Кіріспе

Адам дамуының кезеңі. Ерте балалық шақ – нәрестелік кезеңнен кейін және орта балалық шаққа дейінгі адам дамуының кезеңі. Ол әдетте тамыршақ жас пен одан кейінгі уақытты қамтиды. Ойын жасы – ерте балалық шақтың шамамен шеңберіндегі бұлжымайтын атау.

Ерте балалық шақта өзін-өзі реттеуді дамыту

Ерте балалық шақтағы даму маңызды тақырып, әсіресе осы даму кезеңіндегі өзін-өзі ұстау. Бұл зерттеу 4 түрлі аймақта жүргізілді, оның ішінде Мичиган мемлекеттік университеті, Орегон мемлекеттік университеті, Мичиган университеті және Хьюстон қаласындағы Техас денсаулық сақтау ғылым орталығы. Бұл зерттеуде 3 және 7 жас аралығындағы 1386 бала қатысты. Өзін-өзі ұстау – болашақ өмірдегі сәттіліктерге немесе мақсаттарға жетелейтін жеке қабілет. Бұл балалардың өмір жолына ықпал еткен факторлар олардың жынысы, сөйлейтін тілі және тіпті аналарының білімі болды. Бұл зерттеудің басты шектеуі – зерттеушілер 3 пен 7 жас аралығында балалардың қарқынды дамуына байланысты өзін-өзі ұстаудың толық картинасын ала алмады. Бұл олардың прогресін және ол қашан болғанын бағалауды қиындатты.

Психология

Психологияда ерте балалық шақ термині көбінесе туған кезден бастап бес немесе алты жасқа дейінгі кезең ретінде анықталады, осылайша нәрестелік, дайындық сыныбы, балабақша және бірінші сыныпты қамтиды. Осы кезеңде дамудың үш бірдей сатысы жүреді. Бұл ерте балалық шақ білімінен өзгеше, және міндетті түрде ерте балалық шақтың бір даму сатысын білдірмейді. Бұл балабақшадан бастап үшінші сынып деңгейіне дейінгі балаларды қолдау мақсатында құрылған білім беру санаты.

Кезеңдер

Сенсорлы-моторлық, туғаннан 2 жасқа дейін. – Осы кезеңде балалар есту, көру, ұстау, созу сияқты дағдыларды қолданып, әлем туралы түсінік алады. Бұл оларға заттардың бар екенін түсінуге және қарқынды дамуға көмектеседі. Операцияға дейінгі, 2-ден 7 жасқа дейін. – Балалар логикасыз ойлай біледі, бірақ бұл оларға айналағы әлемді жақсырақ түсінуге көмектеседі. Нақты операциялық, 7-ден 11 жасқа дейін. – Дамыған және рационалды ойларды қамтиды. Осы кезеңде балалар жағдайды ұйымдастыру және мақсат сияқты ойларды қалыптастыра алады. Формалды операциялық, 11 жастан бастап. – Осы кезеңде адамдар өздігінен ойлай алады, жағдайларды түсіндіре алады, идеялар құрайды және негізделген пікірлері болады. Ересек жасында бұл оқу тұрғысынан ең маңызды даму кезеңі болып табылады.

Денелік өсу және даму

Бұл кезеңде мида, әсіресе алдыңғы лоб аймақтарындағы нейрон талшықтарының синапстық өсуі мен миелинделуі күрт үдемелі болады. Мысалы, 2 және 6 жас аралығында ми салмағы ересектердің салмағының 70%-ынан 90%-ына жетеді. Мидың өсуімен бірге танымдық қабілеттердің де өсуі байқалады. Шамамен бес жасқа келгенде балалар дұрыс сөйлей бастайды және қол-көз үйлестіруді меңгереді. Балалардың физикалық дамуын қолдайтын және оларға жаңа нәрселерді зерттеуге, тәжірибе жасауға мүмкіндік беретін орта жасау тиімді. Балалардың дене дамуы белгілі бір үлгіде жүреді. Ірі бұлшық еттер ұсақ бұлшық еттерге қарағанда ертерек дамиды. Ірі бұлшық еттер жүру, жүгіру және басқа да физикалық белсенділіктер үшін қолданылады. Бұлар жалпы моторикалық дағдылар деп аталады. Ұсақ бұлшық еттер заттарды ұстау, жазу, сурет салу, лақтыру және ұстап алу сияқты нақты моторикалық дағдыларға қатысты.

