Версиникия шайқасы: Византия-Бұлғария соғыстарының бір бөлігі

Кіріспе

Византиялық-болгар соғыстарының бір бөлігі Версиникия шайқасы (; Μάχη της Βερσινικίας) 813 жылы Византия империясы мен Болгария империясы арасында қазіргі Түркиядағы Адрианополь (Эдирне) қаласының жанында болды. Болгарияның Крум басқарған әскері Византия әскерінің шамамен жартысына тең болатын. Болгар әскері жеңіске жетіп, Византия императоры Михаил I Рангабе (811–813) Лев V Армяниннің қолынан тақтан түсті. Бұл шайқас екі жыл бұрын Никефор I-ге қарсы жеңіске жеткеннен кейін болгарлардың беделін одан әрі нығайтты. Шайқастан кейін олар Шығыс Фракияның көп бөлігін (815 жылғы Византия-болгар келісіміне дейін) де-факто бақылауға алды, тек бірнеше қамалдар ғана Византияның бақылауында қалды. Болгария тарихында алғаш рет Константинопольге жорық жасау мүмкіндігі туды. Крум 814 жылдың 13 сәуірінде Византия астанасын қоршауға дайындық кезінде қайтыс болды.

Кіріспе

811 жылы Плиска шайқасында болгарлар император Никефор I-нің Византия әскерін жеңгеннен кейін Византия империясы қиын жағдайға түсті. Никефордың ұлы (және заңды мұрагері) Ставракий шайқаста жараланып, сол жылдың күзінде сарай төңкерілісінен кейін тақтан алынды. Никефор I тұсында сарайдың қадағалаушысы болған Михаил I Рангабе император деп жарияланды. Никефордың жорығында ауыр шығынға ұшыраған Болгария да өз әскерін және ресурстарын қайта ұйымдастырып, келесі жылға дейін үлгермей қалды. Болгар шабуылдары негізінен Фракияда және Стримон (Струма) өзенінің аңғарында шоғырланды. Көптеген қалалар басып алынып, олардың халқы алыс солтүстікке, «Дунай арғы Болгарияға» жіберілді. Бұл шабуыл Византия халқының арасында үлкен үрей тудырды, сондықтан болгарлар шабуыл жасамаса да, бірнеше қалалар бос қалды. Михаил I әскер жинады, бірақ көп ұзамай қастандық салдарынан Константинопольге қайта оралуға мәжбүр болды. Осы уақытта болгарлар Фракияға шабуылдарын жалғастырды, бірақ 812 жылдың күзінде оларға бейбітшілік ұсынылды. Болгар делегациясын Добромир басқарды, алайда Византия императоры «өзінің сенімсіз кеңесшілерінің ұсыныстары» себепті бейбіт келісімге қол қоюдан бас тартты. Шын мәнісінде, себеп 716 жылғы Византия-Болгария шартының үшінші бабында жазылған: «Егер екі тараптан да билікке қарсы құйрық тірлік жасап жүрген босқындар [эмигранттар, дезертирлер] болса, олар өзара тапсырылуға тиіс». Бұл бап Византия үшін VIII ғасырда маңызды болды, өйткені олардың бұрынғы императорларының билігі әлсіреп, VIII ғасырдың ортасында Болгариядағы дағдарыстан кейін олар үшін қиындық тудырды. Болгарияның бас тартуына жауап ретінде Месембрия (Нессебар) қаласы қоршауға алынды. Олар араб эмигранты жасаған қоршау машиналарын салдырып, көп ұзамай қаланы басып алды. Ішінде грек отын лақтыруға арналған 36 мыс сифон және көп мөлшерде алтын мен күміс табылған.

