғалар кезінде сарай қабырғасында пайда болған түсініксіз жазуды шақыру мақсатында жасалған болуы мүмкін.

Балдердің өлімі?

Дэвид Хоулетт (1997) оң жақтағы суреттерді 12-ғасырдың аяғындағы даниялық тарихшы Саксо Грамматикустың "Дания тарихы" ("Gesta Danorum") кітабында баяндалған Балдердің өлімі туралы оқиғамен байланыстырады. Саксоның айтуынша, Балдердің қарсыласы Хотер түнгі уақытта ылғалды орманда үш әйелмен кездеседі, олар оған Балдерді жеңуге мүмкіндік беретін белбеу мен белдік сыйлайды. Хотер Балдерді жарақаттайды, ол үш күннен кейін қайтыс болып, үйіндіге көміледі. Хоулетт оң жақтағы үш фигураны үш ормандағы қызбен (бұл үш Норн болуы мүмкін) және орталық үйіндідегі жамылған адамды Балдермен байланыстырады. "Үйіндінің оң жағындағы әйел – Хел, Саксоның Прозерпинасы, ол Балдердің өлімін болжайды және Воденді қайғы мен қарапайымдыққа түсіреді. Үйіндінің сол жағындағы айғыр – Балдердің әкесі Воден." Саксоның әңгімесінде Воден Балдердің өлімінен кек алу үшін екінші ұлын Бо (Буас немесе Вали) тудырады. Хоулетт сол жақтағы жауынгерді Бо деп түсіндіреді және "үйінді екі рет бейнеленгенін және панельдің ортасында аза тұтатын айғыр сол жақтағы аяғында отырған тұлғамен бірдей екенін, ол жылқы басын және қамытын сақтап тұрғанын білдіреді."

Рианнонның күнәсін өтеуі?

Уте Шваб (2008), Хайнер Эйхнерден (1991) кейін, оң панельдегі сол және орталық көріністерді Уэльстің Рианнон аңызымен байланыстырады. Ортағасырлық Уэльс әңгімелерінің жинағы "Мабиногион" бойынша, Рианнон өзінің кіндік кезеңіндегі ұлы Прайдериді өлтіргені және жегені үшін негізсіз айыпталған. Швабтың пікірінше, Прайдери орталық көріністе оралған бала түрінде бейнеленген. Құн төлеу ретінде, сол жақтағы көріністе көрсетілгендей, оған "жеті жыл бойы сарай қақпасы алдындағы жылқы тіреуінің жанында отырып, сарайға жолаушыларды арқасында тасымалдауды ұсыну қажет болды, бұл оны жүк көтергіш жануар сияқты көрсетті. Рианнонның жылқы бейнесі және оның шашпа баюы ғалымдарды оны келт жылқы құдайы Эпонамен теңестіруге әкелді."

Рундық және нумерологиялық ескертулер

Әрбір англосаксон руналық әрпінің акрофониялық көне ағылшын тіліндегі аты болды, ол рунаның өзіне атауының мәнін берді, бұл туралы көне ағылшын руналық өлеңінде сипатталған. Франк сандығындағы жазулар – аллитеративтік өлеңдер, сондықтан әр жағында бір немесе бірнеше руналарға ерекше назар аударылады. Бекердің (1973, 2002) сөзіне сәйкес, бұл суреттерге сай келетін оқиғаларды баяндайды, әрбір көрініс жауынгер патшаның өмірі мен өлімнен кейінгі өмірінің белгілі бір кезеңін көрсетеді: алдыңғы жазу Ф рунасы ᚠ feoh (байлық) және G рунасы ᚷ gyfu (сыйлық) бойынша аллитерацияланады, бұл алтын шебер Велунд жасаған зергерлік бұйымдар мен үш қасиеттінің сыйлықтарына сәйкес келеді. «Осы сандықта біздің жауынгері қазынасын, алтын жүзіктерді, білезіктерді және браслеттерді, иесінен алған зергерлік бұйымдарын сақтады, оларды өз адалдарына берді. Бұл – feohgift, бұл тек осы немесе сол ізбасардың сақталуы үшін ғана емес, сонымен қатар залдағы қарулас серіктерінің алдында оны құрметтеу үшін берілген сыйлық». Ромул мен Ремустың жазуы R рунасы ᚱ rad (сапар немесе жорық) бойынша аллитерацияланады, егіздердің үйден қаншалықты алыс сапар шеккенін және иесінің қаруға шақыруын еске түсіреді. Тит жағында T рунасы ᛏ Tiw (англосаксон жеңіс құдайы) баса назарда, бұл жазуда жауынгер патшаның өмірінің шыңы – жауларын жеңіп, даңққа ие болуы айтылған. Бекердің сөзіне сәйкес, оң жағында алдымен H рунасы ᚻ hagal (дауыл немесе қиындық) және содан кейін S рунасы ᛋ sigel (күн, жарық, өмір) бойынша аллитерацияланады, бұл батырдың өлімі мен соңғы құтқарылуын көрсетеді. Бекер сонымен қатар жазулардың сандық талдауын ұсынады, алдыңғы және сол жақтағы панельдерде 72 = 3 x 24 белгіні, ал бүкіл сандықта 288 немесе 12 x 24 белгіні табады. Бұл сандардың барлығы 24 = 3 x 8-дің еселігі, бұл ежелгі футарк руналарының саны, ал англосаксон футоркінің құрамында сақталған ертедегі континенттік руналық әліпби. «Оюшы белгілі бір мәнге жету үшін өте ерекше сөздерді және жазу тәсілдерін таңдауға мәжбүр болды, бұл ғалымдардың ұрпақтарын жұмыспен қамтыды». Осборн (1991а, 1991б) 72 руналық санаудың қасақана жасалғанын мойындайды. Алайда, «[Беккер] оны пұтқа табыну сиқырының белгісі деп қараса, мен оны осындай сиқырды толықтыратын, Франк сандығының суретшісінің өз пұтқа табыну материалдарын христиандық уағыздық мақсатқа бейімдеген тағы бір мысал ретінде қарастырамын. Суретші руналарды өте мұқият қолданады, сандықтың алдыңғы жағында олардың санын нүктелермен толықтырып, оң жағында олардың санын байлау руналарымен азайтады, сондықтан үш жазудың әрқайсысында дәл жетпіс екі элемент бар. Жетпіс екі санының ең айқын христиандық байланысы, егер біз үшін болмаса, англосаксон үшін, Мәсіхтің он екі елшіге қоса тағайындаған миссионер шәкірттерімен байланысты. Бұл шәкірттердің саны Киелі кітапта тек Луқа 10-да айтылған, және осы мәтіннің екі нұсқасы бар; протестанттық Киелі кітапта Мәсіх тағы жетпіс шәкірт тағайындады десе, англосаксондарға белгілі Вульгата нұсқасында жетпіс екі деп көрсетілген. Бұл санға қатысты пікір білдіргенде, Беда оны басқа ұлттарға (яғни «барлық ұлттарға») уағыз таратумен байланыстырады, өйткені жетпіс екі – басқа ұлттар арасындағы халықтардың саны, он екі елші білдіретін Израильдің он екі руының еселігі».