Танымдық өсу және даму

Жан Пиаже операцияға дейінгі кезең деп атаған бұл кезеңде бала үнемі "Неге?" деп сұрайды, және баламен қарым-қатынас орнатуға пайдаланылады. Бала әлі абстрактілі ойлау операцияларын жүзеге асыра алмайды. Балаға не туралы айтылып жатқанын көруі қажет, себебі олар логика, адалдық бұзу, терең ойлау сияқты ұғымдарды түсінбейді. Бұл олардың тура мағынада ойлауын көрсетеді: егер балаға "түн батып барады" деп ұйықтауға жату керек десе, түннің қалай (тура мағынада) аспаннан түсіп жатқанын сұрайды. Олар кез келген затқа адам сипаттарын жатқызады, мысалы, егер олар кездейсоқ аяқтарымен соғып, ауырса, үстел "жаман" дейді. Олар сондай-ақ эгоцентризмді көрсетеді; оны эгоизммен шатастырмау керек; айтқанда, олар басқа адамның өз пікірлері бар екенін түсінбейді және осы жастағы балалар өздері не ойласа, барлығы да солай ойлайды деп санайды. Сондай-ақ, балалардың бірінші кезекте көзге көрінетін нәрсені басымдықпен қабылдауына себеп болатын сезімдік шоғырлану мәселесі бар, мысалы, егер ер адамда ұзын шашы болса, бала оны әйел деп ойлайды.

Әлеуметтік-эмоционалдық өсу және даму

Бұл балалардың өздерін тану сезімін, басқалармен қарым-қатынасын және әлеуметтенуді түсінуін қамтиды. Эмоционалдық дамуға эмоцияларды білдіру, байланыс орнату және жеке тұлға қалыптасу жатады. Балалар қараңғыдан және ойдағы құбыжықтардан қорқады, ал үш жасқа келгенде өздері ұл немесе қыз екенін сезініп, оған сәйкес мінез-құлық таныта бастайды. Ұлдар көбінесе агрессивтірек болады, ал қыздар қамқорлық көрсетеді. Дегенмен, агрессия екі түрлі жолмен көрінеді: ұлдар физикалық агрессияға бейім, ал қыздар әлеуметтік агрессияға (есімдермен атау, назардан тыс қалдыру) көбірек ұмтылады. Осы кезеңде жеке ерекшеліктер көріне бастайды. Төмен кірісті отбасылардан шыққан балалар зорлық-зомбылық, тәртіпсіз мінез-құлық және жалпы жағымсыз реакциялар сияқты қиындықтарды жиі көрсетеді. Бұл нәтижелер Ұлттық жастарды бойлық зерттеуінен алынған. Ананың этникалық тегі, білім деңгейі, туған шағы және қанша бауыр болғаны сияқты факторлары да зерттелді. Кедейлік, жазалау, депрессия және жалғыз ана болу балалардың мінез-құлқымен байланысты.

Білім

Сәбилер мен кішкентай балалар өмірді басқа жас топтарынан гөрі толыққандырақ сезінеді. Әлеуметтік, эмоционалдық, танымдық, тілдік және физикалық сабақтар өте кішкентай балалар үшін жеке-жеке оқытылмайды. Кішкентай балаларға ең көп көмек көрсететін ересектер баланың тәжірибеден тек ересектер назар аударатын бөлігінен ғана емес, тұтас тәжірибеден үйренетінін түсіне отырып, қарым-қатынас жасайды. Адамдар ең көп білімді туғаннан үш жасқа дейінгі кезеңде жинақтайды. Осы уақытта адамның дамуы өмірінің басқа кез келген кезеңінен гөрі жылдам және қарқынды жүреді. Ата-ананың немесе қамқоршылардың махаббаты, қамқорлығы, ынталандыруы және зихи дамытуы осы кішкентай балалардың өсуіне көмектеседі. Осы өмірлік кезеңде ми қарқынды өседі және ақпаратты сіңіру оңайырақ болады, себебі мидың бөліктері бір жылдың ішінде дерлік екі есеге ұлғая алады. Осы кезеңде балалардың миының дұрыс дамуы үшін оларға маңызды қоректік заттар мен жеке қарым-қатынас қажет. Балалардың миы осы алғашқы жылдары кеңейеді және дамиды. Ерте балалық шақтағы дамуда ересектердің үлкен үлесі болғанымен, балалардың дамуының ең маңызды жолы – басқа балалармен өзара әрекеттесу. Балалар көп уақыт өткізетін балалармен жақын қарым-қатынас орнатады. Пеерлермен жақын қарым-қатынас өмірдің кейінгі кезеңдерінде мықты әлеуметтік байланыстарды қалыптастырады. Тіпті кішкентай балалардың да кіммен араласуды және кіммен достық қарым-қатынас құруды қалағанын таңдауға мүмкіндігі бар. Хауес (1983) жасаған зерттеулер нәрестелердің, кішкентай балалардың және мектепке дейінгі жастағы балалардың достық қарым-қатынасының ерекшеліктері бар екенін көрсетті.