After the Bulgarians' victory over the Byzantine army of Emperor Nicephorus I in the Battle of Pliska in 811, the Byzantine Empire found itself in a difficult situation. Nicephorus's son (and legitimate heir) Staurakios, who was wounded in the battle, was deposed in the autumn of the same year, after a palace coup d’état. Michael I Rangabe, curopalates (supervisor of the palace) during the reign of Nicephorus I, was proclaimed emperor. Bulgaria, which had also suffered heavy losses and great material damage during Nicephorus' campaign, reorganized its army and resources and was not able to advance until the next year. The Bulgarian attacks were concentrated mainly in Thrace, and also along the valley of the Strymōn (Struma) River. Many towns were seized and their population was sent far to the north to “Bulgaria across the Danube”. The attack created such panic among the Byzantine population that several towns were emptied even without being attacked by the Bulgarians. Michael I had organized an army but was soon forced to return to Constantinople due to a conspiracy. In the meantime, the Bulgarians continued to strike Thrace, but in the autumn of 812 they were offered peace. The Bulgarian delegation was led by Dobromir, although the Byzantine Emperor refused to conclude the peace deal due to "his foul advisors' suggestions". The real reason was, most likely, item three in the Byzantine–Bulgarian Treaty of 716 which stated that "The refugees [emigrants, deserters] from both sides shall be mutually surrendered, if they are plotting against the authorities." That item was important for the Byzantines during the 8th century because the authority of their former Emperors was weakened and, after the crisis in Bulgaria in the mid 8th century, it had become inconvenient for them. In response to the refusal, the Bulgarians besieged Mesembria (Nessebar). They had siege machines built by an Arab emigrant and soon captured the town, where they found 36 copper siphons used to throw Greek fire and a large quantity of gold and silver.

Дайындықтар

Месембрияны жоғалтқандарына қарамастан, византиялықтар бейбіт келісімге келісуден бас тартты және оған қарсы шабуылға түсуге жігерлендірді. Византиялықтар империясының барлық облыстарынан әскер жинады, соның ішінде Сирия жолдарының күзетшілері де олардың құрамына кірді. Әскердегі ала-құлалықтарға байланысты жорық кешікті, бірақ мамыр айында Константинопольден жолға шықты. Кету той-думамен өтті, қала халқы, оның ішінде императрица да, әскерлерді қала қабырғасының сыртында күтіп шықты. Олар әскери қолбасшыларға сыйлықтар сыйлап, императорды қорғауға және христиандар үшін күресуге шақырып, бата берді.

Шайқас

Византия әскері солтүстікке қарай жорық жасады, бірақ Месембрияны қайтаруға тырыспады. 4 мамырда күн тұтылуы византиялық сарбаздарды қорқытып, олардың рухын құлатты. Олар Адрианополь маңында лагерь құрды, онда әскер өз елінің тонаушылығына және қарақорлыққа барып жетті. Аплакес басқаратын византиялық оң фланкі болгардың сол фланкісімен шайқасты. Ол болгардың сол фланкісіне зиян келтіріп, кері шегіндірді, бірақ византиялық орталық және сол фланкі шайқасқа қатыспады, осылайша Аплакестің шабуылы қолдаусыз қалды. Крум византиялық орталық және сол фланкідегі әрекетсіздікті байқап, шара қолдады. Крум Аплакестің жасағына қарсы күш жөнелту үшін славян жаяу әскерінің екінші қатарына бұйрық берді, ал болгар атқыштар мен ауыр атты әскері Аплакестің жасағының екі жағына да шабуыл жасады. Анатолиялық жасақ бірінші болып шегінді, одан кейін бүкіл әскер. Аплакестің әскері артында қалды және олардың көпшілігі, соның ішінде командирлері де қаза тапты. Болгарлар жоғарыда тұрған жаудың шегініп бара жатқанын көргенде, бірінші кезде тұзақ деп күдіктенді. Олар жеңіске жете алмайтынын ойлағандықтан, бастапқыда оларды қумайтын. Бірақ болгарлар жаудың қашқанын анық көргенде, олардың ауыр атты әскері византиялықтардың артынан қуа жөнелді. Олардың кейбіреулері қашу кезінде қаза тапты, ал басқалары әртүрлі бекіністерде жасырынды, олардың кейбіреулерін болгарлар басып алды, ал қалғандары Константинопольға жетті. Византия әскерінің бас қолбасшылары, соның ішінде император Михаил I Рангабе және Лев Армян, шайқас алаңынан бірінші болып шегінді. Болгарлар византиялық лагерді, онда алтын мен қару-жарақтар болған, басып алды. Кейін византиялық тарихшылар Генесий мен Теофан Континуатус Лев Армянды жеңіліске ең басты жауапкер деп айыптады, ол әлі шайқасқа қатыспаған бөлімдерге қашуға әдейі бұйрық бергенін мәлімдеді. Бұл пікірді көптеген ғалымдар қабылдайды (Дж. Б. Бьюри, Стивен Рансиман, Джордж Острогорский, Р. Дж. Х. Дженкинс, Уоррен Трейдгольд және т.б.), ал Василий Златарски және бірқатар грек ғалымдары Левтің жауапкершілігін жоққа шығарады, Генесий мен Теофан Континуатус өздерінің мәтіндерінде келтірген балама әңгімені көрсетіп.

