Кіріспе

Неміс дирижері Карл Эдуард Мария Эльмендорф (25 қазан 1891 – 21 қазан 1962) – неміс опера дирижері. Дюссельдорф қаласында туған Эльмендорф 1913-1916 жылдары Фриц Штайнбах және Герман Абендроттың басшылығымен Кёльн музыка колледжінде және Hochschule für Musik Köln музыкалық білім алды.

Байройт

Фриц Буш 1924 жылғы фестивальден кейін Байройтке қайтудан бас тартса, ал келесі жылы Майкл Баллинг қайтыс болған соң, Зигфрид Вагнер Элмендорф пен Франц фон Хоесслинды Байройтке шақырды. Рихард Вагнер 1869 жылғы «Дирижерлік туралы» трактатының басында дирижерлік тәжірибеге ешқандай жүйе налагатынын жоспарламағанын айтса да, тембрдің өзгеруі деп қорытындыланатын қағиданы орнатуға тырысады, ол «музыканың тіршілігін шарттайтын қағида». Дамаск тілінде Вагнер 1839 жылы Париж консерваториясының оркестрімен Франсуа Хабенек жетекшілік еткен Бетховеннің тоғызыншы симфониясының орындалуын еске алады, ол оған симфонияны алғаш рет естігендей және Бетховеннің өзінің ниетімен естігендей сезім тудырды. Хабенектың табысы тек адал еңбекпен ғана байланысты емес, ол шығарманы зерттеп, репетиция жасауға екі жылдан астам уақыт жұмсады, бірақ оркестр «шын мәнінде осы симфонияны орындады». Вагнердің сөзіне сүйенсек, Хабенек «оркестрінің симфонияның мелосын түсінуі үшін бар күшін салып, дұрыс тембрді тапты». Вагнер мелосты рубато, тоналдық өзгерістер және ауыспалы акценттермен мелодиялық фразаларды қалыптастыратын ән стилі ретінде анықтайды, ал мелосты дұрыс түсіну – дұрыс тембрге жетекшілік ететін жалғыз жол: бұл екі нәрсе ажырамас, бірі екіншісін білдіреді және толықтырады. Байройт дирижерлері өзінің ерекшеліктерін дамыта алды, ал Вагнерлік идеалдан біртіндеп үй стилі қалыптасты. Байройт стилі көбінесе баяу тембрге бейімделді, бұл Косиманың жеке идеологиясын ғана емес, Фестшпильхаустың бірегей акустикасының талаптарымен де қатар жүрді. 1927 жылы Байройттегі мансабын бастаған Элмендорф пен фон Хоесслин, Байройттің консервативті талаптарына толыққанды жауап берген адамдар, симфониялық текстураның осы толқынды дыбыс әлеміне енді. 1928 жылы Винифредке Эльза Брукманн Мукты Неміс мәдениеті үшін күрес лигасының (KfdK) қатарына қосуға көмектесуді ұсынды. Винифред көмектесуге келісті және 1928 жылдың 15 қазанында Брукманға жазған хатында Элемендорфты пайдалану жоспарын баяндады («Ол мұндай нәрселерге өте құштар» – бұл олардың мақсатына жетудің ең оңай және табиғи жолы). Ақырында, Винифредтің немесе Элмендорфтың ынтасы Мукты қосылуға көндіре алмады. 1930 жылдың тамызында Зигфрид Вагнердің қайтысынан кейін Фестшпильхауста қоштасу концерті өтті. Концерт бағдарламасын Рихард Вагнердің Зигфридтің тууы мен қайтысын еске алуға арналған екі шығармасы құрады: ашылу шығармасы – Артюро Тосканини дирижерлік еткен «Зигфрид идилиясы», ал жабылу шығармасы – Мук дирижерлік еткен «Гөттердаммерунгтен Зигфридтің жерлеу маршы». Концерттің басты бөлігін Эльмендорф дирижерлік етті, ол Зигфридтің «сұлу гениі» мен оның операларынан үзінділермен, соның ішінде «Тынышшылық періштесінен» овертюрамен және «Иманнан» еске алды. 1931 жылғы фестиваль кезінде Зигфридтің қайтысының бірінші жылдығына арналған қоштасу концерті 4 тамызда өткізу жоспарланған. Репетиция кезінде Тосканини Байройттан күйіспеніске алып келген дау туды. Бастапқыда Фуртвенглер Бетховен концертін орындау үшін жалғыз дирижер болғысы келді, бірақ Винифред сол жылғы фестивальдің үш дирижері – Эльмендорф, Вильгельм Фуртвенглер және Тосканини, Лист, Рихард және Зигфрид Вагнердің музыкасын орындауы керек деп талап етті. Фуртвенглер «династиялық бағдарламаны» орындауға ниеті жоқ екенін мәлімдеп, дауды ұзартты. Дауға кеткен уақыт Тосканинидің жалпы репетиция уақытына кедергі келтіре бастады, жағдайды нашарлатқан нәрсе – Тосканинидің ноталарын жоғалтқан білікті емес көмекші болды. Ашуға булыққан Тосканини дирижерлік таяғын сындырып, дереу Байройттан кетіп қалды. АҚШ-тағы қауіпсіз қашықтықтан ол ешқашан қайтып оралмайтынын мәлімдеді, және ол сол жылы қалған спектакльдерін орындау үшін оралғанмен, ол Байройтте ешқашан қайтадан дирижерлік етпеді. 1936 жылғы фестивальден кейін Фуртвенглер ашумен кеткеннен кейін ғана Эльмендорф бас дирижер Хайнц Тиетженнің көмекшісі болып ресми түрде тағайындалды. Осы кезде, 1937 жылы, Эльмендорф нацистік партияға қосылды.

Сыни қабылдау

Джонатан Карр Эльмендорфтың 1928 жылғы «Тристан мен Изольда» жазбасын «оркестрлік жағынан үлгілі» деп сипаттайды, сонымен қатар Тосканини 1930 жылғы «Таннхаузер» қойылымында Байройт фестивалі оркестрін үлкен жетістіктерге жету үшін толық дайындағанымен, Байройт жазбасын (шарттық себептермен) Эльмендорф жүргізгенін айтады. Эрнест Ньюман 1930 жылғы «Жүзік» фестивалінде Эльмендорфтың өнерін «көрнекті емес, тиімді» деп бағалаған. Фредерик Споттс бұл пікірдің жиі кездесетінін атап өткен. 1933 жылдың тамызында Уолтер Легге «Манчестер Гардиан» газетінің музыка сыншысы ретінде Байройт фестиваліне қатысты. Вагнер фестивалі Гитлер фестиваліне айналған, «Менің күресім» («Mein Kampf») «Менің өмірімді» («Mein Leben») ығыстырған. Легге дирижерлік деңгейге немқұрайлылықпен қарады, оны неміс музыкалық протекционизмінің салдары деп есептеді. Тосканинидің жоқтығына ашуланып, Леггедің шолуы Рихард Штраусты, «оның дирижерлік күндері аяқталды» десе, Эльмендорфты «орташа талантты суретші» деп айыптады. Егер Эльмендорф Германияның ең жақсы Вагнер дирижері болса, онда тек неміс дирижерлеріне ғана рұқсат етілген елде өмір сүруге мәжбүр болған зиялы музыка жанкүйерлеріне көңіл жағуға болады. «Неміс суретшілері орындаған неміс музыкасы» неміс үйіне ғана лайықты көрінеді.