The Byzantine army marched to the North, but did not try to take back Mesembria. On the 4th of May there was a solar eclipse which frightened the Byzantine soldiers, damaging their morale. They encamped in the vicinity of Adrianople, where the army looted and robbed its own country. The right Byzantine flank under Aplakes engaged the Bulgarian left flank It managed to inflict casualties to the Bulgarian left flank and push it back, but the Byzantine center and left did not engage in the battle, thus leaving Aplakes’ attack unsupported. When Krum saw the inaction among the Byzantine center and left he took action. Krum ordered a second line of Slavic infantry to engage Aplakes' contingent while a unit of Bulgar horse archers and heavy cavalry attacked both flanks of Aplakes' contingent. The Anatolian theme was the first to withdraw, followed by the entire army. The soldiers of Aplakes were left behind and most of them perished, including their commander. When the Bulgarians saw that the enemy, which had been in the higher positions, was retreating, they suspected a trap at first. They also did not expect to achieve success and thus did not chase them at first. But when the Bulgarians were certain that the enemy was fleeing, their heavy cavalry rushed after the Byzantines. Some of them perished during the flight; others hid in different fortresses, some of which were taken by the Bulgarians, and the rest managed to reach Constantinople. The chief commanders of the Byzantine army, including the Emperor Michael I Rangabe and Leo the Armenian, were the first to retreat from the battlefield. The Bulgarians took the Byzantine camp which included gold and weaponry. Later Byzantine chronographers Genesius and Theophanes Continuatus accused Leo the Armenian of being primarily responsible for the defeat, claiming that he deliberately ordered the flight of the units that were still not engaged in the battle. This view is accepted by a large number of scholars (J. B. Bury, Steven Runciman, George Ostrogorsky, R. J. H. Jenkins, Warren Treadgold, etc. ), while others like Vasil Zlatarski and a number of Greek scholars, reject Leo's responsibility, pointing to an alternative story that Genesius and Theophanes Continuatus also included in their texts.

Салдары

Версиникиядағы жеңіс Византияның жағдайын одан әрі нашарлатты және болгар ханына Византия астанасының маңында шабуылдар жасауға мүмкіндік берді. Бұл сонымен қатар Михаил I Рангабенің тағдырын шешті, ол тақтан бас тартып, монастырьға кете алмады. Византия тағына Армениялық Лев V (813–820 жылдары) отырды, ол өзінің алдыңғысына қарағанда мықты мінезді және белсенді адам болды. Болгар шабуылын күтіп, ол Константинопольді қорғау үшін дереу шаралар қабылдады. Болгар әскері ешқандай қарсылықсыз қалаға бет алды. Тракияда Византияның бақылауында әлі де бірнеше бекіністер болды, әсіресе Крумның інісі қоршаған Адрианополь. 813 жылдың 17 шілдесінде Крум өзі Константинополь қабырғаларына жетіп, кедергісіз орналасты. Константинополь тұрғындарының алдында Крум, сонымен қатар бас діни қызметкер ретінде, болгар құдайы Танграға құрбандық шалып, түрлі жазық діни рәсімдер орындады, қала қабырғалары бойында бекіністер салдырып, бейбітшілік ұсынды. Византиялықтардың опасыздығына ашуланған Крум Константинопольдің сыртындағы барлық шіркеулерді, монастырларды және сарайларды қиратуға, тұтқынға алынған византиялықтарды өлтіруге және сарайлардан жиналған байлықты арбалармен Болгарияға жіберуге бұйрық берді. Содан кейін Константинополь және Мармара теңізі маңындағы жау бекіністері басып алынып, толығымен қиратылды. Шығыс Фракияның ішкі аймағындағы қамалдар мен елді мекендер тоналып, аймақ толық дерлік қирады. Крум кейін Адрианопольге оралып, қоршау күштерін нығайтты. Ол маңғалақтар мен тарау машиналарын қолданып, қаланы қарсылықсыз бағындырды. Болгарлар 10 000 адамды тұтқынға алып, Дунай арғы жағындағы Болгарияға қоныстандырды. Тағы 50 000 адам Фракияның басқа елді мекендерінен де сонда жер аударылды. Қысқы айларда Крум Болгарияға қайтып, Константинопольге соңғы шабуылға қатаң дайындық жүргізді. Қоршау машиналарын Константинопольге 10 000 өгіз сүйреген 5 000 темір арбамен жеткізу қажет болды. Алайда, ол дайындықтардың ең қызу кезінде, 814 жылдың 13 сәуірінде қайтыс болды.

The victory at Versinikia further worsened the situation of Byzantium and gave the Bulgarian Khan an opportunity to launch attacks in the vicinity of the Byzantine capital itself. It also sealed the fate of Michael I Rangabe who was forced to abdicate and withdraw to a monastery. The Byzantine throne was taken by Leo V the Armenian (813–December 820) who was distinguished from his predecessor as a strong charactered and energetic man. He immediately took hasty precautions for the defense of Constantinople because he expected a Bulgarian assault. The way to Constantinople was clear and the Bulgarian army headed to the city without resistance. There were still several fortresses in Thrace which remained in Byzantine hands, particularly Adrianople which was besieged by Krum's brother. On the 17th of July in 813 Krum himself reached the walls of Constantinople and set his camp without hindrance. Within sight of the citizens of Constantinople, Krum who was also the high priest, made a sacrifice to the Bulgar god Tangra, performed some pagan rituals, built trenches along the city's walls, and offered peace. Infuriated by the treachery of the Byzantines, Krum ordered all churches, monasteries, and palaces outside Constantinople to be destroyed, the captured Byzantines were slain and the riches from the palaces were sent to Bulgaria on carts. Next, enemy fortresses in the surroundings of Constantinople and Marmara Sea were seized and razed to the ground. The castles and settlements in the hinterland of Eastern Thrace were looted and the whole region devastated. Krum later returned to Adrianople and strengthened the besieging forces. With the help of mangonels and battering rams he forced the city to surrender. The Bulgarians captured 10,000 people who were resettled in Bulgaria across the Danube. A further 50,000 from other settlements in Thrace were deported there. During the winter, Krum returned to Bulgaria and launched serious preparation for the final assault on Constantinople. The siege machines had to be transported to Constantinople by 5,000 iron covered carts hauled by 10,000 oxen. However, he died during the height of the preparations on 13 April 814.

Ұрыстың орны

Версиникия бекінісінің нақты орналасқан жері белгісіз. Теофанның мәліметінше, қамал Михаил Рангабе лагерінен Адрианопольде 60 км қашықтықта орналасқан. Сол бағытта Маломирово ауылы орналасқан, оның айналасында хан Крум тұсындағы ежелгі болгар жазуы табылды. Бұл 813 жылғы болгар әскерінің бөлінуі туралы мәліметтерді қамтиды: кавхан Иртайстың басқаруындағы сол жақ қанат Анхиал (Поморие) және Созополь жағалауында шоғырланды, ал оң жақ қанаттың штабы Берея (Стара Загора) аймағында ичиргу бұрғысы Тук басшылығында болды. Крумның жеке басқаруындағы орталық бөлім, қазіргі Эльхово қаласының Маламировоға жақын орналасқан болуы мүмкін. Византия армиясының Дервенцкий биіктіктері бойымен орналасқандығы ықтимал, ол биіктіктер қазіргі Болгария-Түркия шекарасында жатыр.